opgave 1Opgave 1 Zelfstandigen zonder personeel
Onderzoekers Jan en Samira analyseren de groei van de groep
zelfstandigen zonder personeel (zzp’ers) in een land. De groei betreft
zowel het aantal zzp’ers als hun aandeel in de beroepsbevolking. In de
juridische of ICT-sector werken zzp’ers met hoge uurtarieven, maar in de
horeca, postbezorging of de schoonmaaksector werken veel zelfstandigen
voor lage uurtarieven. Een aanzienlijk deel van de zzp’ers leeft onder of
rond de armoedegrens. Jan heeft daarom een Lorenzcurve opgesteld van
de primaire en secundaire inkomensverdeling van de zzp’ers in 2019.
Samira plaatst een kanttekening: “De Lorenzcurve van de primaire
inkomensverdeling is niet helemaal correct geschetst, want als
bijvoorbeeld het laagste kwintiel van de zzp’ers in 2019 een te laag
uurtarief heeft om kostendekkend te zijn, klopt de curve niet.”
Figuur 1 Lorenzcurven van zzp’ers in 2019
12pLeg uit hoe de Lorenzcurve van de primaire inkomens kan worden
gecorrigeerd om aan Samira’s kanttekening tegemoet te komen.
Samira verwacht dat in 2022 de heffingskorting voor zelfstandigen met
€ 2.000 wordt verlaagd. Er is sprake van een progressief belastingstelsel.
22pBeargumenteer hoe de Lorenzcurve van de secundaire inkomens van de
zzp’ers in 2022 zal verschuiven ten opzichte van 2019 door de verlaging
van de heffingskorting.
Ondanks de vele gewerkte uren, komt een deel van de zzp’ers onder de
armoedegrens. Daarom pleiten de onderzoekers voor het invoeren van
een wettelijk minimumuurtarief voor zzp’ers, net zoals het bestaande
wettelijk minimumloon voor werknemers in loondienst.
32pLeg uit dat het invoeren van een wettelijk minimumuurtarief voor zzp’ers
kan leiden tot een hogere (cao-)loonstijging van de werknemers in
loondienst.
De onderzoekers hebben een model gemaakt voor de markt van zzp’ers
in 2022 om de gevolgen van hun voorstel te analyseren:
Jan en Samira beseffen dat hun model een forse vereenvoudiging is van
de realiteit. Het model gaat uit van een arbeidsmarkt van volledige
mededinging: ze stellen daarom dat dit model alleen voor laaggeschoolde
arbeid geldt en niet voor hooggeschoolde arbeid.
42pVerklaar de stelling van Jan en Samira.
Jan en Samira onderzoeken de gevolgen van de invoering van een
minimumtarief voor zzp’ers van 16 euro per uur op twee punten:
i het armoedeprobleem onder zzp’ers verminderen
ii de totale werkgelegenheid beïnvloeden
Ze gebruiken de omzetontwikkeling van de zzp’ers als de indicator voor
het armoedeprobleem onder zzp’ers.
52pToon met een berekening aan of het armoedeprobleem onder zzp’ers
door de invoering van het minimumtarief wordt verminderd.
62pVerklaar dat de totale werkgelegenheid op korte termijn negatief en op
lange termijn positief kan worden beïnvloed door de invoering van het
minimumuurtarief.
opgave 2Opgave 2 CO2 ondergronds
De overheid van een land heeft een klimaatplan opgesteld waarin een
totale landelijke reductie van 49% van de CO2-uitstoot in 2030 is
opgenomen. Leport, het bedrijf dat een grote haven exploiteert, wil
samenwerken met vier grote bedrijven in het havengebied om de CO2-
uitstoot bij die vier bedrijven af te vangen en op te slaan in een oud
gasveld diep onder de grond in de zee.
Leport investeert € 450 miljoen voor de aanleg van een pijpleiding. Leport
verzorgt het onderhoud en transport en vraagt aan de vier deelnemende
bedrijven een tarief per ton CO2. De vier bedrijven moeten zelf investeren
in eigen afvanginstallaties. De vier bedrijven produceren ieder evenveel
CO2. Econoom Sacha Dumas presenteert de volgende gegevens:
Aanleg pijpleiding en capaciteit investering aanleg pijpleiding door Leport € 450 miljoen maximale opslagcapaciteit in leeg gasveld 37 miljoen ton Afvangen CO 2 totale investering afvanginstallatie per bedrijf € … investeringsbedrag afvanginstallatie per bedrijf per ton CO 2 € 65 tarief voor onderhoud en transport per ton CO 2 € 10 totale productie CO 2 van de vier bedrijven samen per jaar 2,4 miljoen ton Emissie CO 2 emissierecht per ton CO 2 (Om een ton CO 2 uit te kunnen stoten, moeten bedrijven daartoe uitstootrechten kopen bij de overheid) € 25
71pToon met een berekening aan dat de aanleg van een afvanginstallatie per
bedrijf € 39 miljoen bedraagt.
Als een van de bedrijven zich na de aanleg van de installaties zou
terugtrekken zou dit voor de overgebleven bedrijven betekenen dat ze elk
een hoger transporttarief moeten gaan betalen, zodat Leport de pijpleiding
kostendekkend houdt. Bij een mogelijke verhoging van het tarief kunnen de
deelnemende bedrijven dreigen met opzegging van de samenwerking.
Dumas concludeert:
i Leport kan te maken krijgen met een berovingsprobleem.
ii De dreiging om de samenwerking op te zeggen is niet geloofwaardig.
83pVerklaar de conclusies van Dumas.
Aandeelhouders van de vier bedrijven zijn kritisch op de plannen: “Leport en
de deelnemende bedrijven schatten de onderhouds- en transportkosten te
laag in. Deze zullen hoger uitvallen als gevolg van een principaal-
agentprobleem tussen Leport en de deelnemende bedrijven.” Leport en de
deelnemende bedrijven weerspreken deze stelling: “We hebben in het
contract een clausule opgenomen die het principaal-agentprobleem oplost.”
93pVerklaar het principaal-agentprobleem en geef een mogelijke clausule in het
contract tussen Leport en de deelnemende bedrijven waardoor het
principaal-agentprobleem kan zijn opgelost.
De minister van Milieu overweegt een subsidie in het eerste jaar voor de
deelnemende bedrijven omdat anders de doelstelling niet wordt gehaald. Die
subsidie beoogt het verschil in uitgaven te dekken ten opzichte van de
situatie waarbij geen CO2 wordt afgevangen.
102pBereken het bedrag van de subsidie.
Milieuorganisaties beargumenteren dat subsidie voor afvang en opslag van
CO2 een oplossing is voor de korte termijn, want het voorkomt het probleem
van de uitstoot van CO2 op langere termijn totaal niet. Daarnaast
beargumenteren ze dat een subsidie helemaal niet nodig is, gegeven de
marginale kosten van de productie van een ton CO2 na aanleg van de
afvanginstallatie.
112pLeg beide argumenten van de milieuorganisaties uit.
opgave 3Opgave 3 Drie pensioenscenario’s
In een land bestaat de pensioenvoorziening uit:
- een AOW uitkering voor iedere inwoner vanaf het 67ste levensjaar
- een aanvullend pensioen voor de werknemers in loondienst
- eigen (aanvullende) besparingen
De AOW wordt in dit land gefinancierd volgens het omslagstelsel. De
werkenden betalen daarnaast aanvullend pensioenpremies (belastingvrij)
die worden belegd door een pensioenfonds. Door de toenemende
vergrijzing moet de overheid het aankomende jaar een begrotingstekort
dichten van € 12 miljard. Het Planbureau (PB) heeft drie scenario’s
opgesteld voor de overheid om te bezuinigen op de AOW (zie de
tabellen).
Tabel 1 Drie scenario’s om te bezuinigen op de AOW
1. Verlaag de AOW-uitkering tot het niveau van een bijstandsuitkering. 
Een bijstandsuitkering is een (minimum)uitkering voor mensen die niet in
hun levensonderhoud kunnen voorzien en die niet in aanmerking komen
voor een andere uitkering.
2. Fiscaliseer de AOW-uitkering.
Het totale tarief in de eerste schijf (zie tabel 3) blijft gelijk maar het
premietarief wordt verlaagd naar 7,5%.
3. Verhoog de AOW-leeftijd naar 69 jaar.
Tabel 2 Maandelijkse AOW- en bijstandsuitkeringen in 2020
1)
als percentage van in totaal 3,4 miljoen AOW-gerechtigden
Tabel 3 Inkomstenbelastingtarieven in 2020
Econoom Izzy Matella van het PB constateert het volgende: “De verplichte
solidariteit tussen generaties komt door de financiering van het
omslagstelsel onder druk te staan.”
122pGeef twee argumenten voor de uitspraak van econoom Matella.
132pBereken of het begrotingstekort in het jaar 2020 wordt gedicht met
scenario 1.
De groep AOW’ers betaalt over hun inkomen alleen belasting en geen
premie.
142pLeidt scenario 2 tot nivellering of denivellering van de secundaire
inkomens binnen de totale groep van gepensioneerden? Beargumenteer
je keuze.
152pBereken of het begrotingstekort in het jaar 2020 wordt gedicht met
scenario 2.
Econoom Matella stelt dat scenario 3 maatschappelijk wordt geaccepteerd
als het wordt ingevoerd tijdens een hoogconjunctuur met een krappe
arbeidsmarkt. Ze concludeert het volgende: “Ten eerste zal het invoeren
van deze maatregel ervoor zorgen dat de werkgelegenheid stijgt.
Daarnaast zal op termijn de concurrentiepositie van bedrijven worden
verbeterd waardoor de werkgelegenheid extra zal stijgen.”
163pLeg beide conclusies van de econoom uit.
opgave 4Opgave 4 Strijd om startups
De gemeente Berndonk ziet startups (startende ondernemers) als de
motor van de lokale economie. Om meer startups aan te trekken,
investeert de gemeente in de renovatie en verbouwing van een verlaten
textielfabriek ter grootte van 25.000 vierkante meter (m²). De fabriek wordt
geschikt gemaakt voor de vestiging van uitsluitend startende
ondernemers.
De gemeente begroot bij de verbouwing en verkoop van de fabriek een
initieel verlies. Op de lange termijn verwacht de gemeente geen verlies
vanwege het optreden van positieve externe effecten.
172pVerklaar de verwachting van de gemeente.
De gemeente gaat voor de prijsstelling bij verkoop van bedrijfsruimte uit
van de volgende prijsafzetfunctie:
Figuur 1 Vraag en aanbod naar bedrijfsruimte
De kosten van de verbouwing bedragen € 200 per m². De vaste
(constante) kosten (voor de aanleg van de infrastructuur) bedragen
€ 3.500.000. De wethouder van Berndonk overweegt voor de verkoop
twee voorstellen:
A. De gemeente stelt een prijs vast waarbij alle bedrijfsruimte wordt
verkocht. De mogelijke verliezen worden gedragen door de gemeente.
B. De gemeente stelt een prijs vast waarbij het verlies van het project
wordt geminimaliseerd. Daarbij geldt de eis dat de minimale bezetting van
de fabrieksruimte 80% van de beschikbare ruimte moet zijn.
182pBereken het verlies van de gemeente bij voorstel A.
192pLaat aan de hand van een berekening zien of voorstel B mogelijk is.
Nog voor de verkoop blijkt de vraag naar de bedrijfsruimtes groter te zijn
dan verwacht. De wethouder komt daarom met een nieuw voorstel: “We
bieden de bedrijfsruimte aan in de vorm van een veiling: bedrijven geven
in een gesloten envelop aan hoeveel m² ze willen kopen en welke prijs zij
hiervoor willen betalen. Asymmetrische informatie en risicoaversie zorgen
ervoor dat ondernemers hun maximale betalingsbereidheid aangeven. Als
gemeente voorkomen we zo verlies.”
202pLeg uit waarom de ondernemers hun maximale betalingsbereidheid voor
bedrijfsruimte in de veiling zullen aangeven. Ga in je antwoord in op
asymmetrische informatie en risicoaversie.
De veiling verloopt succesvol en geheel naar de verwachting van de
wethouder.
212pLeg de gevolgen uit van de veiling voor het consumentensurplus van de
startups.
opgave 5Opgave 5 Een teken van conjunctuur
Macro-economen gebruiken onder andere de publicaties van het Centraal
Bureau voor de Statistiek (CBS) om de conjuncturele ontwikkeling te
kunnen analyseren en de regering te kunnen adviseren. In 2018 is in
kwartaal 3 de economische groei lager dan de trendmatige groei. In 2018
analyseren economen de conjunctuur aan de hand van tabellen 1 en 2.
Tabel 1 Enkele macro-economische variabelen van Nederland in het
derde kwartaal van 2018
Variabele Mutatie in procenten ten opzichte van het tweede kwartaal Volume bruto binnenlands product (= reëel bbp) +0,20 (gewogen gemiddelde) Exportvolume +0,50 Consumptievolume huishoudens +0,20 Volume bruto overheidsbestedingen +0,10 Volume bruto bedrijfsinvesteringen -0,10 Importvolume -0,40 Inflatie +0,30
Tabel 2 Enkele conjunctuurindicatoren van Nederland in het derde
kwartaal van 2018
Toelichting: ++ = grote toename, + = toename, - = afname, -- = grote
afname
De Nederlandse economie is open en daardoor is de conjunctuur van
Nederland in hoge mate afhankelijk van de conjuncturele ontwikkeling van
het buitenland.
222pHeeft het buitenland in kwartaal 3 ten opzichte van kwartaal 2 per saldo
een negatieve of positieve invloed gehad op de conjunctuur van
Nederland in 2018? Motiveer je keuze.
232pNoem twee conjunctuurindicatoren die een aanwijzing geven voor een
mogelijke daling van de economische groei in het vierde kwartaal van
2018. Geef hiervoor een verklaring.
Economen Bootsman en Paridons vrezen voor de gevolgen van de
onzekerheden in de Duitse economie. Ze discussiëren over toekomstige
groeidata van de Nederlandse economie. Bootsman ziet de inflatie
toenemen, en beweert daarover het volgende:
Bootsman: “Ondanks de laagconjunctuur is er een relatief hoge inflatie
dankzij een wisselkoersverandering van de euro ten opzichte van de
dollar.”
Paridons: “Omdat het reële bbp van Duitsland in kwartaal 3 ten opzichte
van kwartaal 2 met 0,1% is gekrompen – en ik denk dat deze ontwikkeling
zich in Duitsland voortzet – kan de groei van de Nederlandse economie
hiermee nog meer onder de trend komen.”
242pLeg uit hoe de wisselkoers van de euro is veranderd ten opzichte van de
dollar waardoor er een relatief hoge inflatie is ontstaan.
252pVerklaar de bewering van econoom Paridons.
opgave 6Opgave 6 Zoet gedronken zuur betaald
Onderzoekers van de Wereldgezondheidsorganisatie hebben aangetoond
dat overmatige consumptie van suikerhoudende frisdranken leidt tot veel
overgewicht en diabetes in de Filipijnen. De Filipijnse overheid heeft
daarom een heffing van 13% op de prijs van 45 peso’s per liter
suikerhoudende frisdrank gelegd.
262pVerklaar dat de consumptie van suikerhoudende frisdranken kan leiden tot
negatieve externe effecten.
Omdat de Filipijnen een grote mate van inkomensongelijkheid kennen,
kijken de onderzoekers ook naar de gevolgen van de heffing per
inkomensgroep. Ze verdelen daartoe de bevolking in vijf
bevolkingsgroepen van gelijke grootte (kwintielen).
Tabel 1 Gegevens in de uitgangssituatie zonder heffing en een prijs
van 45 peso’s voor een liter suikerhoudende frisdrank
Kwintiel 1 2 3 4 5 Gemiddeld inkomen in peso’s per jaar 11.762 29.705 44.915 72.541 91.138 prijselasticiteit suikerhoudende frisdrank -1,50 -1,41 -1,24 -1,09 -0,97 dagelijkse consumptie suikerhoudende frisdrank 0,13 liter 0,18 liter 0,21 liter 0,26 liter 0,29 liter toekomstig plan eigen bijdrage zorg in % van de zorgkosten 20% 37% 52% 71% 83%
272pToon met een berekening aan dat het aandeel van de uitgaven voor
suikerhoudende frisdrank in het vierde kwintiel lager is dan in het tweede
kwintiel.
De huidige eigen bijdrage is 20% van de zorgkosten. De onderzoekers
schrijven een plan voor de toekomst: “Door de eigen bijdrage in procenten
van de zorgkosten progressiever te maken verwachten we een forse
vermindering van overgewicht en diabetes.”
282pGeef op basis van tabel 1 een argument voor en een argument tegen het
plan van de onderzoekers.
De onderzoekers bekijken het verschil in de prijselasticiteiten tussen
kwintiel 1 en kwintiel 5 en tonen figuur 1.
Figuur 1 Vraaglijnen van kwintiel 1 en kwintiel 5
292pWelke vraaglijn hoort bij kwintiel 1 en welke vraaglijn bij kwintiel 5? Geef
twee argumenten en betrek de prijselasticiteit in je antwoord.
