Eindexamen biologie vwo 2007 tijdvak 1 (biologie 1,2)

bij dit examen

Tenzij anders vermeld, is er sprake van natuurlijke situaties en gezonde

organismen.

opgave 1Lemmingen

Dat lemmingen, kleine knaagdieren uit Scandinavië en Groenland (zie de

afbeelding), bij overbevolking collectief zelfmoord plegen door zich massaal

vanaf rotskliffen in zee te storten, is een overbekende fabel.

Bij een onderzoek in de Karup Vallei op Groenland telde een onderzoeksgroep

van 1988 tot 2002 het aantal lemmingen. Bovendien werden de aantallen, het

voortplantingssucces en het dieet bepaald van een aantal predatoren: de

sneeuwuil, de kleinste jager (een meeuwachtige vogel) en de poolvos.

Het gemiddelde aantal lemmingen dat per dag wordt gegeten als functie van de

gemiddelde lemmingendichtheid is in onderstaande afbeelding weergegeven.

sneeuwuil 5,0 gemiddeld aantal gegeten lemmingen per dag 2,5 0

0,01 0,1

11p

Hoeveel hectare moet een sneeuwuil ten minste bejagen voor het verkrijgen van

zijn dagelijkse buit lemmingen in een gebied met een dichtheid van één lemming

per hectare?

Een andere predator van lemmingen is de hermelijn. De hermelijn heeft in het

gebied een bijzondere positie. Hij eet vrijwel alleen lemmingen, terwijl de andere

drie predatoren nog alternatieve voedselbronnen hebben.

In de volgende afbeelding is de relatie tussen de dichtheid van de lemming en

die van de hermelijn gedurende een aantal jaren weergegeven.

100 0,1 10 1 0,001 0,1 0,01 0,00001 Legenda: jaren aantal lemmingen per hectare aantal hermelijnen per hectare

Iemand trekt uit de gegevens in het diagram van bovenstaande afbeelding de

conclusie dat de hermelijn de lemmingendichtheid reguleert. Deze conclusie is

voorbarig.

22p

Geef hiervoor twee argumenten.

opgave 2De mannenpil

Uit Australië werd een verrassende doorbraak in het onderzoek naar de mannenpil gemeld. Een onderzoeksinstituut had 55 paren onderzocht die alleen de mannenpil als anticonceptie gebruikten. Geen van de vrouwen raakten zwanger. Verder onderzoek wordt verricht naar onder andere de optimale dosering. Zoals de ‘vrouwenpil’ de eisprong voorkomt, zo moet de mannenpil de aanmaak van spermacellen verhinderen. De productie hoeft niet helemaal stopgezet te worden, als er minder dan een miljoen spermacellen per milliliter worden gemaakt, zijn andere anticonceptiemiddelen overbodig. De spermatogenese wordt vanaf de puberteit aangedreven door de hypothalamus. Dit orgaan produceert GnRH, het hormoon dat de hypofyse aanzet tot het afgeven van gonadotrope hormonen. Deze hormonen zetten op hun beurt de testes aan tot de productie van spermacellen en van testosteron. Bij de eerste proeven werd de spermatogenese stilgezet door het toedienen van een overdosis testosteron. Maar dat gaf veel bijwerkingen, zoals acné en gewichtstoename. Als alternatief werd progesteron gebruikt dat dezelfde remmende werking op de afgifte van GnRH heeft als testosteron. Dit hormoon werd bij de mannen in de proef als onder

Bij de proefpersonen werd progesteron toegediend en niet oestradiol.

31p

Leg uit wat bij deze proef het nadeel van gebruik van oestradiol zou zijn.

42p

Leg uit waarom, vanwege de werking van progesteron, ook regelmatig een dosis

testosteron moest worden toegediend aan de proefpersonen uit de tekst.

opgave 3Kringlopen in een ecosysteem

In de afbeelding is schematisch weergegeven: de koppeling van de kringloop van koolstof aan de kringloop van zuurstof, de kringloop van zwavel, de kringloop van stikstof en de CO 2 /CH 4 -kringloop. De koolhydraten in de koolstofkringloop worden aangegeven door de formule 'CH 2 O'. De pijlen geven (groepen van) stofwisselingsprocessen aan. CO Stofwisselingsprocessen in menselijke cellen maken deel uit van deze kringlopen.

Welke twee van de in de afbeelding aangegeven processen p, q, r en s, kunnen plaatsvinden in cellen van de mens? Bepaalde bacteriën kunnen organisch gebonden stikstof omzetten in ammonium.

Noem twee groepen bacteriën die organisch gebonden stikstof kunnen omzetten in ammonium. Ammonium kan in twee deelreacties worden geoxideerd tot NO 3 - -ionen. Deze reacties vinden plaats in bepaalde chemo-autotrofe bacteriën. Bij deze bacteriën is de vorming van koolhydraten gekoppeld aan de oxidatie van ammonium.

In de uitwerkbijlage is de stikstofkringloop uit de afbeelding overgenomen. Deze is niet compleet. Belangrijke processen in de stikstofkringloop zijn: 1 N 2 -fixatie; 2 ammonificatie; 3 nitrificatie; 4 denitrificatie; 5 synthese van aminozuren.

Vul de tekening in de uitwerkbijlage zodanig aan, dat in de kringloop voor elk van de vijf bovenstaande processen een pijl met bijbehorend nummer staat. Doe dat als volgt: − Teken drie ontbrekende pijlen. − Zet de nummers van de processen 1 tot en met 5 bij de juiste pijlen in de tekening.

opgave 4Malaria

In de tropen komen veel ziekten voor waarbij insecten een belangrijke rol spelen. Bij malaria gaat het daarbij om muggen van het genus (geslacht) Anopheles . Zij brengen eencellige parasieten van het genus Plasmodium over: Plasmodium falciparum, Plasmodium malariae, Plasmodium ovale en Plasmodium vivax. Van deze parasieten is Plasmodium falciparum verantwoordelijk voor de dodelijke hersenmalaria. Vooral voor autochtone kinderen tussen één en vijf jaar en voor toeristen is dit een uiterst gevaarlijke ziekte. Volwassen bewoners hebben veelal een bepaalde resistentie ontwikkeld. Een vrouwelijke mug die malariaparasieten draagt, kan deze overdragen op een mens als zij een steek toebrengt voor het zuigen van bloed. Zij blijkt een voorkeur te hebben voor mensen die het warm hebben. Door het warme mensenbloed stijgt de lichaamstemperatuur van de mug.

In de levenscyclus van malariaparasieten worden drie ongeslachtelijke stadia onderscheiden: de trofozoieten, merozoieten en sporozoieten. In de volgende afbeelding is de levenscyclus van de malariaparasiet weergegeven. Legenda: 1, 2 en 3 = trofozoieten vermenigvuldigen zich in rode bloedcellen (aseksuele bloedstadia) 4 = merozoieten komen vrij 5 en 6 = onrijpe vrouwelijke en mannelijke gameten (gametocyten) 7 = bloed komt in de maag van de mug 8 = rode bloedcellen met trofozoieten gaan dood 9 en 10 = ontwikkelen van rijpe eicel (9a) en spermacellen (10a) 11 = zygote 12 tot en met 16 = zygote ontwikkelt zich tot een groot aantal sporozoieten 17 en 18 = sporozoieten komen via de speekselklieren in het bloed van de mens 19 = ontwikkeling tot trofozoieten in de lever 20 = trofozoieten komen in het bloed

Uit elke sporozoiet ontwikkelen zich in een levercel 10.000 tot 30.000 trofozoieten. Deze komen na ongeveer 5 dagen in het bloed terecht. In een rode bloedcel vermenigvuldigt de trofozoiet zich in 48 uur tot 12-16 merozoieten, die vrijkomen doordat de rode bloedcel te gronde gaat. De meeste merozoieten gaan meteen over in trofozoieten, die nieuwe rode bloedcellen binnendringen. Vaak is een van de kenmerken van malaria geelzucht, als gevolg van een verhoogde afbraak van rode bloedcellen. Daarbij ontstaat veel bilirubine, een omzettingsproduct van hemoglobine.

Waar is de concentratie bilirubine bij geelzucht veel hoger dan normaal? A alleen in de leverader en de poortader B alleen in de uitwerpselen C alleen in de urine D in alle bloedvaten en in de urine Als reactie op vrijkomende stofwisselingsproducten van de parasiet ontstaan in witte bloedcellen bepaalde eiwitten, de pyrogenen. Deze stimuleren reacties in de hypothalamus waardoor de lichaamstemperatuur oploopt tot boven de 40°C. Er is dan sprake van een koortsaanval.

− Verklaar waardoor de malariapatiënt het bij toenemende koorts koud heeft. − En verklaar waarom hij dan rilt.

− Bereken hoeveel rode bloedcellen er bij een volwassen man, negen dagen nadat 50 sporozoieten elk een levercel binnengedrongen zijn, maximaal te gronde zijn gegaan als gevolg van deze infectie. − Leg uit dat dit geen groot verlies is voor deze patiënt. Malariabestrijding is heel lastig omdat muggen resistent worden tegen insecticiden en parasieten resistent worden tegen medicijnen. De Duitse onderzoeker Matthias Mann heeft daarom voor een heel andere aanpak gekozen. Hij bracht een groot deel van de eiwitsamenstelling van Plasmodium falciparum in kaart. Hij ontdekte een serie van 1289 eiwitten, waarvan 714 actief zijn in aseksuele bloedstadia, 931 in gametocyten en 645 in gameten. Bij deze eiwitten zijn er die specifiek zijn voor een bepaald stadium. Dat betreft zowel eiwitten die door de parasiet afgegeven worden als receptor-eiwitten die aan het celmembraan van de parasiet gebonden zijn. Het idee is om gewapend met deze kennis tot een vaccin tegen malaria te komen.

Waaruit zal het werkzame deel van het vaccin bestaan? A een receptor-eiwit uit een aseksueel bloedstadium B een receptor-eiwit uit een gametocyt of gameet C een eiwit dat tijdens een aseksueel bloedstadium door de parasiet wordt afgegeven D een eiwit dat de parasiet afgeeft in het stadium van gametocyt of gameet

opgave 5Syndroom van Down

Bij mensen met het syndroom van Down komt in elke lichaamscel een extra

chromosoom 21 voor. Dit wordt ook wel aangeduid met trisomie 21.

Als een vrouw van 20 jaar zwanger is, is de kans dat haar kind trisomie 21 heeft

1 op 2300. Bij vrouwen van 45 jaar en ouder is die kans groter dan 1 op 100.

Toch komen er meer zwangerschappen met trisomie 21 voor bij jonge vrouwen

dan bij vrouwen van 45 jaar en ouder.

141p

Geef hiervoor een verklaring.

Trisomie 21 kan zijn veroorzaakt door non-disjunctie tijdens meiose I of

meiose II. Bij non-disjunctie blijft een chromosomenpaar bij elkaar tijdens de

anafase.

Nadat een bepaalde spermamoedercel meiose I en II heeft ondergaan is de

verdeling van de chromosomen 21 over de vier gevormde spermacellen als

volgt:

spermacellen 1 2 3 4 aantal chromosomen 21 geen een een twee

152p

Heeft bij de vorming van deze spermacellen non-disjunctie plaatsgevonden

tijdens meiose I, tijdens meiose II, of is beide mogelijk?

A alleen tijdens meiose I

B alleen tijdens meiose II

C zowel tijdens meiose I als tijdens meiose II

Bij ongeveer 8% van de personen met het syndroom van Down treft men het

normale aantal chromosomen in de cellen aan. Bij deze mensen is de lange arm

van het derde exemplaar van chromosoom 21 gekoppeld aan de lange arm van

chromosoom 14 ter hoogte van het centromeer. Daarbij gaat van beide

chromosomen de korte arm verloren. Men spreekt dan van translocatie-trisomie.

In de uitwerkbijlage is een aanzet gegeven voor een schematische tekening van

een kerndeling bij aanvang van de anafase.

163puitwerkbijlage

Teken in de 'cel' in de uitwerkbijlage alleen de chromosomen 14 en 21 bij

aanvang van de anafase van meiose I bij een vrouw met deze translocatie-

trisomie. Breng het verschil tussen de chromosomen 14 en 21 in de tekening tot

uitdrukking.

opgave 6Apoptose

Welk schema laat de beste 'vertaling' zien van de invloed van THC346 op de apoptose volgens het krantenartikel? THC346 - GAPDH A schema 1 B schema 2 C schema 3 D schema 4

− Beredeneer of de stof THC346 invloed heeft op bestaande ziekteverschijnselen bij een patiënt met de ziekte van Parkinson. − Leg uit of de stof het verergeren van ziekteverschijnselen van de ziekte van Parkinson kan voorkomen.

opgave 7Planten verdedigen zich

Sommige planten, waaronder exemplaren van de vlinderbloemige soorten Witte klaver ( Trifolium repens ) en Rolklaver ( Lotus corniculatus) , zijn bestand tegen vraat door slakken, veldmuizen en insecten door de productie van de giftige stof blauwzuur (HCN). Zij worden ‘cyanogene’ planten genoemd. Verschillende genen zijn betrokken bij verschillende stappen in de productie van HCN. Het gen Ac codeert voor de vorming van enzym x, het gen Li voor de vorming van linamarase. In de afbeelding zijn de vereenvoudigde reactieketen en enkele factoren die daarop van invloed zijn, schematisch weergegeven. Van rolklaver blijken in de natuur zowel cyanogene planten als acyanogene planten (planten die geen HCN produceren) voor te komen. Voor een proef worden in het veld planten verzameld. Daaronder zijn planten die zowel enzym x als linamarase bezitten, planten die alleen enzym x bezitten, planten met alleen linamarase en planten waarin beide enzymen ontbreken. Van elke plant wordt een geplet bladfragment op een papiertje gelegd dat gedrenkt is in een indicator die blauw kleurt in aanwezigheid van HCN. Toegevoegd wordt óf alleen water, óf water met linamarine óf water met linamarase. De testnummers zijn in onderstaande tabel weergegeven. categorie plant alleen water toegevoegd water met linamarine toegevoegd water met linamarase toegevoegd beide enzymen aanwezig nr 1 nr 5 nr 9 bezit alleen enzym x nr 2 nr 6 nr 10 bezit alleen linamarase nr 3 nr 7 nr 11 beide enzymen ontbreken nr 4 nr 8 nr 12

Noteer de nummers van de testen waarbij blauwkleuring wordt gevonden. Uit een weiland in het Amsterdamse bos werden exemplaren van witte klaver verzameld en getest op de aanwezigheid van het enzym x en van het enzym linamarase. Het resultaat is in de volgende tabel gegeven.

enzymen in plant aantal planten beide enzymen 8 alleen enzym x 24 alleen linamarase 14 geen van beide enzymen 47

Wanneer mag de regel van Hardy-Weinberg worden toegepast om aan de hand van dergelijke gegevens de frequenties van de allelen Ac en ac en van Li en li in deze populatie witte klaverplanten te berekenen? Noem drie van de voorwaarden waaraan moet worden voldaan. Neem aan dat de regel van Hardy-Weinberg toegepast mag worden.

Wat zijn de frequenties van het dominante allel Ac en het dominante allel Li in deze populatie witte klaverplanten? Ac Li A 0,19 0,13 B 0,19 0,81 C 0,51 0,39 D 0,51 0,81 E 0,81 0,87 F 0,87 0,13 Klaverplanten worden onder andere gegeten door slakken. In een experiment werd onderzocht of er een verschil is in vraat door slakken tussen acyanogene en cyanogene witte klaverplanten. Hiervoor werden zaailingen van witte klaver geplant op een proefterrein dat in tweeën was gedeeld: een onbegraasd deel (zonder slakken en zonder andere grazers) en een deel waarop alleen slakken konden grazen. De resultaten van dit experiment zijn in onderstaande tabel weergegeven. type zaailing aantal overlevende zaailingen op het onbegraasde deel (N = 164) aantal overlevende zaailingen op het begraasde deel (N = 178) 1 met enzym x en linamarase 36 30 2 met alleen enzym x 42 20 3 met alleen linamarase 52 5 4 beide enzymen ontbreken 34 5 De slakken op het proefterrein bezitten het enzym linamarase.

opgave 8Impulsgeleiding

Bij impulsgeleiding in het zenuwstelsel speelt het transport van K⁺- en Na⁺-ionen

een belangrijke rol. In figuur 1 van de afbeelding zijn drie fasen weergegeven:

de rusttoestand (fase 1), de depolarisatie (fase 2) en de repolarisatie (fase 3).

Bij elke fase is in een diagram het potentiaalverschil tussen de binnen- en

buitenkant van het neuronmembraan gegeven. Het diagram in figuur 2 toont het

geleidend vermogen van het membraan voor Na⁺-ionen (gNa) en K⁺-ionen (gK)

tijdens een actiepotentiaal.

fase 1 Fase 2 Fase 3 Figuur 1 Legende: ECV = extracellulaire vloeistof ICV = intracellulaire vloeistof Figuur 2

232p

In welke van de drie fasen staan, volgens de gegevens in de afbeelding,

kaliumkanaaltjes open?

A alleen in fase 1

B alleen in fase 2

C alleen in fase 3

D alleen in fase 1 en 2

E alleen in fase 1 en 3

F alleen in fase 2 en 3

Een actiepotentiaal wordt gevolgd door een absoluut refractaire periode, waarin

geen nieuwe actiepotentiaal mogelijk is in het desbetreffende neuron (zie

figuur 2 van de afbeelding).

242p

Wat is een van de oorzaken voor dit oponthoud?

A Het duurt enige tijd voordat de energie voor een actiepotentiaal geleverd kan

worden.

B Het duurt enige tijd voordat de natrium/kaliumpomp kan gaan werken.

C Het duurt enige tijd voordat de ionenverdeling voldoende is hersteld.

De rustpotentiaal van een neuron is het gevolg van een ongelijke verdeling van

ionen zoals die is weergegeven in de tabel. Een actiepotentiaal is een gevolg

van een verstoring van deze ionenverdeling.

ionen extracellulair (mmol per liter) intracellulair (mmol per liter) K + 5 140 Na + 142 10 Cl - 103 4 andere anionen (o.a. eiwitmoleculen) 5 150

Voor het herstel en de instandhouding van de rustpotentiaal vindt actief

transport van bepaalde ionen plaats.

252p

Welke van de ionen, K⁺, Na⁺ en negatief geladen eiwitmoleculen, worden

hiervoor actief door het celmembraan getransporteerd?

A alleen K⁺-ionen

B alleen Na⁺-ionen

C alleen negatief geladen eiwitmoleculen

D alleen K⁺- en Na⁺-ionen

E K⁺- en Na⁺-ionen en negatief geladen eiwitmoleculen

opgave 9Progeria

Leg uit waardoor een mutatie van GGC naar GGT veelal niet tot een verandering in het door dit gen gecodeerde eiwit zal leiden. Genen bestaan behalve uit gedeelten die coderen voor aminozuren (exons) uit niet-coderende fragmenten (introns). Deze introns worden bij de vorming van functioneel mRNA uit pre-mRNA met behulp van enzymen weggeknipt, waardoor alleen de exons overblijven die aan elkaar worden gekoppeld. Die enzymen knippen op plaatsen met een bepaalde reeks basen in het RNA. In de afbeelding is schematisch een willekeurig gen met introns en exons afgebeeld. Te zien is hoe vanuit het gen in vier stappen het eiwit P wordt gemaakt. DNA (4)

Welke van de volgende beweringen over de genummerde delen in de afbeelding is juist ? A De hoeveelheid thymine in (1) is gelijk aan die in (2). B Functioneel mRNA wordt aangegeven met (3). C Het aantal aminozuren in (5) is gelijk aan het aantal nucleotiden in (3). D Het proces tussen (3) en (5) vindt plaats in de kern. Uit onderzoek is gebleken waardoor het bij de mutant misgaat tijdens de vorming van mRNA voor het lamine A: er is een extra knipplaats in het 'pre- mRNA'. Deze nieuwe knipplaats bevindt zich in het voorlaatste exon, waardoor het laatste intron 150 nucleotiden langer wordt. In de uitwerkbijlage is in een tabel schematisch het gen voor lamine A met introns en exons weergegeven. Aangegeven is waar in het mutantgen een extra knipplaats ontstaat. Stel dat de vorming van lamine A vanuit het lamine A-gen op overeenkomstige wijze kan worden voorgesteld als de vorming van eiwit P vanuit gen P in de afbeelding.

− Teken in de uitwerkbijlage schematisch hoe de vorming van het afwijkende lamine A vanuit het mutantgen A op overeenkomstige wijze kan worden voorgesteld . − Noteer in de uitwerkbijlage in de derde kolom de namen van de getekende structuren (die overeenkomen met de structuren 2 tot en met 6 in de afbeelding bij de inleiding).

opgave 10Schizofrenie

Er wordt al geruime tijd onderzoek gedaan naar de oorzaken van schizofrenie. Steeds meer factoren blijken een rol te spelen bij het ontstaan van deze aandoening. Het diagram in de afbeelding geeft de relatie aan tussen de kans om in de loop van een mensenleven schizofreen te worden en de mate van genetische verwantschap met een schizofreen persoon. gemiddeld percentage relatie tot een gemeenschappelijke persoon met ontwikkelen van genen schizofrenie schizofrenie (%) 12,5% totale bevolking 1% (derdegraads volle neven/nichten 2% verwanten) ooms/tantes 2% 25% neven/nichten 4% (tweedegraads verwanten) kleinkinderen 5% halfzusters/-broers 6% ouders 6% 50% broers/zusters 9% (eerstegraads verwanten) kinderen 13% twee-eiige tweelingen 17% 100% een-eiige tweelingen 0 10 20 30 40 50 De kans dat de een-eiige tweelingbroer van een jongen met schizofrenie ook aan schizofrenie lijdt is slechts 48 procent (zie afbeelding).

Geef een verklaring voor dit gegeven. Uit het diagram is het percentage gemeenschappelijke genen af te lezen bij volle neven en nichten. Een volle neef of nicht is de zoon of dochter van een oom of tante.

Hoe groot is de kans dat een volle neef en nicht beide een bepaald allel hebben van hun gemeenschappelijke opa, die heterozygoot is voor de betreffende eigenschap? A 1/8 B 1/16 C 1/32 D 1/64

Bij het onderzoek naar schizofrenie wordt gebruikgemaakt van drugs. Omdat een aantal drugs veranderingen van denk- en waarnemingspatronen opwekt die doen denken aan die van schizofrenen, zou inzicht in de effecten daarvan kunnen leiden tot het begrijpen van de oorzaken van schizofrenie. Het effect van drugs op het gedrag wordt sterk beïnvloed door de wijze van gebruik en de snelheid waarmee ze de hersenen bereiken. Cocaïne is hiervan een goed voorbeeld. Cocaïne kan oraal opgenomen worden door kauwen op cocabladeren, zoals de Inca’s in Peru deden. Zuivere cocaïne kan gesnoven worden, of in oplossing in het bloed gespoten worden. Het roken van ‘crack’, een vluchtige vorm van cocaïne, heeft ook effect. Onderstaande afbeelding is een diagram waarin voor de vier verschillende manieren van opnemen het cocaïnegehalte in het bloedplasma is uitgezet tegen het aantal minuten na toediening van een bepaalde dosis.

Welke manier van toedienen hoort bij welke grafiek in het diagram van bovenstaande afbeelding? kauwen snuiven spuiten roken A P Q S R B Q R P S C Q P R S D R S Q P E S R P Q F S P R Q

opgave 11Astma

− Hoort de productie van Ig-E tot de aspecifieke en/of tot de specifieke afweer? − Welke cellen produceren deze antistof? type afweer productie door A aspecifiek B-lymfocyten B aspecifiek T-lymfocyten C specifiek B-lymfocyten D specifiek T-lymfocyten E specifiek B- en T-lymfocyten F aspecifiek en specifiek B- en T-lymfocyten Als gevolg van het vrijkomen van stoffen uit mestcellen in de bronchiën trekken spieren in de wand van de bronchiën samen.

Welke neuronen geleiden de door deze stoffen opgewekte impulsen die leiden tot deze contracties? A alleen motorische neuronen van het orthosympatische zenuwstelsel B alleen motorische neuronen van het parasympatische zenuwstelsel C sensorische en motorische neuronen van het orthosympatische zenuwstelsel D sensorische en motorische neuronen van het parasympatische zenuwstelsel

Tijdens een ernstige astma-aanval stijgt de pH van het bloed van de patiënt, met als gevolg een vermindering van het zuurstofaanbod in de weefsels. Neem aan dat 100% O 2 -verzadiging overeenkomt met 20 mL O 2 per 100 mL bloed en dat de pO 2 tussen longen en weefsels afneemt van 14 kPa naar 4 kPa.

Hoe groot is het verschil in O 2 -verzadiging in de weefsels als de pH van het bloed van 7,4 naar 7,6 stijgt en hoeveel mL O 2 komt er dan naar schatting minder uit 100 mL bloed in de weefsels? verschil in verminderd O 2 -verzadiging O 2 -aanbod A 0,5% 1,0 mL B 2,5% 0,5 mL C 12,5% 2,5 mL D 25% 5,0 mL E 50% 10 mL F 65% 13 mL Tijdens het roken van een sigaret zet teer zich af in de longblaasjes en de luchtwegen. De nicotine uit tabaksrook belemmert de trilhaarwerking in de luchtwegen.

Leg aan de hand van deze twee gegevens uit dat roken astmatische verschijnselen verergert. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.