Eindexamen biologie vmbo bb 2018 tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen

− Omcirkel het goede antwoord (voorbeeld 1).

− Geef verbeteringen aan volgens voorbeeld 2 of 3.

(2)

(3)

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde

organismen.

opgave 1Oma op de hometrainer

De oma van Esther doet mee aan een onderzoek naar de effecten van

sporten op ouderen. Ze fietst gedurende 1600 seconden op een

hometrainer. Een speciale polsband meet haar hartslag en

lichaamstemperatuur. De resultaten van dit onderzoek zie je in de vier

diagrammen hieronder.

opstarten fietsen met een constante kracht eindigen

kracht 200 (wattage per 150 minuut waarmee 100 gefietst wordt) 50 0 hartslag 150 (aantal 120 samentrekkingen van het hart 90 per minuut) 60 0 38 temperatuur 37 (°C) 36 35 0

melkzuur

24 18 12 6 0 0 400 800 1200 1600 tijd (s)

11p

De hartslag van oma gaat omhoog.

Leg uit waarvoor het nodig is dat de hartslag omhoog gaat tijdens het

fietsen.

..................................................................................................................

De oma van Esther heeft zich tijdens het fietsen maximaal ingespannen. Ook haar hartslag heeft een maximale waarde bereikt. Deze waarde is afhankelijk van de leeftijd. Je kunt de maximale hartslag als volgt berekenen: 220 – leeftijd = maximale hartslag

22p

Wat is de maximale hartslag van oma en wat is haar leeftijd?

De maximale hartslag van oma is:.............................................................

De leeftijd van oma is: …………………… jaar.

31p

Na ongeveer 360 seconden na het begin van het onderzoek begint oma te

zweten.

Welke functie van zweten is in de diagrammen te zien?

..................................................................................................................

42p

Melkzuur ontstaat als het lichaam onvoldoende zuurstof beschikbaar heeft

om glucose te verbranden.

Hoe heten de stoffen die ontstaan bij de verbranding van glucose, als

er wel voldoende zuurstof beschikbaar is in het lichaam?

stof 1:.......................................................................................................

stof 2:.......................................................................................................

51p

Als er veel melkzuur wordt geproduceerd, kan dit spierpijn in de benen tot

gevolg hebben. De zenuwcellen in deze beenspieren geven impulsen af

aan het centraal zenuwstelsel.

In welk deel van het centraal zenuwstelsel komen deze impulsen als

eerste aan?

in de grote hersenen

in de hersenstam

in de kleine hersenen

in het ruggenmerg

61p

De hoeveelheid melkzuur die ontstaat, hangt af van de hoeveelheid

zuurstof die afgegeven wordt door bloeddeeltjes.

Welke bloeddeeltjes geven zuurstof af aan de spiercellen?

bloedplaatjes

rode bloedcellen

witte bloedcellen

opgave 2Kiezelwieren

Kiezelwieren leven in het water en kunnen van koolstofdioxide zuurstof maken. Hierbij vormen ze ook glucose. Ditzelfde stofwisselingsproces vindt ook plaats bij andere planten.

71p

Hoe heet het stofwisselingsproces waarbij in kiezelwieren zuurstof

gemaakt wordt?

fotosynthese

verbranding

vertering

81p

Net als veel andere organismen hebben kiezelwieren cellen met een

celwand.

Welke groep organismen heeft of welke groepen organismen hebben ook

cellen met een celwand?

alleen bacteriën

alleen dieren

alleen schimmels

bacteriën en dieren

bacteriën en schimmels

dieren en schimmels

opgave 3Menstruatie

Je ziet een schema van de menstruatiecyclus van Denise in de maand oktober. zondag maandag dinsdag woensdag donderdag vrijdag zaterdag 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 Legenda: menstruatie ovulatie

91p

In het schema is Denise vergeten de datum van haar ovulatie aan te

geven.

Omcirkel deze datum.

101p

Denise heeft op 8 oktober geslachtsgemeenschap, waarbij zaadcellen in

de vagina terechtkomen.

Leg uit dat de kans op bevruchting van een eicel bij Denise zeer klein

is.

..................................................................................................................

opgave 4Treurwilgen

Treurwilgen groeien langs oevers. Ze worden daar geplant omdat de wortels de grond langs de oever goed vast kunnen houden. Vanuit de wortels wordt via transportvaten water naar de bladeren vervoerd. Vanuit de bladeren worden weer stoffen richting de wortels vervoerd.

111p

Geef de naam van een transportvat dat water vervoert naar delen van de

plant.

..................................................................................................................

121p

Wortels van treurwilgen bevatten veel reservestoffen.

Hoe heet de reservestof die vooral opgeslagen wordt in de wortels?

cellulose

vet

zetmeel

131p

Je ziet een mannelijke en een vrouwelijke bloem van een treurwilg.

Zet een kruisje in het hokje dat de stamper aangeeft.

141p

Je ziet een dwarsdoorsnede van een wortel van de treurwilg.

In de tekening zijn drie delen aangegeven.

Wat geeft elke letter aan?

cel orgaan weefsel A P Q R B P R Q C Q P R D Q R P E R P Q F R Q P

opgave 5Hersenschudding

Bij sommige sporten loop je het risico op het krijgen van een

hersenschudding. Een hersenschudding is het gevolg van een klap of

stoot tegen het hoofd. Hierbij worden de hersenen voor korte tijd letterlijk

door elkaar geschud. De gevolgen van een hersenschudding zijn voor de

korte termijn goed onderzocht. Wat de gevolgen op de lange termijn zijn,

is minder goed bekend.

Een groep wetenschappers heeft sporters die ooit een hersenschudding

gehad hebben, onderzocht. De hersenen van deze sporters werden

vergeleken met een controlegroep.

Je ziet een doorsnede van de hersenen.

151p

Wat is een juiste controlegroep bij dit onderzoek?

een groep niet-sporters die een hersenschudding gehad hebben

een groep niet-sporters die geen hersenschudding gehad hebben

een groep sporters die geen hersenschudding gehad hebben

161p

Deel P bleek bij sporters die een hersenschudding gehad hebben, tot wel

20% kleiner. En in deel P stroomde bij deze mensen tot 35% minder

bloed.

Hoe heet deel P?

grote hersenen

hersenstam

kleine hersenen

171p

Wat kan een gevolg zijn van een kleiner deel P?

verminderde coördinatie van bewegingen

verminderde reflexen in hoofd- en halsgebied

verminderde zintuiglijke waarneming

181p

Als er minder bloed naar deel P gaat, zullen er ook minder hormonen en

voedingsstoffen naartoe vervoerd worden.

Noteer een andere stof die dan ook minder naar deel P vervoerd

wordt.

stof:..........................................................................................................

opgave 6Verbrande luchtwegen

Soms komen slachtoffers van een felle brand in het ziekenhuis met verbrande luchtwegen. De behandeling hangt af van de schade die is opgetreden in de luchtwegen. Als de trilhaarcellen zijn weggebrand, wordt het moeilijker om slijm naar de keelholte te verplaatsen. Bij deze mensen wordt dan slijm uit de luchtwegen gezogen. Soms wordt als behandeling de stof heparine ingeademd. Deze stof vermindert de werking van de bloedplaatjes.

191p

In welke delen van de luchtwegen kunnen de trilhaarcellen verbranden?

in de bronchiën en in de luchtpijp

in de longblaasjes en in de bronchiën

in de longblaasjes en in de luchtpijp

201p

Wat heeft het gebruik van heparine tot gevolg?

De bestrijding van infecties is minder.

Er kan minder zuurstof vervoerd worden.

Het bloed kan minder goed stollen.

opgave 7Zwangerschap

Je ziet een stadium in de ontwikkeling van een foetus van twee verschillende organismen. Verschillende delen zijn met een letter aangegeven. Deze delen hebben bij alle stadiums dezelfde naam en functie.

211p

Tijdens dit stadium van de ontwikkeling worden in deel V de rode

bloedcellen gevormd. In een later stadium neemt de lever deze taak over.

Na de zwangerschap wordt deze taak overgenomen door een ander deel

van het lichaam.

Hoe heet dit deel van het lichaam?

..................................................................................................................

222p

De vloeistof in deel P komt bij de bevalling mee naar buiten als de vliezen

Q en R breken.

Hoe heet de vloeistof in deel P? En wat is de functie van deze

vloeistof?

naam van de vloeistof:...............................................................................

functie van de vloeistof:.............................................................................

..................................................................................................................

231p

Nadat de vliezen Q en R zijn gebroken, komt de foetus naar buiten.

Hoe heet deze fase van de bevalling?

indaling

ontsluiting

uitdrijving

opgave 8Voeding en vertering

Roel heeft op een website een voedingsschema gevonden. Hierin staat

wat hij per dag moet eten en drinken. Per dag moet Roel 9700 kJ binnen

krijgen. Je ziet een tabel met daarin een deel van dit schema.

voedingsmiddel vak Schijf van Vijf energie (kJ) P Q R muesli (45 gram) 2 650 28 5 2 1 kleine banaan (80 gram) 1 320 17 1 0 magere kwark (150 gram) 5 400 6 15 1 walnoten (10 gram) 4 300 1 2 7 water 3 0 0 0 0

242p

Boven drie kolommen staat een letter. Deze letters stellen elk één

voedingsstof voor. Drie voedingsstoffen zijn koolhydraten, vetten en

eiwitten.

Geef met een kruisje bij elke letter aan welke voedingsstof hierbij

√(letter)√(P)√(Q)√(R)hoort.√(koolhydraten)√(vetten)√(eiwitten)

251p

Verteringssappen zoals speeksel en maagsap zorgen voor de vertering

van voedingsstoffen.

Schrijf een ander verteringssap op.

..................................................................................................................

261p

Sommige verteringssappen helpen ook bij de bescherming tegen

infecties. Twee verteringssappen zijn: maagsap en speeksel.

Welke van deze verteringssappen beschermt of beschermen tegen

infecties?

alleen maagsap

alleen speeksel

maagsap en speeksel

271p

Als Roel ziek is, eet hij minder. Daardoor bestaat de kans op

ondervoeding.

Wat is geen gevolg van ondervoeding?

overgewicht

vermagering

verminderde spiermassa

opgave 9Verschillende kleuren

Je ziet een doorsnede van een oog. P Er bestaat een aandoening waarbij deel P van één oog twee verschillende kleuren heeft. Bij de zeldzaamste vorm verschillen je twee ogen van kleur.

281p

Hoe heet het deel van het oog dat bij deze zeldzaamste vorm een andere

kleur heeft?

hoornvlies

iris

ooglens

pupil

opgave 10Bloedsomloop

Je ziet een schematisch overzicht van de bloedsomloop met daarin twee bloedvaten die aangegeven zijn met een letter. P aorta Q lever

291p

Hoe heet bloedvat P?

kransslagader

linkerlongader

linkerlongslagader

rechterlongader

rechterlongslagader

301p

Hoe heet bloedvat Q?

leverader

leverslagader

poortader

311p

Bloed stroomt naar de lever. De lever haalt er giftige stoffen uit en zet

deze om in niet-giftige stoffen.

Wat is een andere functie van de lever?

het maken van gal

het maken van rode bloedcellen

het maken van zetmeel

opgave 11Bleken van tanden en kiezen

Als je ouder wordt, wordt de laag tandbeen van de tanden en kiezen dikker. Hierdoor treedt een verdonkering of vergeling van de tandkleur op. Bovendien wordt door slijtage de laag glazuur dunner. Hierdoor wordt het gelere tandbeen beter zichtbaar. De kleur van tanden en kiezen wordt ook beïnvloed door barstjes in het glazuur, waar kleurstoffen doorheen dringen. Je ziet een doorsnede van een kies. P Q R S

321p

Door slijtage van welk deel worden kiezen geler?

van deel P

van deel Q

van deel R

331p

Bij het bleken van tanden en kiezen worden stoffen gebruikt die tandpijn

kunnen veroorzaken. Stoffen die bij het bleken gebruikt worden, kunnen

de zenuwen in deel S van de kies irriteren.

Hoe heet deel S?

..................................................................................................................

341p

Door tandbederf kunnen de tanden ook geler worden. Door het poetsen

van tanden kan tandbederf worden voorkomen.

Noem nog een manier om tandbederf te voorkomen.

..................................................................................................................

opgave 12Determineren

Denise loopt in het bos en ziet een spoor van pootafdrukken die per poot 4 centimeter lang zijn. Bij dit spoor ziet ze ook aangevreten dennenappels. Ze vraagt zich af van welk dier de pootafdrukken zijn en of dit dier de dennenappels aanvrat. Een pootafdruk zou er bijvoorbeeld kunnen zien als: De pootafdruk die Denise ziet, ziet er verkleind als volgt uit: Denise gebruikt de volgende determineertabel voor pootafdrukken. 1a De poot heeft drie tenen of drie kussentjes. Ga naar 2. 1b De poot heeft vier tenen of vier kussentjes. Ga naar 3. 2a De achterteen is korter dan de voorteen. reiger 2b De pootafdruk is korter dan 5 centimeter. drieteenspecht 3a De poot heeft kussentjes. Ga naar 4. 3b De poot heeft geen kussentjes. Ga naar 5. 4a De poot heeft vier kussentjes zonder nagels. kat 4b De poot heeft vier kussentjes met de nagels eraan vast. konijn 5a De pootafdruk is langer dan 1 centimeter. eekhoorn 5b De pootafdruk is korter dan 1 centimeter. muis