opgave 1Opgave 1 AnyWay van de grond
European Air Company (EAC) is een luchtvaartmaatschappij die vluchten
verzorgt in Europa. De laatste jaren ondervindt EAC toenemende
concurrentie van luchtvaartmaatschappijen die sterk op de prijs
concurreren door middel van budgetvluchten. Deze maatschappijen
kunnen goedkoop vliegen omdat ze lagere loon- en overige vluchtkosten
hebben. De directie van EAC onderzoekt in 2017 het plan om zelf een
dochteronderneming op te richten, AnyWay, die ook tegen lage prijzen
vluchten gaat aanbieden. De onderneming gaat dan verder onder de
naam Combined Air Services (CAS). EAC en AnyWay worden eigendom
van CAS (zie figuur 1). De huidige aandeelhouders van EAC zullen in dit
plan hun aandelen omruilen in aandelen CAS. Daarnaast zal CAS extra
aandelen uitgeven.
Figuur 1 organogram van de voorgestelde bedrijfsstructuur
De aandeelhouders staan positief tegenover het hierboven omschreven
plan, op voorwaarde dat de piloten die nu nog werken op vluchten van
EAC, bereid zijn 20% van hun werktijd te werken op vluchten van
AnyWay, waarvoor ze 10% minder loon ontvangen.
Er bestaan twee vakbonden voor piloten. De directie van EAC nodigt deze
uit voor overleg over het plan. De directie geeft aan dat het bedrijf er niet
goed voor staat: “De laatste vier jaar is de afzet met meer dan 20%
gedaald. Als er niets wordt gedaan, is de kans groot dat EAC op termijn
failliet gaat.” De vakbonden willen een faillissement voorkomen. De
directie onderbouwt haar uitspraken met gegevens uit tabel 1.
Tabel 1 marktontwikkeling vluchten in Europa, 2012 − 2016
*Toelichting: 10% van alle standaardvluchten wordt uitgevoerd door EAC.
12pToon met een berekening aan dat de afzet van EAC in 2016 ten opzichte
van 2012 met meer dan 20% is gedaald.
AnyWay zal gebruik gaan maken van alle voorzieningen van EAC, zoals
hangars, incheckbalies en reparatiecentra. De directie stelt dat daardoor
de gemiddelde winst per vlucht van EAC omhoog kan gaan.
22pVerklaar de stelling van de directie.
Eén van de vakbonden zou akkoord willen gaan met 10% minder loon
voor vluchten van AnyWay, vergeleken met het huidige loon bij EAC, als
daar een zodanige loonsverhoging voor vluchten van EAC tegenover
staat, dat de gemiddelde loonsverhoging voor CAS uitkomt op 1% ten
opzichte van de huidige situatie. Daarbij is ervan uitgegaan dat de piloten
daadwerkelijk 20% van hun werktijd vliegen voor AnyWay.
32pBereken hoeveel procent de lonen op vluchten van EAC dan moeten
stijgen. Rond je antwoord af op twee decimalen.
De directie reageert: “Een te grote loonsverhoging brengt de opstart van
de nieuwe bedrijfsstructuur in gevaar. De uitgifte van extra aandelen heeft
alleen kans van slagen bij voldoende interesse van de kant van
beleggers.”
42pLeg uit dat een te sterke loonsverhoging het succes van een
aandelenuitgifte van CAS in gevaar kan brengen.
De directie stelt voor om alle EAC-piloten een nieuw contract aan te
bieden bij CAS, waarbij ze 20% van de uren voor AnyWay vliegen voor
10% lager loon. Om dit voorstel aan te scherpen stelt de directie de
volgende voorwaarden:
− Het voorstel geldt alleen bij een akkoord van beide vakbonden.
− Als één van de vakbonden niet akkoord gaat, zullen de daarbij
aangesloten piloten een contract krijgen waarbij ze 30% bij AnyWay
vliegen en de piloten van de vakbond die wel akkoord is, een contract
waarbij ze maximaal 10% bij AnyWay vliegen. In beide gevallen
ontvangen ze voor hun vluchten bij AnyWay 10% minder loon.
− Als beide vakbonden niet akkoord gaan, is het plan van de baan en
dreigt er een faillissement van EAC.
De directie weet dat alle piloten zijn aangesloten bij één van de twee
vakbonden en dat beide vakbonden ongeveer even groot zijn. De
vakbonden en de directie kunnen samen tot afspraken komen en zijn niet
gebonden aan een cao. De vakbonden besluiten onafhankelijk van elkaar.
52pZullen beide vakbonden, uitsluitend op basis van bovenstaand voorstel en
de betreffende aanscherping van de directie, akkoord gaan? Licht je
antwoord toe door strategieën van beide vakbonden te vergelijken.
opgave 2Opgave 2 Groene bussen
In een grote stad wil het gemeentebestuur dat dieselbussen vervangen
worden door elektrische bussen. Op die manier kan de milieudruk in de
binnenstad worden verlaagd. Er ligt een voorstel op tafel om één van de
bestaande busondernemingen een concessie (vergunning met uitsluiting
van andere ondernemingen) te verlenen voor een periode van vijf jaar om
met elektrische bussen te gaan rijden. Busondernemingen geven aan dat
met het oog op het verschil in kosten tussen een elektrische bus en een
dieselbus deze concessieperiode niet lang genoeg is.
De variabele kosten per kilometer zijn voor een elektrische bus weliswaar
lager dan voor een dieselbus, maar de aanschafprijs van een elektrische
bus (€ 500.000) is veel hoger dan van een dieselbus (€ 340.000). De
aanschafprijs wordt hier gezien als constante kosten. Er wordt afgezien
van de mogelijkheid om de bussen na de concessieperiode door te
verkopen. Naar verwachting wordt er 60.000 kilometer per jaar per bus
gereden. Figuur 1 laat het verloop van de kosten van beide typen bussen
zien.
Figuur 1 aanschaf- en variabele kosten van elektrische en dieselbussen
61pBereken hoeveel euro de variabele kosten per kilometer van het rijden
met een elektrische bus lager zijn dan van het rijden met een dieselbus.
71pBepaal met een berekening hoelang de concessieperiode minimaal moet
zijn voordat het rijden met elektrische bussen goedkoper is dan met
dieselbussen.
De gemeente kiest voor het verlenen van een concessie voor een periode
van vijf jaar, wetende dat daarbij een jaarlijks subsidiebedrag nodig zal
zijn. Busondernemingen kunnen een bod doen, waarin zij aangeven welk
subsidiebedrag zij nodig hebben om het busvervoer rendabel te kunnen
verzorgen. De gemeente zal de concessie toekennen aan de
busonderneming die de minste subsidie nodig heeft. De wethouder van
milieu beweert dat er ondanks de extra uitgaven aan subsidies voor de
gemeente per saldo een maatschappelijk voordeel kan ontstaan.
82pLeg de bewering van de wethouder uit.
Door het toekennen van een concessie ontstaat er een tijdelijk wettelijk
monopolie. Voor de concessie stelt de gemeente daarbij de volgende
voorwaarden:
i. 98% van de ritten van inwoners van de gemeente naar het centrum
mag niet langer dan veertig minuten duren.
ii. Maximaal 6% van de busritten mag vertraging hebben.
iii. Alleen bij overmacht, zoals defecte bussen of stroomstoringen, mogen
alsnog dieselbussen ingezet worden.
iv. Alle bussen moeten voorzien zijn van een gps-trackingsysteem,
waardoor een controlebureau van de gemeente te allen tijde de
posities van de gebruikte bussen kan aflezen.
v. Aan reizigers mag een prijs van maximaal € 0,11 per kilometer worden
berekend.
94pLeg uit dat een principaal-agentprobleem tussen de gemeente en de
busonderneming kan optreden, en leg uit welke twee voorwaarden uit de
overeenkomst dit probleem kunnen verminderen.
opgave 3Opgave 3 Op weg naar het pensioen
In een land wil een technisch bedrijf een vestiging openen met uitsluitend
recent afgestudeerde werknemers die geschoold zijn in de nieuwste
technieken. Het bedrijf wilt haar werknemers een bedrijfspensioen
aanbieden en besteedt het opzetten van het bedrijfspensioen uit aan een
pensioenfonds. De nieuwe medewerkers krijgen een keuze tussen twee
vormen van premiebetaling zoals weergegeven in figuur 1.
Figuur 1 leeftijdsafhankelijke premie vergeleken met doorsneepremie
De keuze tussen de twee vormen van premiebetaling is als volgt:
1 Doorsneepremie: jongere en oudere werknemers betalen hetzelfde
vaste percentage van het brutoloon als pensioenpremie.
2 Leeftijdsafhankelijke premie: jongere werknemers betalen een lager
percentage van het brutoloon als pensioenpremie dan ouderen.
Naarmate ze ouder worden zullen ze een steeds groter gedeelte van
hun brutoloon betalen aan pensioenpremie.
Bij beide vormen van premiebetaling worden de premies gebruikt om
vanaf de pensioenleeftijd een levenslange uitkering te garanderen die
gelijk is aan 70% van het gemiddelde brutoloon. Er wordt uitgegaan van
een gelijkblijvende pensioenleeftijd en lonen die geïndexeerd worden aan
de inflatie.
102pLeg uit voor welke premiebetaling een jonge werknemer zal kiezen met
een relatief lage tijdsvoorkeur.
112pLeg uit hoe de lijn van de doorsneepremie zal verschuiven indien de
levensverwachting in dit land stijgt.
Het pensioenfonds belegt het grootste deel van de ontvangen premies de
eerste twintig jaar in aandelen. Daarna zal het grootste deel vooral in
staatsobligaties worden belegd. Financieel directeur Hajar
beargumenteert dat deze keuze, over de hele beleggingsperiode, zorgt
voor een relatief hoog rendement in combinatie met een laag risico.
123pLeg de argumentatie van de financieel directeur uit.
De werknemers die kiezen voor een leeftijdsafhankelijke premie, zijn
bezorgd over hun koopkracht op oudere leeftijd. Hoewel lonen
geïndexeerd worden aan de inflatie, verwacht het bedrijf uitstekende
doorgroeimogelijkheden te kunnen bieden. Financieel directeur Hajar stelt
dat, gezien de verwachte gunstige carrièreontwikkeling binnen het bedrijf,
de koopkracht van hun loon niet nadelig wordt beïnvloed ten opzichte van
hun loon in hun jongere jaren.
132pLeg de stelling van de financieel directeur uit.
Financieel directeur Hajar dient het plan voor de twee vormen van
premiebetaling in bij de directie. Zij maakt daarbij een kanttekening. Zij
verwacht dat de premies in de toekomst hoger kunnen uitvallen dan
weergegeven in figuur 1. Zij wijst daarbij op de mogelijke ontwikkelingen
op de vermogensmarkt. Als de rente op de vermogensmarkt daalt, dan
kunnen de pensioenpremies in de toekomst verder worden verhoogd.
142pLeg uit dat een lage rente op de vermogensmarkt een oorzaak kan zijn
voor het verhogen van de pensioenpremies.
opgave 4Opgave 4 Prijsbeleid in de verf gezet
Het verfbedrijf International Colors (IC) produceert een verfsoort voor
roestend metaal. De directie bespreekt tijdens een vergadering de
strategische keuzes die het bedrijf heeft om de winstgevendheid van de
productie van deze specifieke verfsoort te verhogen. IC heeft op deze
markt alleen concurrentie van Farbo die een vergelijkbare verfsoort op de
markt brengt. Farbo streeft net als IC naar maximale totale winst en
hanteert een prijs van 12 euro per liter verf.
De prijsafzetfunctie van IC luidt als volgt:
q
hoeveelheid verkochte liters verf (
× 100.000)
p
prijs van IC verf per liter in euro’s
p
prijs van Farbo verf per liter in euro’s
Verder geldt voor IC:
MK (marginale kosten) = 8 euro
153pToon met behulp van een berekening aan dat IC 11 euro vraagt voor een
liter verf bij de gegeven prijs van Farbo.
De directie van IC bespreekt gedurende de vergadering het prijsbeleid en
overweegt daarbij drie mogelijkheden: de prijs gelijk laten, verhogen met
10% of verlagen met 10%. De directie verwacht dat Farbo op dezelfde
manier zal reageren op het prijsbeleid van IC. Een directielid geeft de
situatie weer met onderstaande spelboom.
Figuur 1 spelboom
162pVerklaar met behulp van de spelboom dat het voor IC gezien de
doelstelling niet zinvol is om de prijs van een liter verf aan te passen.
Analist Havermans onderzoekt wat er gebeurt als beide bedrijven
tegelijkertijd moeten beslissen. Deze situatie kan worden geanalyseerd
met matrix 1, die de verwachte totale winst (x € 100.000) toont bij iedere
combinatie van prijszettingen per liter verf. Zij signaleert daarin twee
Nash-evenwichten.
Matrix 1 simultaan spel bij prijszettingen van IC en Farbo
172pBeargumenteer of het spel volgens deze matrix voor beide spelers een
optimaal resultaat kan opleveren. Benoem daarbij beide Nash-
evenwichten.
Havermans stelt: “Bij onveranderd prijsbeleid kan IC zich meer richten op
een marketingcampagne met nadruk op de goede reputatie van de
verfsoort die IC sinds zijn oprichting verkoopt. De campagne moet gericht
zijn op zowel klantenbinding als op het aantrekken van klanten van Farbo
en van nieuwe kopers van deze verfsoort. Als gevolg van de campagne
zou de prijsafzetfunctie van IC veranderen, onder de veronderstelling dat
Farbo niet ook een marketingcampagne gaat voeren.” Slechts één van de
volgende vier prijsafzetfuncties combineert alle drie de gewenste effecten.
a qic = −1,5 pic + 2,0 pfb + 3
b qic = −2,5 pic + 2,0 pfb + 4
c qic = −1,5 pic + 2,5 pfb + 5
d qic = −2,5 pic + 1,5 pfb + 6
182pWelke van de vier prijsafzetfuncties laat zien dat de bedoelde effecten
van de marketingcampagne kunnen zijn bereikt? Beargumenteer je keuze
en betrek daarbij alle drie de gewenste effecten.
opgave 5Opgave 5 Devaluatie van de wal in de sloot
In het land Imareca zijn presidentsverkiezingen. Centraal in de campagne
staat het stimuleren van de zwakke economie. De werkloosheid neemt toe
en de lopende rekening van de betalingsbalans met de belangrijkste
handelspartner, het land Nachi, vertoont een groot tekort. De valuta van
Imareca heeft een vaste wisselkoers ten opzichte van die van Nachi. Een
kandidaat kondigt aan dat hij als president onmiddellijk over zal gaan tot
een devaluatie van 20% ten opzichte van de valuta van Nachi. Dit zou
volgens hem zowel het tekort op de lopende rekening van de
betalingsbalans met Nachi als de binnenlandse werkloosheid
verminderen.
Econoom Paulus stelt: “Devaluatie zal op korte termijn juist nadelig zijn
voor de economie van Imareca. Dit heeft te maken met de
prijselasticiteiten van de import en van de export. De importwaarde,
gemeten in eigen valuta, kan op korte termijn stijgen waardoor het tekort
op de lopende rekening met Nachi verder zal toenemen.”
De formules van de prijselasticiteiten van de export en van de import van
goederen en diensten luiden:
% verandering exportvolume
prijselasticiteit van de export =
% verandering exportprijs in vreemde valuta
% verandering importvolume
prijselasticiteit van de import =
% verandering importprijs in eigen valuta
Analyses wijzen uit dat op korte termijn de prijselasticiteit van de export
− 0,5 bedraagt en de prijselasticiteit van de import − 0,4.
Beide formules zijn varianten op de prijselasticiteit van de vraag. Bij de
prijselasticiteit van de export staat in de noemer de prijs in vreemde
valuta, terwijl bij de prijselasticiteit van de import in de noemer de prijs is
genoteerd in eigen (binnenlandse) valuta.
191pVerklaar dit verschil in de noemers.
203pToon met een berekening op basis van bovenstaande prijselasticiteiten
aan dat een devaluatie van 20% leidt tot een sterkere toename van de
importwaarde dan van de exportwaarde van Imareca, beide gemeten in
de eigen valuta.
Paulus stelt verder: “De import zal op langere termijn mogelijk elastischer
zijn, waardoor er dan meer kans is dat het tekort op de lopende rekening
van de betalingsbalans met Nachi zal verminderen.”
212pGeef een verklaring voor de stelling van Paulus dat op langere termijn de
import elastischer is dan op korte termijn.
Paulus: “Op de lange termijn kan een devaluatie echter ook effect hebben
op het binnenlandse loonniveau. Dit kan van invloed zijn op de lopende
rekening van de betalingsbalans, wat de beoogde vermindering van de
werkloosheid in de weg kan staan.”
222pVerklaar de door Paulus genoemde verbanden tussen devaluatie,
binnenlands loonniveau en werkloosheid.
Econoom Liman stelt binnenlands beleid voor. “Als we gebruikmaken van
het kringloopmodel, is te zien dat er in Imareca sprake is van een
overheidstekort dat niet wordt opgevangen door een particulier
spaaroverschot. Ik stel voor dat de overheid gaat bezuinigen om daarmee
ook het tekort op de lopende rekening te verlagen.” Liman onderbouwt
zijn visie met gegevens uit tabel 1.
Tabel 1 macro-economische gegevens van Imareca in 2019
232pBereken de omvang van de particuliere besparingen in 2019 in procenten
van het bbp.
De presidentskandidaat wil zijn plannen doorzetten: “Ook al vermindert
het tekort op de lopende rekening niet van vandaag op morgen, er is op
termijn tenminste uitzicht op verbetering. Het voorstel van Liman ga ik niet
uitvoeren. Hierdoor zou de werkloosheid al te zeer toenemen.”
242pLeg uit dat het voorstel van Liman om de overheid te laten bezuinigen kan
leiden tot toename van de werkloosheid.
opgave 6Opgave 6 Gelijkheid en groei
Econoom Pikets onderzoekt primaire en secundaire inkomensverschillen,
maar ook de inkomensontwikkeling in het land Alpha. In zijn onderzoek
zijn alle geldbedragen genoteerd in de valuta van Alpha, de Alphaanse
dollar (A$). Tabel 1 schetst de primaire inkomensverdeling in 2016.
Tabel 1 primaire inkomensverdeling in land Alpha in 2016
Voor de inkomstenbelasting geldt één algemeen tarief van 30% voor
primaire jaarinkomens en één algemene heffingskorting van A$ 250 per
belastingplichtige. Mensen zonder enig primair inkomen kunnen in dit land
aanspraak maken op een bijstandsuitkering van A$ 1.200 per jaar. De
bijstandsuitkering is belastingvrij. De financiering loopt via de begroting
van de overheid. Als maatstaf voor inkomensongelijkheid gebruikt Pikets
de Ginicoëfficiënt.
252pIs de Ginicoëfficiënt in dit land lager bij de primaire of bij de secundaire
inkomensverdeling? Geef twee argumenten voor je keuze.
Pikets meent dat de bijstandswet ongewenste effecten kan hebben:
“Sommige mensen met inkomen uit arbeid of vermogen zijn nu door de
werking van het belastingstelsel slechter af dan mensen met een
bijstandsuitkering.”
262pBereken onder welke hoogte van het primaire jaarinkomen iemand na
aftrek van inkomstenbelasting minder ontvangt dan een bijstandsuitkering.
In de jaren 1980-1990 behoorde Alpha tot de groep landen met de laagste
inkomens ter wereld. De overheid van Alpha heeft daarom in 1990
besloten om een leerplicht in te voeren en scholing financieel te
ondersteunen. Deze investeringen hebben geleid tot een toename van de
economische groei.
272pLeg uit hoe het invoeren van de leerplicht heeft geleid tot een toename
van de economische groei.
Daarnaast is het kapitaalverkeer sinds 2010 veel vrijer geworden,
waardoor de wisselkoers van de Alphaanse valuta ten opzichte van de
Amerikaanse dollar aanmerkelijk is veranderd. Pikets veronderstelt dat
door de wisselkoersverandering het saldo lopende rekening is gestegen
en hierdoor het nationaal inkomen in Alpha is gestegen.
282pIs op basis van deze vooronderstelling de valuta van Alpha tegenover de
Amerikaanse dollar tussen 2010 en 2016 gestegen of gedaald? Licht het
antwoord toe.
Na jaren van economische groei voorziet de regering van Alpha in 2017
een neergang van de conjunctuur en wil stimulerend begrotingsbeleid
voeren. Er worden twee maatregelen bediscussieerd:
i. verlaging van het algemene tarief van de inkomstenbelasting, met
afschaffing van de algemene heffingskorting en
ii. gelijk houden van het algemene tarief van de inkomstenbelasting, met
verhoging van de algemene heffingskorting.
Pikets gaat uit van de volgende aanname: mensen met een hoog inkomen
sparen meer van een extra Alphaanse dollar netto-inkomen dan mensen
met een laag inkomen.
292pWelke maatregel is volgens de aanname van Pikets het meest effectief in
de bestrijding van de neergaande conjunctuur? Betrek het effect van
beide maatregelen in je antwoord.
2 p
2 p
4
