opgave 1Opgave 1 Een gewenste prijsstijging van friet?
De centrale overheid in een land probeert de volksgezondheid te
verbeteren door een heffing op tabak en alcohol. Per 1-1-2021 wordt ook
een heffing ingevoerd op friet: 20% van de verkoopprijs.
De gemeente Sanuscha bestudeert de gevolgen van de invoering van de
heffing op friet voor twee cafetaria’s: die van Jan en die van Willem. Beide
cafetaria’s zijn eenmanszaken en beide eigenaar-ondernemers betalen
inkomstenbelasting. De wethouder van Economische Zaken heeft enkele
onderzoekers de opdracht gegeven een pay-off matrix op te stellen om de
gevolgen van de heffing te voorspellen.
Matrix 1 de verwachte omzetten van twee cafetaria’s in Sanuscha
Willem verandert zijn frietprijs op 1-1-2021 niet Willem verhoogt zijn frietprijs op 1-1-2021 met 20% Jan verandert zijn frietprijs op 1-1- 2021 niet (10.000 + 5.000), (9.000 + 4.000) (10.500 + 5.250), (8.000 + 3.600) Jan verhoogt zijn frietprijs op 1-1-2021 met 20% (9.000 + 4.500), (9.300 + 4.120) (9.700 + 4.650), (8.500 + 3.850)
Toelichting bij de matrix:
− de omzetten zijn maandgemiddelden en luiden in euro’s. Alle omzetten
zijn na afdracht van indirecte belastingen.
− per cafetaria staat eerst de totale omzet aan friet en vervolgens de
totale omzet aan andere producten uit het assortiment
− de prijs van een zakje friet bedraagt bij beide cafetaria’s vlak voor
invoering van de heffing € 2
− overige prijzen blijven gelijk
− beide eigenaren-ondernemers streven naar een zo hoog mogelijke
totale omzet van het gehele assortiment.
12pZijn de andere producten uit het assortiment van Jan en Willem gemiddeld
genomen vooral complementaire goederen of vooral substitutiegoederen
van friet? Leg uit met behulp van de matrix.
Uit de gegevens uit de matrix is af te leiden dat de vraag naar friet van
Willem’s cafetaria prijselastisch is.
23pToon dit aan door middel van een berekening van de prijselasticiteit van
de vraag naar friet van Willem’s cafetaria.
De matrix bevat een voorspelling over de gevolgen van de heffing voor de
consumptie van friet in de gemeente Sanuscha.
32pZal op basis van de gegeven matrix de consumptie van friet afnemen als
gevolg van de heffing? Licht je antwoord toe aan de hand van de getallen
uit de matrix.
De gemeente wil dat beide cafetaria’s veel meer gezonde producten in
hun assortiment gaan opnemen. Daarom wil ze een
bewustwordingscampagne starten op de basisscholen en de middelbare
school in de gemeente om de leerlingen te laten kennismaken met
gezonde alternatieven.
De onderzoekers stellen dat een succesvolle bewustwordingscampagne
de betalingsbereidheid voor friet zodanig kan veranderen dat, bij een
ongewijzigd assortiment, beide cafetaria’s op termijn geen winst meer
kunnen maken op de verkoop van friet.
42pLeg de stelling van de onderzoekers uit.
Om het voor de cafetaria’s aantrekkelijk te maken om te investeren in een
assortiment met gezonde producten stuurt de wethouder van
Economische Zaken een voorstel naar de centrale overheid. Daarin pleit
hij voor het volgende: “De cafetaria’s die hun assortiment voor ten minste
75% uit gezonde producten samenstellen, zouden een fiscale prikkel
moeten krijgen in de vorm van een vast bedrag als extra aftrekpost of als
extra heffingskorting.” De wethouder wil graag die fiscale prikkel
ingevoerd hebben die het best stuurt richting de gewenste verandering
van het assortiment.
52pLeg uit welke van beide fiscale prikkels het beste stuurt richting de
gewenste verandering van het assortiment.
opgave 2Opgave 2 Verzekeren op maat
Verzekeringsmaatschappij YouSure wil autoverzekeringen aanbieden
voor jongeren die voor het eerst een eigen autoverzekering afsluiten: de
StartPolis. Deze verzekering zal de schade aan de eigen auto dekken en
kan worden afgesloten naast de verplichte verzekering voor wettelijke
aansprakelijkheid (WA), die alleen de schade aan de tegenpartij dekt.
Per jaar bedragen de gemiddelde verwachte variabele poliskosten voor de
Startpolis (exclusief schade-uitkering) € 25 en de totale verwachte
constante kosten € 500.000. YouSure streeft naar maximale winst.
Om een indruk te krijgen van de winstgevendheid van de StartPolis heeft
een onderzoeker van YouSure een simulatie uitgevoerd. In deze simulatie
wordt uitgegaan van één doelgroep, opgedeeld in twee risicogroepen:
risicogroep A en risicogroep B (tabel 1).
Tabel 1 Aannames over risicogroepen van autobezitters
Overige aannames bij de simulatie:
− De maatschappij weet van een individuele verzekerde niet tot welke
risicogroep die behoort. Alle verzekerden hebben zelf wel een juist
beeld van hun eigen kans op schade en de gemiddelde hoogte van de
schade.
− De maatschappij gaat ervan uit dat de betalingsbereidheid van alle
verzekerden gelijk is aan 120% van het gemiddelde verwachte
schadebedrag dat voor hen van toepassing is.
61pZijn de potentiële verzekerden volgens de aannames risico-zoekend,
risiconeutraal of risico-avers? Licht je antwoord toe.
Een optie is om de StartPolis aan beide doelgroepen aan te bieden met
een uniforme premie. Een manager van YouSure stelt:
i Als de StartPolis wordt aangeboden voor een premie die gelijk is aan
de betalingsbereidheid van autobezitters uit groep A, dan zal deze
winstgevend zijn.
ii Als de uniforme premie wordt verlaagd tot de betalingsbereidheid van
autobezitters in groep B, dan zal verlies worden gemaakt.
72pBereken het resultaat bij stelling ii.
YouSure kiest voor optie i. De onderzoeker komt met een voorstel om
premiedifferentiatie toe te passen. Verzekerden komen in aanmerking
voor een lagere premie als zij een nieuw apparaat (de Carmonitor) in hun
auto laten installeren. De Carmonitor registreert het rijgedrag (hoe de
verzekerde optrekt, remt en stuurt) en geeft dit door aan de verzekeraar.
Hiermee kunnen verzekerden bewijzen dat ze bij groep B horen en
kunnen ze een lagere premie krijgen. De Carmonitor wordt hun kosteloos
ter beschikking gesteld. De kosten van de Carmonitor komen voor de
verzekeraar tot uiting in een toename van de variabele poliskosten.
De onderzoeker concludeert: “Moral hazard zal afnemen door dit plan
voor premiedifferentiatie. Hierdoor veranderen twee gegevens in de tabel
en stijgt de winstgevendheid van de verzekering.”
83pVerklaar de conclusie van de onderzoeker en leg uit welke gegevens
zullen veranderen door het plan voor premiedifferentiatie.
Door premiedifferentiatie toe te passen hoopt de onderzoeker dat
verzekerden uit groep B zich ook gaan verzekeren. De onderzoeker stelt:
“Als mensen met een laag risico zich verzekeren, heeft dit een positief
effect op het totale surplus op dit deel van de verzekeringsmarkt.”
92pLeg de stelling van de onderzoeker uit.
Een woordvoerder van de consumentenbond ziet het idee van de
Carmonitor niet zitten. Hij stelt dat het niet lang duurt voordat andere
verzekeraars eenzelfde apparaat gaan aanbieden, ieder onder zijn eigen
voorwaarden. Als gevolg hiervan kan onvolledige informatie ontstaan en
de transactiekosten van potentiële verzekerden kunnen hierdoor
toenemen.
102pLeg uit hoe de transactiekosten van potentiële verzekerden kunnen
toenemen door onvolledige informatie.
opgave 3Opgave 3 Groei op de klippen
Turkije behoorde tot 2016 tot de economisch opkomende landen met een
sterke groei van het bbp. Deze groei was vooral gebaseerd op
investeringen in de bouwsector. Turkse bedrijven hebben deze
investeringen gefinancierd door in de eurozone leningen af te sluiten
tegen de lage rente die daar geldt. In 2017 verloren internationale
beleggers het vertrouwen in de ontwikkeling van de Turkse economie. De
Turkse lira daalde met 40% in waarde ten opzichte van de euro.
112pLeg uit dat de daling van de lira, via de kredietkosten van bedrijven, een
negatief effect heeft op de winstgevendheid van Turkse bedrijven.
De Turkse overheid heeft zich voor veel van deze Turkse
bedrijfskredieten garant gesteld. De garantie geldt uitsluitend voor de
aflossing. Een analist schrijft hierover: “In 2017 daalde de lira, nam de
inflatie toe en dreigde de economie van Turkije in een recessie te komen.
De Turkse regering moet, in verband met de kredietgarantie aan
bedrijven, de belastingen op termijn verhogen en zal van de Turkse
centrale bank eisen de rente laag te houden om de recessie te vermijden.
De Turkse centrale bank zal de rente juist willen verhogen om de inflatie
te bestrijden.”
122pVerklaar de bewering van de analist dat de Turkse overheid op termijn de
belastingen zal moeten verhogen.
De analist geeft ook aan dat een recessie in Turkije gevolgen kan hebben
voor het bbp van andere landen. Hij onderscheidt twee landengroepen:
− de voornaamste handelspartners Bulgarije, Iran en Georgië,
− de eurolanden via het Europese bankwezen.
132pLeg voor beide landengroepen uit welke gevolgen de Turkse recessie
heeft voor hun bbp.
De analist stelt dat de daling van de wisselkoers het saldo op de lopende
rekening van Turkije positief beïnvloedt. Hij stelt het volgende: “Door de
daling van de lira van 40% ten opzichte van de euro is de exportwaarde in
eigen valuta gestegen met 36%. De importwaarde zal ook veranderen en
de prijselasticiteit van het importvolume wordt op −0,75 geschat.”
Hij gaat ervan uit dat overige factoren constant blijven.
Prijselasticiteit van het importvolume:
procentuele verandering importvolume
Eimport =
procentuele verandering prijs van import in lira's
143pBereken de verandering van de importwaarde in eigen valuta en toon aan
dat het saldo lopende rekening is verbeterd.
Ten slotte merkt de analist in 2018 op dat een renteverhoging
onvermijdelijk zal zijn om de inflatie te bestrijden. Over het effect daarvan
op de ontwikkeling van een mogelijke recessie concludeert hij: “Een
verhoging van de rente kan, via de valutamarkt, een recessie zowel
verergeren als afzwakken.”
153pOnderbouw de conclusie van de analist.
opgave 4Opgave 4 Recessie door het buurland
In Hetland gaat het economisch voor de wind totdat bij het buurland (de
belangrijkste handelspartner) een recessie optreedt. De overheid en de
centrale bank van Hetland bekijken de situatie en overwegen in te grijpen.
Beide instanties hanteren het macro-economische model dat te zien is in
figuur 1. Hierbij wordt uitgegaan van een flexibele arbeidsmarkt en een
constante arbeidsproductiviteit. De overheid heeft als enige doelstelling
de werkloosheid te bestrijden. De centrale bank heeft als enige
doelstelling de prijsstabiliteit handhaven.
Figuur 1 effect van recessie in buurland op Hetland
GV = geaggregeerde vraag 0 = oude situatie voor recessie buurland
GA = geaggregeerd aanbod 1 = nieuwe situatie na recessie buurland
lt = lange termijn
kt = korte termijn
162pWelke instantie moet, gezien de eigen doelstelling, in de nieuwe situatie
in actie komen? Beargumenteer je keuze.
Een politicus in Hetland stelt dat bij een recessie de prijzen verlaagd
moeten worden om zo de productie te stimuleren. Zij pleit er bij bedrijven
voor om dit nu te doen.
171pVerklaar waarom bedrijven op korte termijn de prijzen niet verlagen.
De overheid stelt voor dat de centrale bank de geldhoeveelheid vergroot
om hiermee de productie op de goederenmarkt te stimuleren.
182pLeg uit hoe een toename van de geldhoeveelheid via de vermogensmarkt
op korte termijn leidt tot een hogere productie op de goederenmarkt.
Nog voordat de overheid of de centrale bank kan ingrijpen, treedt er een
aanbodschok op: een plotselinge stijging van de prijzen van
geïmporteerde grondstoffen. Hierdoor ontstaat er een nieuw evenwicht
(P2, Y2). Dit is weergegeven in figuur 2.
Figuur 2 aanbodschok en de gevolgen voor Hetland
Door de aanbodschok ontstaat er een situatie van ‘stagflatie’: een
versterkte recessie in combinatie met inflatie. Het prijspeil stijgt verder
(van P2 naar P3) doordat de inflatieverwachtingen hoger zijn geworden.
192pLeg uit hoe hogere inflatieverwachtingen leiden tot een verdere stijging
van het prijspeil.
De overheid komt na overleg met de centrale bank met twee maatregelen,
gericht op het herstel van de economie:
− verlaging van de tarieven van de inkomstenbelasting.
− verlaging van milieuheffingen voor bedrijven.
In de analyse van de overheid wordt de lange-termijnaanbodcurve als
constant geacht en kijkt men enkel naar de korte termijn.
202pBeargumenteer hoe beide maatregelen leiden tot herstel van de
economie. Benoem het effect op de relevante lijnen in figuur 2.
opgave 5Opgave 5 Dividendbelasting
In een euroland belast de overheid in 2019 de winstuitkeringen
(dividenden) van binnenlandse en buitenlandse beleggers met een tarief
van 15%. De eerste € 10.000 wordt vrijgesteld van belasting.
212pIs de dividendbelasting in 2019 een voorbeeld van een degressieve, een
progressieve of een proportionele belasting? Motiveer je keuze.
Per 1-1-2020 is minister Hoeksma van Financiën van plan om de
dividendbelasting af te schaffen. Zij wil daarmee buitenlands kapitaal
aantrekken. Ze mikt hierbij op de hogere inkomens, die over het algemeen
relatief meer beleggen in aandelen dan de lagere inkomens.
Om de gevolgen van Hoeksma’s voorstel op de aandelenmarkt van het
land te analyseren gebruikt ze het volgende vereenvoudigde model:
marktmodel van aandeel X voor het afschaffen van de dividendbelasting marktmodel van aandeel X na het afschaffen van de dividendbelasting vergelijking (1) Qv = − 2K + 9.000 Qv = − 2K + 9.600 vergelijking (2) Qa = 398K − 5.000 Qa = 348K − 5.000 Legenda Qv = Collectieve Qa = Collectief K = Koers per vraag naar aandeel X in stuks aanbod van aandeel X in stuks aandeel X in euro’s
Toelichting: Aandeel X is al jaren in omloop en betreft een
eigendomsbewijs van een belangrijke multinational. Aandelenkoers K
wordt beschouwd als een goede indicator voor de algehele
koersontwikkelingen op de aandelenbeurs in het land.
222pVerklaar de verandering van de betalingsbereidheid in vergelijking (1) én de
verandering van de verkoopbereidheid van beleggers in vergelijking (2).
Minister Hoeksma stelt dat de verwachte koerswinst op de aandelenmarkt
als gevolg van de afschaffing van de dividendbelasting meer dan 10% is.
232pToon met een berekening aan dat de verwachte koerswinst meer dan 10%
zal zijn.
De afschaffing van de dividendbelasting leidt tot koersstijgingen op de
aandelenmarkt. Hierdoor zal het consumentenvertrouwen toenemen en
kunnen uiteindelijk inverdieneffecten optreden.
242pLeg uit dat bij afschaffing van de dividendbelasting inverdieneffecten
kunnen optreden.
Minister Dams van Sociale Zaken is tegen het voorstel van haar collega
van Financiën. Minister Dams kijkt daarbij naar de volgende tabellen:
Tabel 1 ontwikkeling arbeidsinkomensquote in het land en in vier
buurlanden
Tabel 2 ontwikkeling van de Gini-coëfficiënt van de secundaire
inkomensverdeling in het land
Minister Dams beweert onder meer met verwijzing naar bovenstaande
tabellen het volgende:
− “Buitenlandse ondernemingen zouden sowieso meer beleggen in ons
land zonder het afschaffen van de dividendbelasting. Een aanwijzing
hiervoor is de structurele ontwikkeling van de arbeidsinkomensquote.”
− “Ik vind het verwachte gevolg van het afschaffen van de
dividendbelasting op de secundaire inkomensverdeling in het land
hoogst ongewenst.”
Minister Dams schrijft een reactie aan haar collega van Financiën om
haar twee beweringen voor de volgende kabinetsvergadering alvast uit te
leggen.
254pSchrijf de reactie namens minister Dams.
opgave 6Opgave 6 Afvalwater, een schone zaak
In een gemeente zuivert waterzuiveringsbedrijf Zuiverwater (ZW)
afvalwater dat door bedrijven in het riool is geloosd. Bedrijven betalen
voor elke liter afvalwater een heffing van 70 euro per vervuilingseenheid
(VE). ZW heeft specifieke investeringen gedaan en heeft als
bedrijfsdoelstelling break-even draaien.
Bedrijven kunnen ervoor kiezen om zelf hun afvalwater te zuiveren. Een
groep van vier grote bedrijven (de G4) die samen op een bedrijventerrein
zijn gevestigd overweegt een eigen zuiveringsinstallatie te bouwen. De
G4 brengt ZW hiervan op de hoogte. ZW ziet zijn break-even doelstelling
in gevaar komen en zal moeten onderhandelen met de G4 om tot een
oplossing te komen.
Gebruik bovenstaande tekst en tabellen 1 tot en met 3 op pagina 13 bij
vraag 26.
Als ZW een korting op de heffing per VE aanbiedt, kan het verhinderen
dat de G4 overstapt op een eigen zuiveringsinstallatie.
262pBereken hoe hoog de korting op de heffing per VE minimaal moet zijn.
272pVerklaar dat ZW bij de onderhandelingen te maken heeft met een
berovingsprobleem.
Er zijn twee mogelijke uitkomsten bij de onderhandelingen tussen ZW en
de G4:
− De G4 investeert in een eigen gezamenlijke zuiveringsinstallatie.
− De G4 accepteert een korting op de heffing.
Bij beide uitkomsten kunnen de overige bedrijven in de gemeente een
sterkere (financiële) prikkel hebben gekregen om illegaal afvalwater te
lozen.
282pLeg uit dat de overige bedrijven bij beide uitkomsten van de
onderhandelingen een sterkere prikkel hebben gekregen om illegaal
afvalwater te lozen. Betrek de bedrijfsdoelstelling van ZW in je antwoord.
Gegevensoverzicht casus ZW
vervuilingseenheid (VE): een gemiddelde dat aangeeft hoe vervuild een
liter afvalwater is
formule berekening totaal heffingsbedrag:
aantal liters afvalwater x vervuilingseenheid x 70 euro
Tabel 1 klasse-indeling naar vervuilingseenheid
Tabel 2 bedrijfsgegevens afvalwater van de G4
Tabel 3 verwachte kostenfunctie gezamenlijke zuiveringsinstallatie
van de vier grote bedrijven samen
Toelichting: Alleen de G4 maken gebruik van deze capaciteit tot
waterzuivering. Het gezuiverde afvalwater wordt ingedeeld in klasse 0 als
de bedrijven zelf hun afvalwater zuiveren en lozen. De totale kosten
worden gedekt door de vier bedrijven naar rato van hoeveelheid
afvalwater dat wordt aangeleverd.
