Eindexamen natuurkunde vwo 2003 tijdvak 2 (natuurkunde 1)

opgave 1Opgave 1 Elektromotor

De spanning over een kleine elektromotor figuur 1

wordt geregeld met een spanningsbron van

12 V en een schuifweerstand.

Zie het schakelschema in figuur 1.

Figuur 2 is een foto van de apparatuur.

figuur 2

De aansluitpunten voor de verbindingsdraden zijn in de figuur aangegeven met een wit

rondje. De foto staat vergroot op de bijlage.

14p

Teken in de foto op de bijlage de verbindingsdraden zodat de schakeling van figuur 1

ontstaat.

De motor hijst een blokje met een massa van 130 g in 3,8 s op over een hoogteverschil van

1,80 m. De spanning over de motor is daarbij 6,0 V; de stroomsterkte in de motor is 0,25 A.

24p

Bereken het rendement van de motor.

De schuifweerstand is 20,0 cm lang en is in te stellen van 0 Ω tot 40,0 Ω. Tijdens het hijsen

geldt: PS = 6,4 cm.

34p

Bereken de stroomsterkte die de spanningsbron levert.

opgave 2Opgave 2 Uranium-munitie

Lees het artikel. artikel Twijfels over uranium-munitie In munitie wordt soms de stof uranium gebruikt wegens zijn hoge dichtheid. Uranium heeft als nadeel dat het radioactief is. Twee Europese laboratoria hebben in monsters uranium-munitie de uraniumisotoop U-236 gevonden. Deze isotoop komt van nature niet in uranium voor, maar ontstaat wel in kernreactoren. De verontrusting omtrent het gebruik van uranium in munitie tijdens de Als een granaat op het slagveld ontploft, zal het aanwezige uranium verpulveren of verdampen en als stof of damp in de lucht aanwezig zijn. Veronderstel dat een soldaat een stofdeeltje inademt dat U-236 bevat. Dit stofdeeltje nestelt zich in een longblaasje. Bij het verval van U-236 ontstaan α - en γ -straling.

→ Leg uit dat de activiteit van het U-236 tijdens een mensenleven nauwelijks afneemt. Voor het dosisequivalent H in sievert geldt: hierin is: - Q een weegfactor voor de soort straling. Voor α -straling geldt: Q = 20; - E de geabsorbeerde stralingsenergie; - m de bestraalde massa. Voor het longblaasje geldt: m = 3,4 ⋅ 10 − 10 kg . In tabel 99E van het informatieboek Binas staan de stralingsbeschermingsnormen.

opgave 3Opgave 3 Veiligheidsmatras

Lees het artikel. artikel Matras ‘beschermt’ demente zieke Het aantal valpartijen van demente bejaarden in verpleeghuizen kan worden teruggedrongen met een apparaat dat een signaal geeft als een patiënt rechtop in bed gaat zitten. Het apparaat waarschuwt een verpleegkundige, die te hulp kan schieten voordat een patiënt uit bed is. Het bed-alarmsysteem bestaat onder meer uit een met lucht gevuld matrasje dat op de grote matras van het bed van de patiënt wordt gelegd. Debbie en Carlos maken als profielwerkstuk een soortgelijk beveiligingssysteem. Om de drukvariaties in het veiligheidsmatrasje te kunnen registreren, hebben ze een druksensor gebouwd. Het ontwerp is in figuur 3 getekend. figuur 3 Door verhoging van de druk in het matrasje wordt zuiger Z tegen de veerkracht in naar rechts gedrukt. Een strookje koper schuift dan met contactpunt C over een weerstandsdraad R s naar rechts, waardoor het uitgangssignaal van de druksensor groter wordt. Als het matrasje onbelast is, is de veer ontspannen, staat C helemaal links en bedraagt het uitgangssignaal van de sensor 0 V. Bij het uittesten van de veiligheidsmatras bleek dat het uitgangssignaal van de sensor bij een kleine drukverhoging in de matras al zijn maximale waarde bereikt. Debbie stelt voor dit probleem op te lossen door een stuggere veer te monteren. Carlos stelt voor een langere weerstandsdraad te nemen. In de tabel op de bijlage kan van beide voorstellen worden aangegeven welke gevolgen ze hebben voor het meetbereik en voor de gevoeligheid van de druksensor. Ook kan worden aangegeven of het probleem ermee wordt opgelost.

Debbie en Carlos nemen hun sensor op in een automatisch waarschuwingssysteem, waarvan een gedeelte getekend is in figuur 4. figuur 4 Als de druk langer dan vier seconden boven een ingestelde waarde uitkomt, gaat een waarschuwings-LED branden. Deze moet aan blijven totdat ze hem uitschakelen. Wanneer een patiënt zich omdraait, kan de druk even (minder dan vier seconden) te hoog worden. In dat geval moet het aftellen van de seconden opnieuw beginnen bij een volgende drukverhoging. Figuur 4 staat ook op de bijlage.

→ Teken in de figuur op de bijlage de verwerkers en de verbindingen die nodig zijn om het systeem goed te laten werken. Als veiligheidsmatrasje gebruiken ze een warmte-isolerend kampeermatrasje. Dit is gedeeltelijk gevuld met een poreuze, veerkrachtige kunststof. Het zuigt zichzelf vol met lucht, waarna het afgesloten wordt.

→ Leg aan de hand van de drie vormen van warmtetransport uit op welke manier het matrasje voor warmte-isolatie zorgt. Carlos komt op het idee dat het matrasje ook kan dienen om een bed voor te verwarmen door het met warme lucht te vullen. Het matrasje zonder lucht heeft een warmtecapaciteit van 1,62 ⋅ 10 3 J K − 1 . Stel dat het matrasje een begintemperatuur heeft van 15,0 ºC en gevuld wordt met 1,28 ⋅ 10 − 2 kg lucht van 50,0 ºC.

opgave 4Opgave 4 Sloopkogel

Cindy en Dirk zien dat een oude flat gesloopt wordt met een sloopkogel. Zie figuur 5. figuur 5 De kogel hangt aan een kabel. Hij wordt met een touw naar rechts getrokken en vervolgens losgelaten zonder beginsnelheid. Cindy merkt op dat de kabel precies verticaal is op het moment dat de kogel tegen een muur botst. Ze meet een tijdsduur van 2,3 s tussen het loslaten van het touw en het botsen van de kogel.

→ Bereken de lengte van de kabel. Neem hierbij aan dat de sloopinstallatie is op te vatten als een gewone slinger. Als gevolg van de klap van de botsing meten Cindy en Dirk een geluidsniveau van 60 dB. Hun afstand tot de botsende kogel is 50 m. Neem aan dat het geluid gelijkmatig in alle richtingen wordt uitgezonden.

→ Bereken het geluidsvermogen dat bij de botsing vrijkomt. De kraanmachinist draagt gehoorbeschermende oordoppen die het geluidsniveau met 18 dB reduceren.

→ Bereken met welke factor de waargenomen geluidsintensiteit afneemt door het dragen van deze doppen. Cindy veronderstelt dat de snelheid van de kogel in het laagste punt afhangt van de lengte van de slinger, zelfs als steeds met dezelfde uitwijkhoek wordt begonnen. Om deze hypothese te onderzoeken, doen Cindy en Dirk op school een proef met een blokje aan een dun draadje. Zij gebruiken onder andere een laser, een lichtsensor en een elektronische klok.

→ Beschrijf hoe Cindy en Dirk met behulp van deze instrumenten de hypothese van Cindy kunnen toetsen. Neem in je antwoord de volgende elementen op: - één of meer grootheden die gevarieerd worden; - één of meer grootheden die constant gehouden worden; - de manier waarop de snelheid in het laagste punt kan worden bepaald; - hoe uit de metingen geconcludeerd kan worden of Cindy’s hypothese al dan niet juist is.

Van de meetwaarden maken ze een diagram. Zie figuur 6. figuur 6 1,6 Op grond van het diagram vermoeden ze dat het verband tussen de snelheid v in het onderste punt en de lengte l van het draadje een wortelfunctie is. Ze onderzoeken dit door een nieuwe grafiek te tekenen waarin één van de grootheden zó is aangepast (getransformeerd) dat ze een rechte lijn krijgen.

opgave 5Opgave 5 Vertical Shot

‘Vertical Shot’ is een nieuwe kermisattractie. Aan twee pilaren van 35 meter hoog zijn elastieken vastgemaakt. Aan deze elastieken hangt een bol waarin twee personen plaatsnemen. De bol wordt met behulp van een elektromagneet op de grond gehouden, terwijl de elastieken aangespannen worden. Nadat de personen vastgegespt zijn, wordt de elektromagneet uitgezet en schiet de bol verticaal omhoog. In figuur 7 zie je een foto van de bol vlak voor de start. In figuur 8 zie je een foto waarin de bol omhooggeschoten is. figuur 7 figuur 8 Vlak voor het loslaten van de bol zijn de figuur 9 elastieken 20 meter uitgerekt. In figuur 9 is de ( F , u )-grafiek van één elastiek getekend. In figuur 10 is de richting van de kracht getekend die elk elastiek op de bol uitoefent vlak voor het loslaten. De kracht die beide figuur 10 elastieken samen op de bol uitoefenen bij het loslaten noemen we F 0 . Figuur 10 staat ook op de bijlage. Er geldt: F 0 = 9,8 ⋅ 10 3 N.