bij dit examen
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
opgave 1Waterleliehaantje
Waterleliehaantjes zijn kleine kevertjes die in sloten voorkomen.Sommige waterleliehaantjes leven op en van waterplanten waarvan de
bladeren hard zijn, zoals waterlelie en gele plomp. Deze kevertjes zijn
langer en hebben bredere kaken dan kevertjes die leven op en van
waterplanten met zachtere bladeren, zoals veenwortel en waterzuring.
De twee groepen waterleliehaantjes leven naast elkaar in dezelfde
sloot, soms nog geen dertig centimeter van elkaar verwijderd. Uit
onderzoek blijkt dat zowel de larven als de volwassen kevertjes een
voorkeur hebben voor hun eigen gastheerplant als voedsel.
Vrouwtjeskevers leggen hun eieren bij voorkeur op bladeren van de
eigen gastheerplant. Kevertjes, waarvan de ouders op waterzuring en
veenwortel leven, overleven slecht op waterlelie en gele plomp, en
omgekeerd. Verder is gebleken dat er heel weinig uitwisseling is van
erfelijk materiaal tussen de groepen kevers van de verschillende
gastheerplanten.
bewerkt naar: NRC Handelsblad, 5 januari 2002
Onder de onderzoekers is er een discussie of de in tekst 1 beschreven twee groepen waterleliehaantjes
al dan niet twee verschillende soorten zijn.
12p
- Wat kan de aanleiding zijn om de twee groepen tot één soort te rekenen?
- Wat kan de aanleiding zijn om de twee groepen tot één soort te rekenen?- Welke aanleiding is er om ze tot twee verschillende soorten te rekenen?
Iemand wil nader onderzoeken of de twee groepen waterleliehaantjes tot één soort behoren. Ter
beschikking zijn onder andere: bevruchte eitjes van waterleliehaantjes uit de twee groepen en
voedselplanten voor beide groepen.
24p
- Stel een werkplan op, waarin je rekening houdt met de voedselvoorkeur van waterleliehaantjes.
- Stel een werkplan op, waarin je rekening houdt met de voedselvoorkeur van waterleliehaantjes.- Geef aan welk onderzoeksresultaat bevestigt dat het om één soort gaat.
opgave 2Duiken zonder hulpmiddelen
De verkoop van opgedoken parels of koralen is in een aantal tropische landen een belangrijke bron van inkomsten voor de plaatselijke bevolking. Bij het duiken wordt hier meestal géén gebruik gemaakt van hulpmiddelen zoals snorkels of zuurstofflessen. Gemiddeld kan iemand die vóór de duik gedurende ongeveer 10 seconden diep in- en uitademt (hyperventilatie), vervolgens bij het duiken 40 seconden de adem inhouden en daarbij een diepte bereiken van ongeveer 10 meter. In afbeelding 1 zijn de veranderingen van de pO 2 , pCO 2 en pN 2 in de longblaasjes weergegeven tijdens hyperventilatie en de daaropvolgende duik van 40 seconden. (m) 10 afbeelding 1 duikdiepte 0 0 20 40 duiktijd dduuiikkttiijjdd (s) ((ss)) pppaaarrrtttiiiëëëllleee dddrrruuukkkkkkeeennn iiinnn dddeee lllooonnngggbbblllaaaaaasssjjjeeesss bewerkt naar: S. Silbernagl en A. Despopoulos, Sesam Atlas van de fysiologie, Baarn, 2001, 135
→ Leg uit waardoor een duiker na hyperventilatie langer de adem inhoudt dan normaal. In afbeelding 2 is een model weergegeven van de wijze waarop het verlengde merg door middel van zenuwcellen verbonden is met tussenribspieren en middenrifspieren. afbeelding 2 bewerkt naar: S. Silbernagl en A. Despopoulos, Atlas der Physiologie, 1979, Stuttgart, 93 Een duiker wil onder water zo lang mogelijk inademing voorkómen.
→ Door welk van de in afbeelding 2 genummerde neuronen wordt voor het bewust voorkómen van de inademing (na uitademing) een inhiberende neurotransmitter afgegeven? Om langer en dieper onder water te kunnen blijven, wordt de mogelijkheid van een snorkel met een extra lange adembuis overwogen. Door verlenging van de adembuis van een snorkel wordt echter de diffusiesnelheid ongunstig beïnvloed, zodat er onvoldoende zuurstof in het bloed wordt opgenomen. De diffusiesnelheid V (hoeveelheid per tijdseenheid) is volgens de wet van Fick afhankelijk van de volgende factoren: V = D.F. 1 2 p d - p Daarbij is D de diffusiecoëfficiënt, F het diffusie-oppervlak, p 1 – p 2 het verschil in partiële gasdruk en d de diffusieafstand
opgave 3Zenuwstelsel
Afbeelding 3 geeft schematisch de indeling van het zenuwstelsel weer. Dit schema is niet volledig. De
cijfers 1, 2 en 3 in afbeelding 3 verwijzen naar cellichamen van neuronen.
bewerkt naar: L.C. Junqueira e.a., Functionele histologie, Maarssen, 2000, 180
In afbeelding 4 is een deel van de wervelkolom met ruggenmerg en grensstreng schematisch getekend.
bron: H.H. Kreutzer en A.A.G. Oskamp, Biologie 5V, Groningen, 1975, 137
73p
Geef aan waar in afbeelding 4 zich de drie genummerde cellichamen van afbeelding 3 bevinden. Zet
prikkels
Geef aan waar in afbeelding 4 zich de drie genummerde cellichamen van afbeelding 3 bevinden. Zetdaartoe de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar op je antwoordblad en schrijf achter elk nummer de naam
van het deel waarin zich het desbetreffende cellichaam bevindt.
Voordat een prikkel leidt tot bewustwording, wordt er in de hersenen een aantal schakelingen tussen
verschillende neuronen gepasseerd. Gebleken is dat er minimaal drie synapsen gepasseerd worden
voordat men zich van de prikkel bewust wordt.
Twee schakelmogelijkheden in het zenuwstelsel zijn:
1 divergentie: één sensorische prikkel activeert bij schakeling een toenemend aantal neuronen;
2 convergentie: door een aantal sensorische prikkels wordt bij schakeling een afnemend aantal
neuronen geactiveerd.
Na aankomst van een impuls bij de synaps treedt een potentiaalverandering in het postsynaptische
membraan op die men EPSP (excitatorische postsynaptische potentiaal) noemt. Vaak is er meer dan één
EPSP nodig om in een neuron een actiepotentiaal op te wekken.
In het schakelschema van afbeelding 5 ontstaan postsynaptische impulsen als ten minste twee EPSP’s
(vrijwel) tegelijkertijd optreden. Als er slechts één EPSP is, ontstaat hier geen postsynaptische impuls.
Neuronen die een impuls geleiden hebben in de afbeelding een donker cellichaam en dikkere axonen.
prikkelssensorischeneuronen
afbeelding5
bewerkt naar: B. van Cranenburgh, Schema’s Fysiologie, Maarssen, 1997, 15
In afbeelding 6 is een ander schakelschema weergegeven. Ook hier zijn ten minste twee EPSP’s nodig
om het volgende neuron te activeren.
afbeelding6
82p
Hoeveel neuronen in de hersenschors worden er door de prikkels, zoals weergegeven in afbeelding 4,
2
3
4
5
6
Hoeveel neuronen in de hersenschors worden er door de prikkels, zoals weergegeven in afbeelding 4,geactiveerd?
2 3 4 5 6In de uitwerkbijlage is een leeg schakelschema afgedrukt.
Bij deze schakelingen zijn steeds ten minste drie EPSP’s nodig om het volgende neuron te activeren.
92p
- Teken in het schema de overdracht die past bij de aangegeven prikkel. Doe het op dezelfde manier als
- Teken in het schema de overdracht die past bij de aangegeven prikkel. Doe het op dezelfde manier alsin afbeelding 5: geef neuronen die een impuls geleiden, een donker cellichaam en dikkere axonen.
- Geef onder het schema aan of hier sprake is van divergentie of van convergentie.
opgave 4Een tunnel
Door de aanleg van een tunnel wordt de geografische scheiding tussen twee populaties mensen in een
bergachtig gebied in één keer opgeheven. Vanaf dat moment gaan de bergbewoners uit beide populaties
zoveel sociale en economische relaties aan dat al snel sprake is van één populatie.
Beide oorspronkelijke populaties waren even groot. In beide populaties komt een dominant allel (A) en
een recessief allel (a) voor. In populatie 1 is de frequentie 0,5 van zowel allel A als van allel a, terwijl
in populatie 2 de frequentie van allel A 0,8 is en de frequentie van allel a 0,2 (zie afbeelding 7).
bewerkt naar: D.P. Snustad en M.J. Simmons, Principles of Genetics, New York, 2nd edition, 781
102p
- Bereken op twee decimalen nauwkeurig de frequenties van allel A en allel a in de populatie
- Bereken op twee decimalen nauwkeurig de frequenties van allel A en allel a in de populatiebergbewoners die ontstaan is direct na het samengaan van de populaties 1 en 2.
- Voorspel de frequentie, op drie decimalen nauwkeurig, van het genotype Aa in de nieuwe populatie
met behulp van de regel van Hardy-Weinberg. Geef je antwoord in de vorm van een berekening.
opgave 5Bos-ecosystemen
Voor drie verschillende bos-ecosystemen in de Verenigde Staten, een gemengd loofbos, een dennenbos en een sparrenbos, is de kringloop van koolstof onderzocht. Enkele resultaten van het onderzoek zijn weergegeven in tabel 1. totale biomassa in netto primaire tabel 1 planten* productie** organismen** gemengd loofbos 175,2 14,5 dennenbos 141,2 36,0 sparrenbos 870,4 10,9 * in tonnen koolstof per hectare ** in tonnen koolstof per hectare per jaar bewerkt naar: R.H. Waring en W.H. Schlesinger, Forest ecosystems, 1985, 48
Hoe groot is de bruto primaire productie van het ecosysteem dennenbos (in tonnen koolstof per hectare per jaar)? A 55,2 B 77,3 C 91,2 D 177,2 E 218,5 F 232,4 De verhouding tussen de bruto primaire productie en de dissimilatie van de autotrofe plus die van de heterotrofe organismen verandert in de loop van de tijd. Van twee soortgelijke sparrenbossen (P en Q) is deze verhouding berekend. Bij bos P is de waarde 1,1 en bij bos Q is de waarde 1,5. Ga ervan uit dat er geen verstoring is opgetreden.
opgave 6Plantensap
In een experiment wordt de stengel van een jonge beuk vlak boven de grond afgesneden. Na enige tijd
verschijnen druppels vocht uit de stengelstomp. De ionensamenstelling van dit bloedingssap is anders
dan die van het bodemwater waarmee de wortels van de beuk in contact staan.
Drie delen van de wortels van een beuk zijn: bast (floeem), endodermis en hout (xyleem).
132p
In welk of in welke van de genoemde delen van de wortel heeft selectie plaatsgevonden waardoor de
alleen in de bast
alleen in de endodermis
alleen in de bast en in de endodermis
alleen in de bast en in het hout
alleen in de endodermis en in het hout
in de bast, in de endodermis en in het hout.
In welk of in welke van de genoemde delen van de wortel heeft selectie plaatsgevonden waardoor deionensamenstelling van het bloedingssap anders is dan die van het bodemwater?
alleen in de bast alleen in de endodermis alleen in de bast en in de endodermis alleen in de bast en in het hout alleen in de endodermis en in het hout in de bast, in de endodermis en in het hout.In Mexico snijdt men in de stam van bepaalde agaveplanten een inkeping waaruit suikerrijk vocht loopt.
Door gisting van dit vocht in een luchtdicht afgesloten vat wordt de nationale drank pulque bereid.
Tijdens deze gisting komt CO2 vrij.
Drie reacties waarbij CO2 wordt gevormd, zijn:
1 de omzetting van pyrodruivenzuur in ethanal;
2 de omzetting van pyrodruivenzuur in acetyl-co-enzym A;
3 de omzetting van isocitroenzuur in 2-oxoglutaarzuur.
142p
Welke van deze reacties speelt of welke spelen zich af in de gistcellen bij de vorming van pulque?
alleen reactie 1
alleen reactie 2
alleen reactie 3
alleen reacties 1 en 3
alleen reacties 2 en 3
Welke van deze reacties speelt of welke spelen zich af in de gistcellen bij de vorming van pulque? alleen reactie 1 alleen reactie 2 alleen reactie 3 alleen reacties 1 en 3 alleen reacties 2 en 3opgave 7Hormonen
Tijdens een zwangerschap circuleren onder andere de hormonen humaan choriongonadotropine (HCG), oestradiol en progesteron in het bloed van de vrouw. De manier waarop deze hormonen processen in hun doelwitcellen beïnvloeden hangt samen met de molecuulstructuur van de hormonen. Er zijn twee typen te onderscheiden. Hormoontype 1 diffundeert de cel in. In de cel wordt een hormoon-receptorcomplex gevormd dat een aantal processen in gang zet (zie tekening 1 van afbeelding 8). Hormoontype 2 vormt een hormoon-receptorcomplex in het membraan, waarna door activatie van een plasma-eiwit een bepaalde keten van processen in de cel plaatsvindt (zie tekening 2 van afbeelding 8). afbeelding 8 bewerkt naar: D. Snustad, Principles of Genetics, New York, 2000, 651 De molecuulstructuur van een hormoon bewerkstelligt de wijze waarop de doelwitcel wordt geactiveerd, zoals weergegeven in tekening 1 en tekening 2 van afbeelding 8.
Hoe wordt de doelwitcel geactiveerd door HCG, door oestradiol en door progesteron? A door HCG als in tekening 1, door oestradiol en progesteron als in tekening 2 B door HCG en progesteron als in tekening 1, door oestradiol als in tekening 2 C door oestradiol als in tekening 1, door HCG en progesteron als in tekening 2 D door oestradiol en progesteron als in tekening 1, door HCG als in tekening 2 De concentratie van een hormoon in het bloed wordt niet alleen bepaald door bijvoorbeeld productie, afbraak en uitscheiding, maar ook door receptorbinding.
opgave 8Resorptie van glucose
In het celmembraan van darmepitheelcellen komen allerlei transporteiwitten voor. Er zijn enkelvoudige
transporteiwitten die gefaciliteerde diffusie van een bepaalde stof door het membraan mogelijk maken.
De werking van andere transporteiwitten berust op het principe van co-transport: aan een transporteiwit
worden twee verschillende stoffen gebonden, waarna ze tegelijk door het celmembraan bewegen.
Bij symport gaan beide stoffen dezelfde richting uit, bij antiport in tegengestelde richting. Ontbreekt
één van beide stoffen dan kan het transport van de andere stof niet plaatsvinden.
In afbeelding 9 is de resorptie van glucose door een epitheelcel van de dunne darm en het transport
ervan naar de extracellulaire vloeistof schematisch weergegeven.
bewerkt naar: B. Alberts e.a., Molecular Biology of the Cell, Garland Science,
New York, 2002, 623
De glucosemoleculen (zie afbeelding 9) bewegen door het celmembraan naar het cytoplasma van de
darmepitheelcel (1), door het cytoplasma van de epitheelcel naar de andere zijde van de cel (2), door
het celmembraan naar de extracellulaire vloeistof (3), en -na opname in het bloed- via het bloed naar
bijvoorbeeld de lever (4).
174p
Geef de namen van de transportprocessen die hierbij een rol spelen: zet de nummers 1 tot en met 4
Geef de namen van de transportprocessen die hierbij een rol spelen: zet de nummers 1 tot en met 4onder elkaar en schrijf erachter de naam van het desbetreffende transportproces.
De resorptie van glucose door een epitheelcel van de dunne darm is afhankelijk van de werking van de
Na/K-pomp (zie afbeelding 9).
182p
Leg uit wat de rol van de Na/K-pomp hierbij is.
Leg uit wat de rol van de Na/K-pomp hierbij is.opgave 9Voorkeur zilvermeeuwen
Zilvermeeuwen, die broeden in een nest op de grond, rollen een ei dat naast het nest terecht is gekomen, terug in het nest. In een aantal experimenten werd onderzocht op welke prikkels een zilvermeeuw reageert bij dit ‘terugrolgedrag’. Telkens werden twee van de drie eieren uit het nest verwijderd en werden twee modeleieren op de rand van het nest geplaatst. Genoteerd werd welk modelei, het linker of het rechter ei, als eerste werd teruggerold. Eerst werd in een serie onderzoeken de voorkeur van één bepaalde meeuw bepaald voor de plaats en het formaat van de twee modeleieren. Het formaat varieerde van groottecategorie 4 tot 16. Een normaal zilvermeeuwei valt in groottecategorie 8. In afbeelding 10 zijn enkele resultaten van de eerste serie onderzoeken weergegeven. Aangegeven is de groottecategorie van het linker en rechter modelei op de rand van het nest, en welk van de twee als eerste door de meeuw werd teruggerold. afbeelding 10 bron: D. McFarland, Behaviour, Psychobiology, Ethology and Evolution, University of Oxford, 1986, 218 Op grond van deze resultaten worden drie beweringen gedaan over de voorkeur van de zilvermeeuw voor één van beide modeleieren: 1 de zilvermeeuw kiest bij het terugrollen eerst voor het grotere formaat modelei; 2 de meeuw rolt het rechter ei als eerste terug indien de verhouding tussen de formaten kleiner of gelijk aan 1,3 is; 3 zodra de verhouding tussen de formaten 1,5 of hoger is, wordt het grootste ei als eerste teruggerold.
Welke van deze beweringen is of welke zijn juist? A alleen bewering 1 B alleen bewering 2 C alleen bewering 3 D alleen bewering 1 en 2 E alleen bewering 2 en 3 In een tweede onderzoek werd gekeken naar de reactie van de meeuw op een afwijkende vorm van het modelei. Daartoe werd een rechthoekig blokje X van een bepaald formaat gebruikt. De resultaten zijn in afbeelding 11 weergegeven. afbeelding 11 bron: D. McFarland, Behaviour, Psychobiology, Ethology and Evolution, University of Oxford, 1986, 218
→ Bepaal op grond van deze resultaten tot welke groottecategorie het modelei X door deze zilvermeeuw wordt gerekend. In een derde reeks onderzoeken werden modeleieren gebruikt van verschillende grootte, vorm, kleur en kleurpatroon. Als referentie werd een reeks bruine, gespikkelde modeleieren gebruikt in de groottecategorieën 4 tot 16. De resultaten zijn in afbeelding 12 weergegeven. De plaats van de modeleieren op de horizontale as is een maat voor de voorkeur van de meeuw bij het terugrollen. afbeelding 12 8 10 12 b = effen, bruin, ovaal 12 c = effen, groen, ovaal 8 10 De getallen geven de grootte- bewerkt naar: D. McFarland, Behaviour, Psychobiology, Ethology and Evolution, University of Oxford, 1986, 219 Op grond van deze resultaten worden twee conclusies getrokken: 1 de zilvermeeuw heeft, bij eieren van dezelfde kleur, een voorkeur voor gespikkelde eieren boven effen eieren bij het terugrollen; 2 de kleur, bruin of groen, van een modelei heeft meer invloed dan de vorm, rechthoekig of ovaal, op het terugrolgedrag van de zilvermeeuw.
opgave 10Rode roeipootkreeftjes
→ Waardoor is het voedselweb in arctische meren eenvoudiger dan in bijvoorbeeld de Nederlandse meren? De roeipootkreeftjes in de arctische meren zijn rood gekleurd door de aanwezigheid van het pigment caroteen. Aangenomen wordt dat dit een reactie is op UV-straling. Onderzocht werd of ook infochemicaliën, dat zijn stoffen die bijvoorbeeld vissen afgeven, van invloed zijn op de kleuring van de roeipootkreeftjes. Een groot aantal gelijkgekleurde roeipootkreeftjes werd in vier groepen verdeeld. Zij werden al of niet blootgesteld aan UV-straling en al of niet in contact gebracht met infochemicaliën uit vis (zie tabel 2). tabel 2 groep blootgesteld aan in water met 1 UV-straling X infochemicaliën ⅔ X X 4 X Na enige tijd werd het caroteengehalte van de roeipootkreeftjes bepaald. De resultaten zijn in het diagram van afbeelding 13 weergegeven. afbeelding 13 bewerkt naar: L.A. Hansson, Induced pigmentation in zooplankton, Proc. R. Soc., volume 267, 2000, 2327-2331
opgave 11Archebacteriën
De Amerikaanse microbioloog Carl Woese bestudeerde RNA-moleculen uit de ribosomen van
methaanvormende bacteriën. Hij ontdekte dat die rRNA-moleculen in basenvolgorde verschilden van
die van andere bacteriën. Bij nader onderzoek bleek ook de celwand een andere samenstelling te
hebben. Bovendien bleken bepaalde vetten uit het celmembraan sterk te verschillen van die van andere
bacteriën, maar overeen te komen met die van eukaryoten.
Deze bevindingen waren voor Woese reden om in zijn evolutionaire model de prokaryoten op te
splitsen in twee groepen: eubacteriën en archebacteriën (zie afbeelding 14).
eubacteriënarchebacteriën eukaryoten
bron: Carl R.Woese e.a., Towards a natural system of organisms, Proc. Natl. Acad. Sci. USA,
volume 87, 1990, 4578
252p
Op welk van de volgende onderzoeksresultaten met betrekking tot het rRNA kan de indeling van Woese
Het rRNA binnen de groep archebacteriën verschilt minder sterk dan dat binnen de groep eukaryoten.
Het rRNA binnen de groep archebacteriën verschilt sterker dan dat binnen de groep eubacteriën.
Het rRNA van archebacteriën als groep verschilt meer van dat van de eubacteriën als groep dan van dat
Het rRNA van archebacteriën als groep vertoont evenveel overeenkomsten met dat van de eubacteriën
Op welk van de volgende onderzoeksresultaten met betrekking tot het rRNA kan de indeling van Woese(zie afbeelding 14) gebaseerd zijn?
Het rRNA binnen de groep archebacteriën verschilt minder sterk dan dat binnen de groep eukaryoten. Het rRNA binnen de groep archebacteriën verschilt sterker dan dat binnen de groep eubacteriën. Het rRNA van archebacteriën als groep verschilt meer van dat van de eubacteriën als groep dan van datvan de eukaryoten als groep.
Het rRNA van archebacteriën als groep vertoont evenveel overeenkomsten met dat van de eubacteriënals groep als met dat van de eukaryoten als groep.
Het milieu waarin veel archebacteriën leven doet denken aan de omstandigheden die op de oeraarde
bestonden in haar prille begintijd. De stofwisseling van deze bacteriën is aangepast aan het leven onder
deze extreme milieu-omstandigheden. Archebacteriën zijn onder andere aan te treffen in geisers met
zeer heet water in het Yellowstone Park en in het extreem zoute water van de Dode Zee.
262p
- Door welke aanpassing kan een bacterie leven bij de zeer hoge temperatuur in een geiser?
- Door welke aanpassing kan een bacterie leven bij de zeer hoge temperatuur in een geiser?- Door welke aanpassing kan een bacterie leven in de extreem zoute Dode Zee?
opgave 12Anammox
In de Zwarte Zee verloopt de stikstofkringloop anders dan altijd is aangenomen. Daar vindt op zo’n 90 meter diepte de anammox-reactie plaats die door bacteriën wordt veroorzaakt. In deze anammox- reactie wordt ammonium geoxideerd in een reactie met nitriet. Op basis van onderzoek wordt aangenomen dat de reactievergelijking als volgt is: NH 4 + + NO 2 - (+ CO 2 + H 2 O) → N 2 + 2 H 2 O (+ organische stoffen). De anammox-reactie wordt onder laboratoriumomstandigheden aangetoond door anammoxbacteriën ammonium aan te bieden waarin de gewone stikstofisotoop ( 14 N) is vervangen door de isotoop 15 N.
→ Leg uit met behulp van de gegevens in de inleiding dat de anammoxbacterie chemo-autotroof is. De bacteriële stikstofkringloop kan in een model worden weergegeven, zoals in afbeelding 15. NO 3 - De anammox-reactie kan opgenomen worden in deze stikstofkringloop. In de uitwerkbijlage is het schema van de stikstofkringloop van afbeelding 15 weergegeven.
opgave 13Verwantschap
Om de evolutionaire verwantschap tussen mens, chimpansee, gorilla en andere mensapen zoals gibbons
en orang-oetans te bepalen, is al vanaf de 19e eeuw veel onderzoek verricht.
Resultaten hiervan zijn in tabel 3 te vinden.
andere tabel 3 kenmerken chimpansee gorilla mens primaten relatieve lengte kort kort lang lang duimen formaat groot groot klein groot hoektanden lengteverschil benen korter benen korter armen korter geen verschil armen-benen dan armen dan armen dan benen lengte kort kort lang kort hoofdhaar aantal 48 48 46 42 of meer chromosomen gelijk aan fluorescentie gelijk aan gelijk aan gelijk aan andere Y-chromosoom mens gorilla chimpansee primaten een aminozuur verscheidene α-keten gelijk aan gelijk aan mens verschil met verschillen met hemoglobine chimpansee mens mens gelijk aan aminozuurvolgorde gelijk aan gelijk aan andere gelijk aan mens myoglobine gorilla chimpansee primaten
bewerkt naar: Man's place in evolution, British Museum (Natural History), Cambridge, 1980, 31
Drie opvattingen over de verwantschap van mens, chimpansee, gorilla en andere primaten zijn
weergegeven in de drie stambomen van afbeelding 16.
bewerkt naar: Man's place in evolution, Britisch Museum (Natural History), Cambridge, 1980, 29
322p
Welke stamboom in afbeelding 16 geeft de mate van verwantschap op basis van de gegevens van het
stamboom 1
stamboom 2
stamboom 3
Welke stamboom in afbeelding 16 geeft de mate van verwantschap op basis van de gegevens van hetonderzoek in tabel 3 het beste weer?
stamboom 1 stamboom 2 stamboom 3332p
Geef twee redenen op grond waarvan een evolutiebioloog terecht tot een andere indeling kan komen.
Geef twee redenen op grond waarvan een evolutiebioloog terecht tot een andere indeling kan komen.opgave 14Boezemfibrilleren
Boezemfibrilleren is de meest voorkomende ritmestoornis van het hart bij mensen ouder dan 50 jaar.
Dit fibrilleren wordt gekenmerkt door een ongecoördineerd, voortdurend impulsverloop in de wanden
van de boezems met een frequentie van 350 tot 500 impulsen per minuut. Hierbij ontstaat géén
gecoördineerde samentrekking van de boezems. Het ritme van de kamersamentrekkingen wordt
bewerkstelligd door impulsen die min of meer toevallig in de AV-knoop ontstaan. Meestal stijgt de
frequentie van de kamersamentrekkingen en is de polsslag onregelmatig.
Bij een patiënt met de verschijnselen van boezemfibrilleren is de polsslag nauwelijks voelbaar.
342p
Geef hiervoor een verklaring.
Geef hiervoor een verklaring.In het diagram van afbeelding 17 zijn allerlei veranderingen die optreden tijdens een volledige hartslag
bij een gezonde persoon, weergegeven.
bewerkt naar: S. Silbernagl en A. Despopoulos, Sesam Atlas van de fysiologie, Baarn, 2001, 191
Aan de hand van deze gegevens is te bepalen hoeveel bloed er bij een gezond persoon per hartslag
vanuit de linkerkamer in de aorta wordt gepompt en wanneer dit gebeurt.
In de uitwerkbijlage is een assenstelsel afgedrukt, met op de X-as de duur van één hartslag.
354p
Teken in dit assenstelsel een grafiek waarin is weergegeven het verloop van de hoeveelheid bloed die
Teken in dit assenstelsel een grafiek waarin is weergegeven het verloop van de hoeveelheid bloed diegedurende één hartslag in de aorta komt.
De ongecoördineerde en onregelmatige frequentie van de impulsen bij het boezemfibrilleren leidt vaak
tot het ontstaan van bloedstolsels in het hart.
Drie ziekten die het gevolg kunnen zijn van een bloedstolsel dat de aanvoer van bloed belemmert, zijn:
1 hartinfarct;
2 herseninfarct;
3 longembolie.
362p
Welke van deze ziekten kan of welke kunnen het directe gevolg zijn van een bloedstolsel dat door
alleen 1
alleen 2
alleen 3
alleen 2 en 3
1, 2 en 3
Welke van deze ziekten kan of welke kunnen het directe gevolg zijn van een bloedstolsel dat doorboezemfibrilleren is ontstaan?
alleen 1 alleen 2 alleen 3 alleen 2 en 3 1, 2 en 3Om het risico van het ontstaan van bloedstolsels te verminderen, krijgen patiënten met
boezemfibrilleren meestal medicijnen toegediend die de bloedstolling vertragen.
Veel gebruikt is een pil die een cumarinederivaat bevat. Deze stof gaat de competitie aan met
vitamine K, dat een rol speelt bij bij de productie van stollingsfactoren. Een nadeel van het gebruik van
een cumarinederivaat is, dat dit medicijn pas effectief is na één tot twee dagen.
372p
Noem twee oorzaken waardoor een cumarinederivaat niet onmiddellijk na opname in het bloed, maar
Noem twee oorzaken waardoor een cumarinederivaat niet onmiddellijk na opname in het bloed, maarpas na enige tijd een merkbaar effect heeft.
opgave 15Schiermonnikoog groeit
Onder invloed van wind en water verandert de grootte van het waddeneiland Schiermonnikoog
voortdurend. In afbeelding 18 is de toename van de oostelijke helft van dit waddeneiland in de loop van
de tijd weergegeven.
bron: R. van der Wal, Gevecht met zoutmelde, Natuur & Techniek, juni 2000, 60
In dit deel van het eiland ontstaan jonge kwelders, ook wel schorren genaamd. Tijdens hoogwater wordt
door het zeewater klei afgezet. De jonge kwelder raakt begroeid met planten zoals zeekraal en gerande
zeespurrie. Enige tientallen jaren later bestaat de begroeiing uit kweldergras, schorrenzoutgras en
zeeweegbree, waarna houtige struiken zoals zeealsem en gewone zoutmelde zich kunnen vestigen. De
kwelder is dan ook bevolkt met insecten, aaltjes, hazen en konijnen.
Tijdens deze successie veranderen de abiotische omstandigheden op de schorren.
382p
Beschrijf drie veranderingen die optreden in het abiotische milieu en die een bijdrage leveren aan de
Beschrijf drie veranderingen die optreden in het abiotische milieu en die een bijdrage leveren aan desuccessie.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
opgave 16Een kreupel herpesvirus
Een moleculaire scalpel: kreupel herpesvirus breekt agressieve huidtumor af.Het gewone herpes simplex virus HSV, een dubbelstrengs DNA-virus, veroorzaakt
onder andere de koortslip. Er bestaat echter een genetisch gemodificeerde variant,
het HSV 1716, die een vitaal eiwit mist en daardoor alleen overleeft in snel
delende cellen zoals kanker-gezwellen. Het virus vermeerdert zich ten koste van
deze cellen. Met behulp van het HSV 1716 tracht men een therapie tegen een
bepaald type huidkanker te ontwikkelen.
Een kwaadaardige huidkanker die ontstaat in pigmentcellen, een melanoom, kan
zich bij uitzaaiing door het hele lichaam verspreiden. De injectie van het HSV 1716
in onderhuidse tumorknobbeltjes bij een groep patiënten leidde tot een afname van
de tumorgrootte. Het HSV 1716 deelde zich alleen in de tumor en werd door het
immuunsysteem met rust gelaten. De patiënten hadden allemaal eerder een HSV-
besmetting doorgemaakt, maar de injecties met HSV 1716 maakten geen slapende
virussen wakker.
bewerkt naar: H. Dassen, Kreupel herpesvirus breekt agressieve huidtumor af, bijlage NRC,
10 maart 2001
392p
Leg uit dat het ontstaan van een melanoom in hoge mate samenhangt met de plaats van de
Leg uit dat het ontstaan van een melanoom in hoge mate samenhangt met de plaats van depigmentcellen.
402p
Het HSV 1716 nestelt zich alleen in tumorcellen door de herkenning van de cel als
B-geheugencellen
cytotoxische T-cellen
macrofagen
T-helpercellen
Het HSV 1716 nestelt zich alleen in tumorcellen door de herkenning van de cel alskankercel.
Welke cellen zijn betrokken bij de herkenning van een tumorcel?
B-geheugencellen cytotoxische T-cellen macrofagen T-helpercellenDe patiënten die hebben meegedaan aan het onderzoek waren allen HSV-seropositief. Om dit te kunnen
vaststellen, hebben de betrokken artsen de patiënten laten testen in het laboratorium van het ziekenhuis.
411p
Waarop berust een dergelijke test?
Waarop berust een dergelijke test?vraag 9
vraag 29
vraag 35
12p
24p
32p
42p
51p
62p
C
73p
82p
C
92p
102p
112p
B
122p
132p
B
142p
A
152p
D
161p
174p
182p
192p
E
201p
212p
D
221p
231p
244p
252p
C
262p
271p
282p
291p
302p
C
311p
322p
C
332p
342p
354p
362p
E
372p
382p
392p
402p
B
411p
