Eindexamen biologie vmbo bb 2019 tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen

− Omcirkel het goede antwoord (voorbeeld 1).

− Geef verbeteringen aan volgens voorbeeld 2 of 3.

(2)

(3)

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde

organismen.

opgave 1De grote klis

Hoe vindt de bestuiving bij de grote klis plaats? ..................................................................................................................

Over de stamper van de grote klis worden twee beweringen gedaan. • Geef in de tabel bij elke bewering met een kruisje aan of deze juist is Uit een deel van de stamper ontstaat een vrucht.

Als de vruchten op de grond vallen, komen er zaden vrij. Vervolgens groeit er uit elk zaadje een nieuw plantje. • Hoe heet het proces waarbij dit nieuwe plantje ontstaat? ..................................................................................................................

Leg uit dat de bouw van de vruchten van de grote klis de verspreiding door dieren vergemakkelijkt. .................................................................................................................. ..................................................................................................................

opgave 2Melkgebit

Een baby krijgt meestal tussen de 6 en de 12 maanden zijn eerste tandje. Het tandvlees is dan vaak rood en gezwollen. Je ziet in de afbeelding wanneer de tanden en kiezen van het melkgebit doorkomen. Legenda: doorkomst tand/kies: 6 - 12 maanden 9 - 16 maanden 16 - 23 maanden 13 - 23 maanden 23 - 33 maanden

51p

Welk orgaanstelsel veroorzaakt het roder worden van het tandvlees?

het beenderstelsel

het bloedvatenstelsel

het spierstelsel

61p

Het melkgebit bevat snijtanden.

Omcirkel alle snijtanden in de afbeelding in de informatie.

71p

De tanden van baby’s zijn kwetsbaarder dan de tanden van een

volwassene. Het laagje over het tandbeen, dat de tanden beschermt, is bij

baby’s dunner.

Hoe heet dit laagje?

..................................................................................................................

opgave 3Vitamine D

In een tijdschrift staat: Ultraviolet licht heeft een gezonde uitwerking op je lichaam. Als je in de zon loopt, komt er ultraviolette straling op je huid. Door deze straling maakt je huid vitamine D aan. Vitamine D zorgt ervoor dat calcium in de darmen wordt opgenomen in het bloed. In het lichaam zorgt vitamine D voor de aanmaak van botcellen.

82p

Vitamine D is een voedingsstof die behoort tot de groep vitamines.

Noem nog twee andere groepen voedingsstoffen.

groep 1:....................................................................................................

groep 2:....................................................................................................

91p

Voedingsstoffen kunnen verschillende functies hebben. Ze kunnen dienen

als brandstof, als bouwstof, als beschermende stof of als reservestof.

In het menselijk lichaam hebben vitamines twee van deze functies.

Geef in de tabel met een kruisje één van deze twee functies aan.

functie van vitamines beschermende stof bouwstof brandstof reservestof

101p

Vitamine D wordt ook opgenomen via de voeding.

Waar in het lichaam worden vitamines opgenomen in het bloed?

in de slokdarm

in de dunne darm

in de dikke darm

opgave 4Ziek van geluid

Mensen kunnen ziek worden van geluidsprikkels. Ze kunnen last krijgen van misselijkheid en hoofdpijn. Uit een onderzoek blijkt dat zeer harde geluidsprikkels problemen veroorzaken in het evenwichtsorgaan. Ook kunnen deze prikkels problemen veroorzaken in het deel van het gehoororgaan dat zintuigcellen bevat. Deze zintuigcellen zetten geluidsprikkels om in impulsen.

111p

Hoe heet het deel van het gehoororgaan waarin deze harde

geluidsprikkels worden omgezet in impulsen?

..................................................................................................................

121p

Je ziet een tekening van het gehoororgaan.

Drie delen daarvan zijn hieronder uitvergroot.

Zet een kruisje in het hokje bij het evenwichtsorgaan.

opgave 5Overgang

131p

De vruchtbaarheid van vrouwen in de overgang neemt af.

Wat vindt er minder vaak plaats bij een vrouw in de overgang?

alleen de eisprong

alleen de menstruatie

de eisprong en de menstruatie

141p

In de overgang verandert de samenstelling van hormonen in het bloed.

Hoe heet het deel van het bloed dat hormonen bevat?

bloedplaatjes

bloedplasma

rode bloedcellen

witte bloedcellen

opgave 6Kauwen

Door voedsel te kauwen vermengt speeksel zich met het voedsel. Speeksel bevat enzymen die koolhydraten afbreken. In een biologieles voert Léon een proef uit. De onderzoeksvraag bij dit experiment is: wat is de invloed van de hoeveelheid speeksel op de afbraak van zetmeel?

151p

Léon gebruikt bij de proef een indicator die zetmeel aantoont.

Hoe heet de indicator die hij gebruikt?

helder kalkwater

jodium

lakmoes

troebel kalkwater

Léon heeft vier reageerbuizen gevuld met verschillende stoffen:

buis nummer water zetmeel speeksel 1 nee ja nee 2 ja ja weinig 3 ja ja veel 4 ja nee nee

Aan elke buis voegt hij een paar druppels indicator toe. Hij meet

vervolgens gedurende 30 minuten de hoeveelheid blauwe kleur in de

buizen.

Je ziet in de grafiek het resultaat van zijn proef.

De y-as geeft de hoeveelheid blauwe kleur aan van de vloeistof in de

reageerbuis.

1,2 Legenda: hoeveelheid blauwe kleur buis met alleen zetmeel 1,0 buis met water en zetmeel en weinig speeksel buis met water en zetmeel 0,8 en veel speeksel 0,6 0,4 0,2 0 0 5 10 15 20 25 30 tijd (minuten)

161p

De lijn van buis 4 ontbreekt.

Teken deze lijn in de grafiek.

171p

Geef de juiste conclusie die past bij de onderzoeksvraag.

..................................................................................................................

opgave 7Muggen

Als een mug je steekt, zuigt de mug bloed op uit je huid. Daarna ontstaat er een muggenbult. Deze muggenbult kan jeuken. Als je een muggenbult openkrabt om de jeuk te verminderen, heb je kans dat bacteriën in het wondje komen en daar een infectie veroorzaken. Deze bacteriën worden opgeruimd door een bepaald type bloeddeeltje.

181p

In welke huidlaag bevinden zich de bloedvaatjes waarin de mug steekt?

in de hoornlaag

in de kiemlaag

in de lederhuid

in de opperhuid

191p

Jolijn heeft een infectie gekregen in haar huid, nadat ze een muggenbult

kapot heeft gekrabd.

Welk type bloeddeeltje zorgt ervoor dat de bacteriën worden opgeruimd?

bloedplaatjes

rode bloedcellen

witte bloedcellen

201p

Welk type cel wordt volgens de informatie opgeruimd door bloeddeeltjes?

211p

Muggen zijn insecten.

Waarmee halen muggen adem?

met de huid

met kieuwen

met longen

met tracheeën

Van muggen bestaan verschillende soorten. Vijf soorten zijn: dansmug,

steekmug, tijgermug, steltmug en langpootmug.

In de afbeelding zie je een van deze soorten.

Determineertabel muggen 1a Het achterlijf is kleiner dan 1 cm ga naar 2 1b Het achterlijf is groter dan 1 cm ga naar 4 2a Het achterlijf heeft één kleur dansmug 2b Het achterlijf heeft meerdere kleuren ga naar 3 3a De poten hebben één kleur steekmug 3b De poten hebben meerdere kleuren tijgermug 4a Het achterlijf is zwart steltmug 4b Het achterlijf is licht gekleurd langpootmug

221p

Bepaal met behulp van de determineertabel de naam van de muggensoort

op de afbeelding.

dansmug

steekmug

tijgermug

steltmug

langpootmug

opgave 8Huilen

Je kunt huilen als je verdrietig bent, maar ook als je flink moet lachen. Er is onderzoek gedaan naar de samenstelling van traanvocht. In het onderzoek werden drie typen tranen gevonden: de normale traan, de reflextraan en de emotionele traan. De normale traan houdt het oog vochtig. De reflextraan komt vrij als er bijvoorbeeld rook in je ogen geblazen wordt. De emotionele traan komt vrij bij verdriet of als je flink moet lachen. Mensen met de ziekte PBA hebben veel last van ‘dwanghuilen’. Ze huilen op momenten dat er geen aanleiding voor is. Deze mensen huilen vaak en kunnen ook moeilijk stoppen met dit huilen.

231p

Je ziet een afbeelding van het oog.

Verschillende delen zijn met letters aangegeven.

Welke letter geeft de plaats aan waar het traanvocht gemaakt wordt?

letter P

letter Q

letter R

241p

In de afbeelding is met letter S een deel van het oog aangegeven

waarover traanvocht verspreid wordt.

Hoe heet deel S?

..................................................................................................................

251p

Dwanghuilen kan ontstaan doordat een deel van de hersenen minder

goed werkt. Je ziet in de afbeelding dit deel aangeven met de letter P.

Hoe heet dit deel van de hersenen?

..................................................................................................................

opgave 9Castratie

Dierenartsen castreren soms katten. Daarmee wordt voorkomen dat de katten ongewenst mannelijk gedrag vertonen. Bij een castratie wordt de balzak leeggehaald. Drie delen van het mannelijk voortplantingsstelsel zijn: bijbal, prostaat en teelbal. Deze delen hebben bij katten dezelfde ligging en dezelfde functie als bij mensen.

262p

Geef in de tabel met een kruisje aan of het deel wel of niet in de balzak

ligt.

√(bijbal)√(prostaat)√(teelbal)√(wel in de balzak)√(niet in de balzak)

271p

Mannelijk gedrag wordt veroorzaakt door het mannelijk

geslachtshormoon.

In welk van de drie delen van het mannelijk voortplantingsstelsel wordt dit

hormoon gemaakt?

in de bijbal

in de prostaat

in de teelbal

opgave 10Aardbeving

Tijdens een grote aardbeving storten veel gebouwen in. Soms komen mensen dan onder het puin terecht. Honden kunnen dan ingezet worden om deze mensen te vinden. De honden kunnen met hun lichaamshouding aangeven of het om een levend mens gaat of om een overledene. De honden zoeken naar levenskenmerken en reageren daarop. Honden maken dan duidelijk waar een mens ligt door krabben, graven, blaffen en door hun lichaamshouding.

282p

Noem twee levenskenmerken van mensen die door de honden

waargenomen kunnen worden.

levenskenmerk 1:......................................................................................

levenskenmerk 2:......................................................................................

opgave 11Bloedsomloop

In de afbeelding zijn twee bloedvaten met een letter aangegeven.

hoofd P armen longen Q darmen nier benen

291p

Hoe heet bloedvat P?

aorta

armader

armslagader

holle ader

301p

Aron en Dennis doen twee beweringen over bloedvat Q.

Aron zegt dat het bloed in bloedvat Q zuurstofrijk is.

Dennis zegt dat bloedvat Q de darmslagader is.

Wie heeft of wie hebben gelijk?

Alleen Aron heeft gelijk.

Alleen Dennis heeft gelijk.

Aron en Dennis hebben beiden gelijk

312p

Het hart heeft een linkerkant en een rechterkant.

Hoe heten de twee delen waaruit de linkerkant van het hart is

opgebouwd?

deel 1:......................................................................................................

deel 2:......................................................................................................

321p

Sommige bloedvaten bevatten kleppen. Twee bloedvaten zijn: beenader

en beenslagader.

Bevat de beenader kleppen? En bevat de beenslagader kleppen?

Geen van beide bloedvaten bevat kleppen.

Alleen de beenader bevat kleppen.

Alleen de beenslagader bevat kleppen.

Beide bloedvaten bevatten kleppen.

opgave 12Anticonceptiemiddelen

Twee anticonceptiemiddelen zijn de anticonceptiepil en het condoom. Over deze voorbehoedmiddelen worden drie beweringen gedaan. • Geef in de tabel bij elke bewering met een kruisje aan of deze juist is of onjuist is. De anticonceptiepil beschermt tegen seksueel overdraagbare Een condoom zonder aandoeningen. zaaddodend middel is een zeer Een spiraaltje onveilig anticonceptiemiddel. voorkomt innesteling.