opgave 1Opgave 1 Rek in het arbeidsaanbod
In de periode 2010 tot en met 2014 groeide het reële bruto binnenlands
product (bbp) in de VS en daarmee de vraag naar arbeid. De
werkloosheid daalde in deze periode van 9,8% naar 5,7% van de
beroepsbevolking. De daling van de werkloosheid zou volgens de
economen hebben moeten leiden tot hogere lonen en daarmee tot inflatie.
Opvallend is echter dat in dezelfde periode de stijging van de lonen en de
inflatie beperkt bleef.
Econome Janets stelt: “De combinatie van lage werkloosheid en lage
inflatie werd mede veroorzaakt doordat het arbeidsaanbod sterker is gaan
reageren op een stijging van de lonen. Als gevolg hiervan is de inflatie
minder hoog dan verwacht.”
12pVerklaar de stelling van Janets.
De loonelasticiteit van het arbeidsaanbod blijkt in de periode 2010-2014
iets hoger te zijn geweest dan in de periode 2005-2009.
Voor de loonelasticiteit van het arbeidsaanbod geldt de volgende formule:
procentuele verandering arbeidsaanbod
procentuele verandering loon
Tabel 1 arbeidsmarktgegevens in de VS
* x 1.000 arbeidsjaren
Tabel 2 procentuele groei van het gemiddelde loon in de VS
22pBereken de loonelasticiteit van het arbeidsaanbod in de periode
aanvang 2010 tot en met einde 2014.
Janets verwacht dat in de periode vanaf 2015 de groei van het
arbeidsaanbod zal afnemen. Bij aanhoudende groei van het reële bbp kan
volgens haar de inflatie dan weer hoger uitvallen dan wenselijk. Het lijkt
haar raadzaam dat de rente wordt verhoogd, omdat daarmee op termijn
de groei van het bbp kan worden beperkt: “Een renteverhoging heeft via
de kapitaalrekening van de betalingsbalans effect op de wisselkoers van
de US dollar, en daarmee op de lopende rekening. Dit kan leiden tot de
gewenste afname van de groei van het bbp.”
34pLeg uit dat verhoging van de rente in de VS via de kapitaalrekening de
wisselkoers van de US dollar beïnvloedt, en daarmee via de lopende
rekening de groei van het bbp in de VS kan beperken.
Econoom Kurt Paulman meent dat de daling van de groei van het
arbeidsaanbod niet tot veel meer inflatie hoeft te leiden. Paulman stelt:
“Het feit dat in de periode 2010 tot en met 2014 de inflatie jaarlijks lager
uitviel dan de groei van het gemiddelde loon, kan namelijk ook verklaard
worden uit de stijging van de arbeidsproductiviteit.”
42pVerklaar de stelling van Paulman.
opgave 2Opgave 2 Als het geld niet wil rollen
De economie van een land is als gevolg van een crisis in het bankwezen
terechtgekomen in een langdurige laagconjunctuur met een inflatie dicht
bij nul procent. Een econoom maakt een analyse waarbij hij een
verklaring wil geven voor het uitblijven van economisch herstel. Hij wijst
op een tweetal zaken die van belang zijn voor het begrijpen van de
economische situatie:
− De Centrale Bank (CB) bepaalt via haar beleidsrente de marktrente.
De gewenste marktrente hangt af van de verwachte inflatie. De CB
streeft naar een inflatie van twee procent en zou in de huidige situatie
voor een negatieve beleidsrente willen kiezen. Met het oog op de zero
lower bound is de huidige beleidsrente op nul procent gesteld.
− Schulden van huishoudens zijn sinds de crisis sterk toegenomen als
gevolg van werkloosheid.
52pLeg uit waarom de CB een beleidsrente onder nul procent zou moeten
vaststellen om haar inflatiedoelstelling te bereiken.
De econoom concludeert dat de geaggregeerde vraag nauwelijks stijgt als
het prijspeil daalt. Dat is het resultaat van een aantal verbanden die deels
tegen elkaar inwerken.
De econoom illustreert deze verbanden in figuur 1.
Figuur 1 verbanden tussen prijspeil en geaggregeerde vraag
62pLeg uit dat het verband tussen het prijspeil en de geaggregeerde vraag
via de financiële bezittingen negatief is.
72pLeg uit dat het verband tussen het prijspeil en de geaggregeerde vraag
via de reële rente positief is.
82pLeg uit dat het verband tussen het prijspeil en de geaggregeerde vraag
via de schulden positief is.
De econoom maakt in zijn verdere analyse van de te verwachten
economische ontwikkelingen gebruik van figuur 2, met de geaggregeerde
vraag- en aanbodlijnen voor de korte en lange termijn.
Figuur 2 geaggregeerde vraag en aanbod, korte- en lange termijn
GV = geaggregeerde vraag
GAlt = geaggregeerd aanbod op de lange termijn
GAkt = geaggregeerd aanbod op de korte termijn
De econoom licht toe dat de GAlt-lijn de productiecapaciteit van het land
weergeeft. De GAkt-lijn wordt bepaald door de omvang van de feitelijke
productie, gegeven de ervaring dat er op korte termijn sprake is van
starheid van lonen en prijzen.
91pLeg uit dat uit figuur 2 is af te leiden dat de economie zich nu in een
laagconjunctuur bevindt.
opgave 3Opgave 3 Markt voor hoger onderwijs
In een land binnen de eurozone zijn twee private instellingen voor hoger
beroepsonderwijs actief: business school A (BSA) en business school B
(BSB). Daarnaast bestaan er publieke instellingen voor hoger onderwijs,
gefinancierd door de overheid. Studenten aan de publieke
onderwijsinstellingen hoeven vooralsnog geen lesgeld of collegegeld te
betalen en de studieduur is onbeperkt. BSA en BSB streven elk op korte
termijn naar een zo groot mogelijke omzet. Voor het lopende collegejaar
is het collegegeld van BSA € 15.000 en van BSB € 20.000 per student.
De directies gaan uit van de volgende functies:
• Qva = −0,2 Pa + 0,1 Pb + 0,05 Po + 4.500
• Qvb = 0,25 Pa − 0,3 Pb + 0,04 Po + 8.000
Qva = aantal studenten van BSA
Qvb = aantal studenten van BSB
Pa = collegegeld per jaar van BSA
Pb = collegegeld per jaar van BSB
Po = collegegeld publieke onderwijsinstellingen (vooralsnog: Po = nul)
BSA en BSB hebben geen andere inkomsten dan collegegeld.
102pOndervinden de private onderwijsinstellingen de sterkste concurrentie van
elkaar of juist van de publieke onderwijsinstellingen? Licht het antwoord
toe aan de hand van de relevante coëfficiënten in beide functies.
112pBereken met behulp van bovenstaande vergelijking de bovengrens van de
betalingsbereidheid die een student kan tonen voor een opleiding aan
BSA, gegeven de beschikbare alternatieven.
Voor het komende collegejaar overwegen de directies van BSA en BSB
onafhankelijk van elkaar om de collegegelden te verhogen met 10%. Op
basis van bovenstaande functies is onderstaande pay-off matrix
opgesteld.
Matrix 1 procentuele veranderingen van de totale opbrengsten aan
collegegelden ten opzichte van de huidige situatie
122pGeef de berekening van de waarde van 0,57% linksonder in de matrix op
basis van de beide gegeven functies.
133pBeargumenteer wat op basis van de pay-off matrix zal gebeuren met het
verschil in collegegeld tussen BSA en BSB.
De minister van Onderwijs overweegt collegegeld in te voeren voor
studenten aan publieke instellingen voor hoger onderwijs. Hij stelt:
− “De huidige financiering van het publieke onderwijs is een vorm van
verplichte solidariteit binnen de samenleving.
− Aangezien bij publieke onderwijsinstellingen nu nog geen collegegeld
hoeft te worden betaald kan daar bij studenten moral hazard optreden.
− Hierdoor kan het draagvlak voor deze solidariteit worden aangetast.”
143pVerklaar de drie onderdelen van de stelling van de minister.
opgave 4Opgave 4 Protectie een lapmiddel?
Leg uit dat beperking van de importen binnenlandse bedrijven in Pesthan de kans geeft om na verloop van tijd beter te kunnen concurreren op de wereldmarkt. In 2015 krijgt het Economisch Adviesorgaan (EA) van de nieuwe regering de opdracht om te onderzoeken of vermindering van de belemmeringen op importen mogelijk gunstig kan zijn voor gezinnen en bedrijven in het land. Het EA presenteert informatie van Pesthan in tabel 1 en van vergelijkbare ontwikkelingslanden in grafiek 1 en 2. Tabel 1 macro-economische waarden van Pesthan in miljard pesto 1995 2015 C particuliere consumptie 120 140 I bruto bruto-bedrijfsinvesteringen 12,5 15 O bruto bruto-overheidsbestedingen 56 57 E exportwaarde goederen en diensten 18 22,5 M importwaarde goederen en diensten 20 25 Een indicator voor de openheid van de economie wat betreft de internationale handel is de internationale handelsquote, berekend volgens onderstaande formule. In het jaar 1995 bedroeg deze 0,20.
Bepaal met een berekening of de internationale handelsquote van Pesthan in 2015 is toe- of afgenomen ten opzichte van 1995. Het EA stelt: “De stijging van de exportwaarde van goederen en diensten is niet alleen een gevolg van het protectionistische beleid, gericht op versterking van opkomende bedrijven. Het kan ook zijn veroorzaakt door een waardeverandering van de pesto. Deze waardeverandering kan ook hebben bijgedragen aan de stijging van het binnenlandse prijsniveau.”
Leg uit dat het prijsniveau in Pesthan kan zijn toegenomen als gevolg van depreciatie van de pesto. Grafiek 1 verandering internationale handelsquote en bbp bij gem. jaarlijkse verandering handelsquote (%) Grafiek 2 verandering internationale handelsquote en Gini- ontwikkelingslanden gn t në i r i c edna i/ff ëo r e c - v i n e/sk i G jil r . eg gem. jaarlijkse verandering handelsquote (%) Op basis van de informatie in grafieken 1 en 2 adviseert het EA om meer vrijhandel toe te laten. Het EA stelt dat hierdoor: i. de arbeidsmarkt verkrapt zodat de lonen in het land verder kunnen stijgen en ii. de inkomensverdeling gelijker wordt.
opgave 5Opgave 5 Wie krijgt de opslag?
Twee bedrijven, Westeropslag (WOP) en Oostbox (OBX), verhuren
containeropslagruimte aan particulieren in een land. Er is sprake van een
heterogeen duopolie. Het land bestaat uit de regio’s Oost en West. De
afzet van de bedrijven wordt gemeten naar het aantal vierkante meter
opslagruimte dat ze verhuren. OBX realiseert zestig procent van de totale
eigen afzet in regio Oost, WOP 60% van de totale eigen afzet in regio
West.
Met het oog op stijging van de kosten overweegt WOP om de verkoopprijs
met tien procent te verhogen. WOP gaat ervan uit dat ook OBX een
dergelijke stap overweegt. WOP onderzoekt de marktverhoudingen en de
effecten op de omzet van een verandering van de prijs (matrix 1). In de
uitgangssituatie verhuurt WOP 36.500 m2 opslagruimte.
Matrix 1 prijscombinaties en verwachte omzet (× 1.000 euro’s)
* prijzen per m2 opslagruimte
211pBereken het marktaandeel van WOP, gemeten in afzet, in de uitgangs-
situatie.
WOP stelt aan OBX voor om een prijsafspraak te maken waarbij beide de
prijs verhogen met 10%. OBX doet een tegenvoorstel om per regio een
prijsafspraak te maken. OBX zou in regio West de prijs verhogen met
100% waardoor WOP hier als monopolist kan optreden. Door eenzelfde
prijsverhoging van WOP in regio Oost zal OBX daar ook geen
concurrentie meer ondervinden.
WOP wil alleen akkoord gaan met het voorstel van OBX als de verwachte
totale omzet van WOP daarbij minstens gelijk is aan die bij het eigen
voorstel. Een medewerker van WOP stelt op basis van een analyse: “Om
bij het voorstel van OBX eenzelfde omzet te behalen als bij ons eigen
voorstel, zal WOP een prijs per vierkante meter moeten rekenen van
6 euro. Er is dan van uitgegaan dat de totale afzet in regio West hierbij
daalt met 5% ten opzichte van de uitgangssituatie.”
222pLaat met een berekening zien dat, gegeven de genoemde daling van de
afzet in regio West, WOP bij het voorstel van OBX een prijs van 6 euro
moet rekenen om eenzelfde omzet te behalen als bij het eigen voorstel.
Uiteindelijk gaat WOP akkoord met het voorstel van OBX. Na enige tijd
krijgt de landelijke mededingingsautoriteit (LMA) echter het vermoeden
van het bestaan van het kartel en start een onderzoek. De ervaring leert
dat de LMA in drie van de vier keer dat ze een onderzoek uitvoert, zonder
voorafgaande melding een kartelafspraak kan aantonen. De website van
de LMA vermeldt de boeteregeling voor het deelnemen aan kartels:
− Als de LMA in staat is het kartel aan te tonen, krijgt elk
deelnemend bedrijf dat niet heeft gemeld een boete gelijk
aan vier keer de extra omzet als gevolg van het kartel.
− Een bedrijf kan ook zelf een kartelafspraak melden. Een
bedrijf dat dit als eerste doet, krijgt geen boete opgelegd.
− Ieder volgend deelnemend bedrijf dat een melding maakt
voordat de LMA het kartel heeft aangetoond, krijgt een
boete gelijk aan de extra omzet als gevolg van het kartel.
Op basis van deze boeteregeling tekent een directielid van WOP
onderstaande spelboom. Zij realiseert zich dat OBX een gelijksoortige
spelboom kan opstellen, waarin geldt dat OBX als eerste zijn keuze
bepaalt.
Figuur 1 spelboom met verwachte waarden van boetes als
percentage van de extra omzet
232pVerklaar de uitkomst van de spelsituatie waarbij beide bedrijven ervoor
kiezen om niet te melden.
De directrice van WOP stelt: “Gegeven het Nash-evenwicht in de
spelboom, stel ik voor om zo snel mogelijk te melden. Anders is straks de
stijging van onze omzet geheel tenietgedaan door de boete van de LMA.”
242pLeg de gedachtegang van de directrice uit.
opgave 6Opgave 6 Een welverdiende oude dag
In een land bestaat een oudedagsvoorziening, gebaseerd op het
omslagstelsel. Er is geen verplichte eigen pensioenopbouw. Een politicus
pleit voor een verlaging van de bestaande uitkering. Een econoom
onderzoekt de gevolgen van dit plan. Hij schetst daartoe een modelmatige
weergave van de financiële positie van een werknemer tijdens diens
werkzame periode en in de periode daarna (zie figuur 1). De econoom
stelt het bruto-verdienpotentieel van een werknemer gelijk aan het totale
arbeidsinkomen dat deze vanaf een bepaald moment nog zal verwerven
tot aan diens pensionering. In figuur 1 schetst de econoom ook het
verloop van het financieel vermogen van een werknemer, vanaf het
betreden van de arbeidsmarkt tot het overlijden. Voor opbouw van dit
financieel vermogen wordt een deel van het bruto-verdienpotentieel
bestemd.
Figuur 1 model van de levensloop van een werknemer
arbeidsmarkt
De uitgangspunten van de econoom bij het model zijn:
− De inflatie en de rente bedragen beide 0%.
− Het loonpeil blijft onveranderd.
− Heffingen op het inkomen (inclusief premies voor de
oudedagsvoorziening) bedragen steeds 30% van het inkomen.
− Na pensionering wordt geen inkomen meer verdiend.
De econoom licht toe dat de punten a en c in dit model ook hoger of lager
getekend zouden kunnen worden. Het financieel vermogen zou bij het
betreden van de arbeidsmarkt negatief kunnen zijn, gekoppeld aan een
hoger verdienpotentieel.
252pGeef een verklaring voor de beschreven koppeling.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
De positie van punt b wordt onder andere bepaald door de tijdsvoorkeur
van een werknemer gedurende diens werkzame leven.
261pZal bij een toename van de tijdsvoorkeur gedurende het werkzame leven
punt b hoger of lager komen te liggen? Licht het antwoord toe.
De econoom gaat er in figuur 1 van uit dat een vast deel van het inkomen
wordt geconsumeerd.
272pBereken welk percentage van het bruto-inkomen wordt geconsumeerd in
de periode vóór de pensionering.
De econoom meent dat door verlaging van de uitkering van de
oudedagsvoorziening figuur 1 zal veranderen. Hij beweert dat als wordt
uitgegaan van een lagere uitkering punt b hoger zal komen te liggen.
282pOndersteun de bewering van de econoom met een argument dat
betrekking heeft op bestedingsmogelijkheden vóór de pensionering en
een argument betreffende bestedingsmogelijkheden ná de pensionering.
De politicus pleit ervoor dat werknemers zelf via beleggingen een
aanvullende oudedagsvoorziening regelen. Een beleggingsadviseur stelt
dat in dat geval jonge werknemers vooral zouden moeten kiezen voor het
hoge rendement van aandelen, ondanks het relatief hoge koersrisico.
Naarmate de pensioenleeftijd dichterbij komt gaat volgens hem dit risico
zwaarder wegen en hij raadt de dan inmiddels oudere werknemers aan
om gaandeweg over te stappen op obligaties, of zelfs om een deel van
het vermogen op een betaalrekening te houden.
293pVerklaar dit verschil in advies aan jongere en oudere werknemers.
