bronnen

Eindexamen biologie vmbo gl/tl 2015, tijdvak 2

bij dit examen

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.

opgave 1De hengelaarvis

Een hengelaarvis leeft in diepe, donkere delen van de oceaan. Het vrouwtje heeft op haar kop een lange stekel die eruitziet als een hengel en die eindigt in een lichtgevend bolletje. In het bolletje leven bacteriën…

Een hengelaarvis leeft in diepe, donkere delen van de oceaan. Het vrouwtje heeft op haar kop een lange stekel die eruitziet als een hengel en die eindigt in een lichtgevend bolletje. In het bolletje leven bacteriën die licht maken door het omzetten van de stof luciferine. Op dit bolletje komen dieren af die de hengelaarvis vangt en opeet. Het mannetje is veel kleiner dan het vrouwtje en hecht zich aan haar vast. Als het vrouwtje eitjes legt, laat het mannetje zaadcellen vrij die de eitjes bevruchten.

11p
De informatie hierboven gaat over levenskenmerken van verschillende
organismen, onder andere over voortplanting.
Twee andere levenskenmerken zijn: stofwisseling en reageren op
prikkels.
Gaat de informatie ook over deze andere levenskenmerken?
A nee
B alleen over stofwisseling
C alleen over reageren op prikkels
D over reageren op prikkels en over stofwisseling
21p
Een hengelaarvis eet alleen dierlijk voedsel. Planten komen niet voor in
de delen van de oceaan waar de hengelaarvis leeft.
Leg uit waardoor daar geen planten kunnen leven.

opgave 2Snelle spieren

Een vleermuis gebruikt echolocatie voor het opsporen van vliegende prooien zoals insecten. Daarbij maakt de vleermuis geluiden die weerkaatst worden door de omgeving. Door het opvangen van de weerkaatste geluiden…

Een vleermuis gebruikt echolocatie voor het opsporen van vliegende prooien zoals insecten. Daarbij maakt de vleermuis geluiden die weerkaatst worden door de omgeving. Door het opvangen van de weerkaatste geluiden bepaalt het dier waar de insecten zich bevinden. De vleermuis vliegt er dan op af om ze op te eten. De vleermuis gebruikt spieren om de geluiden te maken. Deze spieren laten de stembanden bewegen en worden snelle spieren genoemd omdat ze wel 160 keer per seconde kunnen samentrekken.

31p
Welke zenuwcellen geven impulsen aan de snelle spieren?
A bewegingszenuwcellen
B gevoelszenuwcellen
C schakelcellen
41p
De gehoorzintuigcellen vangen de teruggekaatste geluiden op en zetten
ze om in impulsen die naar de hersenen worden geleid.
Waar in de hersenen worden deze impulsen verwerkt tot een bewuste
waarneming van geluid?
A in de grote hersenen
B in de kleine hersenen
C in de hersenstam
51p
Wat is de inwendige prikkel voor de vleermuis om prooien te zoeken?
61p
Ook zangvogels hebben zulke snelle spieren om geluid te produceren. Ze
gebruiken de geluiden voor de communicatie met elkaar.
Noem een functie van deze vorm van communicatie.

opgave 3Vernauwing van een kransslagader

Een vernauwing van een kransslagader kan een hartinfarct veroorzaken. In zo’n geval kan een omleiding in de bloedsomloop worden gemaakt. Zo’n omleiding heet een bypass en leidt het bloed om de plaats van de…

Een vernauwing van een kransslagader kan een hartinfarct veroorzaken. In zo’n geval kan een omleiding in de bloedsomloop worden gemaakt. Zo’n omleiding heet een bypass en leidt het bloed om de plaats van de vernauwing heen.

71puitwerkbijlage
Om een bypass aan te leggen gebruikt een hartchirurg een deel van een
beenader of van een borstslagader. Deze twee bloedvaten verschillen in
de dikte van hun wand en in de aanwezigheid van kleppen.
Op de uitwerkbijlage staat een schema.
Kruis in dit schema aan welk bloedvat de dikste wand heeft. Kruis ook
aan welk van de twee bloedvaten kleppen bevat.
82p
In de afbeelding zie je een hart met enkele bloedvaten.
figuur bij de opgave
Een hartchirurg legt een bypass aan tussen de aorta en een
kransslagader. De namen van deze twee bloedvaten staan in een tabel op
de uitwerkbijlage.
Door welke letters in de afbeelding worden deze twee bloedvaten
aangegeven? Schrijf de juiste letters in de tabel op de uitwerkbijlage.
91p
Behoort de bypass tussen de aorta en een kransslagader tot de grote of
tot de kleine bloedsomloop? En stroomt door de bypass zuurstofarm of
zuurstofrijk bloed?
A De bypass behoort tot de grote bloedsomloop en er stroomt
zuurstofarm bloed door.
B De bypass behoort tot de grote bloedsomloop en er stroomt
zuurstofrijk bloed door.
C De bypass behoort tot de kleine bloedsomloop en er stroomt
zuurstofarm bloed door.
D De bypass behoort tot de kleine bloedsomloop en er stroomt
zuurstofrijk bloed door.
101p
Het gehalte aan cholesterol in het bloed kan een rol spelen bij het
ontstaan van vernauwing in bloedvaten. Cholesterol is een bepaald type
vet. Cholesteroldeeltjes kunnen in de wand van bloedvaten terechtkomen.
Bepaalde bloeddeeltjes nemen dit cholesterol in zich op, net zoals ze
ziekteverwekkers onschadelijk maken.
Hoe heten deze bloeddeeltjes?
A bloedplaatjes
B rode bloedcellen
C witte bloedcellen

opgave 4Konrad Lorenz

111p
figuur bij de opgave
Konrad Lorenz bestudeerde in de
vorige eeuw het gedrag van dieren.
Hij zag dat jonge ganzen die net uit
het ei gekomen zijn, altijd hun
moeder volgen.
Hij deed een experiment waarbij hij
ervoor zorgde dat jonge ganzen
alleen hem zagen bewegen als ze uit
hun eieren gekomen waren. Deze
jongen volgden hem alsof hij hun
moeder was.
De jonge ganzen hadden geleerd om
Lorenz als hun ‘moeder’ te
beschouwen.
Hoe heet dit leergedrag?

opgave 5Een brandnetel

In een plantenboek staat de volgende informatie over een brandnetelsoort. De brandnetel wordt 30 tot 130 centimeter groot en bloeit van juni tot en met oktober. De plant heeft mannelijke en vrouwelijke bloemen die…

In een plantenboek staat de volgende informatie over een brandnetelsoort. De brandnetel wordt 30 tot 130 centimeter groot en bloeit van juni tot en met oktober. De plant heeft mannelijke en vrouwelijke bloemen die onopvallend zijn en groenachtig van kleur. De mannelijke bloemen hebben lange meeldraden. De vruchten zijn nootjes die elk één zaad bevatten. De bladeren zijn donkergroen. Op de stengel en de bladeren groeien brandharen. De plant vormt onder de grond een wortelstok waaruit nieuwe planten groeien.

121p
De bloemen van de brandnetel zorgen voor geslachtelijke voortplanting.
Kan de brandnetel zich ook ongeslachtelijk voortplanten? Leg je
antwoord uit met behulp van de informatie hierboven.
131p
Welke bloemen van de brandnetel kunnen zich tot vruchtjes ontwikkelen?
A alleen mannelijke bloemen
B alleen vrouwelijke bloemen
C mannelijke en vrouwelijke bloemen
142p
De brandharen van een brandnetel kunnen bij aanraking jeuk, pijn en
blaasjes op de huid veroorzaken.
figuur bij de opgave
In de afbeelding zie je een stukje huid met zo’n blaasje. In het blaasje
bevindt zich vocht tussen de twee lagen van de opperhuid.
Geef de namen van deze twee huidlagen.

opgave 6Een bloedtransfusie

151p
In de tabel staan de bloedgroepen van vier personen.
naam bloedgroep resusfactor Ans AB positief Bert 0 positief Cynthia A positief Dwight A positief
Dwight heeft een bloedtransfusie nodig.
Van wie kan Dwight rode bloedcellen toegediend krijgen zonder gevaar
voor klontering?
A alleen van Ans
B alleen van Bert
C alleen van Cynthia
D van Ans en van Bert
E van Ans en van Cynthia
F van Bert en van Cynthia

opgave 7De pupil

De pupil van het oog kan groter of kleiner worden, afhankelijk van de omstandigheden. Veel fotocamera’s kunnen zo ingesteld worden dat de flitser vlak voor het maken van een foto een aantal kleine flitsen geeft.…

De pupil van het oog kan groter of kleiner worden, afhankelijk van de omstandigheden. Veel fotocamera’s kunnen zo ingesteld worden dat de flitser vlak voor het maken van een foto een aantal kleine flitsen geeft. Hierdoor worden de pupillen kleiner en zijn de ogen op de foto niet rood.

161p
Rode ogen op foto’s ontstaan als flitslicht
weerkaatst wordt door bloedvaten in het oog.
In het oog liggen bloedvaten onder andere in
het vaatvlies.
Welke letter in de afbeelding geeft het vaatvlies
aan?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T
figuur bij de opgave
171p
De pupil wordt kleiner door het samentrekken van spieren in de iris.
In de iris bevinden zich kringspieren en lengtespieren.
Door het samentrekken van welke spieren wordt de pupil kleiner?
A alleen door het samentrekken van kringspieren
B alleen door het samentrekken van lengtespieren
C door het samentrekken van kringspieren en door het samentrekken
van lengtespieren
182p
Tijdens een onderzoek is de diameter van pupillen opgemeten bij
263 mensen nadat ze twee minuten in het donker hadden gezeten.
Uit de resultaten blijkt dat de pupil van oudere mensen minder groot kan
worden dan die van jongere mensen (zie de tabel).
leeftijd (jaar) gemiddelde diameter van de pupil in het donker (mm) 25 7,3 35 6,6 45 6,2 55 5,8 65 5,6 75 5,2
Op de uitwerkbijlage staat een stuk grafiekpapier.
Maak van de gegevens in de tabel een lijndiagram op dit
grafiekpapier.

opgave 8De vruchtbaarheid van mannen

191p
De vruchtbaarheid van een man hangt onder andere af van de kwaliteit
van zijn sperma. Daarbij speelt het aantal zaadcellen per milliliter sperma
een rol.
Het sperma dat bij een zaadlozing vrijkomt, bevat gemiddeld 140 miljoen
zaadcellen. Per milliliter sperma zijn dat er gemiddeld 35 miljoen.
Hoeveel milliliter sperma komt er gemiddeld vrij bij een zaadlozing
volgens deze gegevens?
201p
Ook de beweeglijkheid van de zaadcellen is belangrijk voor de
vruchtbaarheid. Zaadcellen moeten een grote afstand afleggen voordat ze
een eicel kunnen bevruchten.
Waar in het voortplantingsstelsel van een vrouw vindt bevruchting plaats?
A in de baarmoeder
B in de vagina
C in een eierstok
D in een eileider
212puitwerkbijlage
Onvruchtbaarheid kan veroorzaakt worden door het ontbreken van de
zaadleiders.
Enkele leerlingen doen hierover een uitspraak. Deze uitspraken staan in
een schema op de uitwerkbijlage.
Kruis bij elke uitspraak aan of deze juist is of onjuist.
221p
Het ontbreken van de zaadleiders komt vaak voor bij mannen met
taaislijmziekte, een erfelijke ziekte.
In de afbeelding zie je een deel van een stamboom van een familie waarin
taaislijmziekte voorkomt.
Peter Legenda: man met taaislijmziekte vrouw zonder man zonder taaislijmziekte
Eén van de mannen in de stamboom heet Peter.
Is Peter heterozygoot of homozygoot voor het gen dat taaislijmziekte
veroorzaakt? En is dit gen dominant of recessief?
A Peter is heterozygoot en het gen is dominant.
B Peter is heterozygoot en het gen is recessief.
C Peter is homozygoot en het gen is dominant.
D Peter is homozygoot en het gen is recessief.

opgave 9Een darmbacterie

Lactobacillus rhamnosus is een darmbacterie. In gezonde darmen leven veel bacteriën van deze soort. Darmbacteriën bevorderen een goede werking van de darmen.
231p
Grote aantallen van Lactobacillus rhamnosus worden aan sommige
melkproducten toegevoegd omdat dit gunstig zou zijn voor de werking van
de darmen. Deze bacteriën kunnen in de twaalfvingerige darm
terechtkomen. Veel bacteriën uit het voedsel bereiken dit deel van de
darm niet levend.
Leg uit waardoor veel bacteriën uit het voedsel al dood zijn voor ze de
twaalfvingerige darm bereiken.
241p
Als iemand antibiotica heeft gebruikt ter bestrijding van een infectieziekte,
treden daarna vaak darmklachten op zoals diarree.
Leg aan de hand van bovenstaande informatie uit waardoor het
gebruik van antibiotica kan leiden tot darmklachten.
251p
Enkele delen die in en om een cel kunnen voorkomen zijn de celkern, de
celwand, het celmembraan en het cytoplasma.
Welk van deze delen ontbreekt bij een darmbacterie?
A de celkern
B de celwand
C het celmembraan
D het cytoplasma
261p
Onderzoekers hebben aangetoond dat muizen minder angstig worden als
ze voedsel krijgen waaraan de bacterie Lactobacillus rhamnosus is
toegevoegd. Ze hebben dit getest door muizen bij een steile afgrond te
zetten.
Een afgrond wekt bij muizen angst op. Door die angst weigeren ze langs
de afgrond te lopen.
Hoe wordt het weigeren bij dit gedrag van de muizen genoemd?
A een inwendige prikkel
B een respons
C een uitwendige prikkel

opgave 10Speeksel

Speeksel bevat een enzym voor het afbreken van zetmeel. Mees doet een onderzoek naar de activiteit van dit enzym. Hij vraagt zich af of het enzym nog werkt na verhitting tot 100 °C. Hij verhit wat speeksel tot 100…

Speeksel bevat een enzym voor het afbreken van zetmeel. Mees doet een onderzoek naar de activiteit van dit enzym. Hij vraagt zich af of het enzym nog werkt na verhitting tot 100 °C. Hij verhit wat speeksel tot 100 °C, laat dit enkele minuten koken en daarna weer afkoelen. Vervolgens doet hij in twee reageerbuizen vijf milliliter zetmeeloplossing en enkele druppels van een bruingele indicator. Als de indicator in aanraking komt met zetmeel, wordt de oplossing blauw. Mees voegt aan de ene buis wat van het ongekookte speeksel toe, aan de andere buis evenveel gekookt speeksel (zie de afbeelding). Hij schudt beide buizen en laat ze tien minuten staan. ongekookt gekookt speeksel speeksel zetmeel zetmeel + water + water P Q Mees noteert de kleur van de oplossing aan het begin van de proef en na tien minuten (zie de tabel). buis kleur aan het begin van de proef kleur na tien minuten P blauw bruingeel Q blauw blauw

271p
Hoe heet de indicator die Mees voor zijn onderzoek gebruikt?
281p
Uit de resultaten van Mees kun je een conclusie trekken om antwoord te
geven op zijn onderzoeksvraag.
Schrijf deze conclusie op.
291p
Welke buis dient als controle bij het onderzoek van Mees, buis P of
buis Q? Leg je antwoord uit.

opgave 11Beren

301p
In de afbeelding zie je een stamboom die de afstamming van beren
weergeeft volgens de evolutietheorie.
Aziatische zwarte Amerikaanse beer reuzen- bril- lippen- Maleise zwarte bruine panda beer beer beer beer ijsbeer beer 1 miljoen 2 jaar geleden5 24
Naar aanleiding van de stamboom doet Kai Lin twee uitspraken.
1 De lippenbeer is meer verwant aan de bruine beer dan aan de
brilbeer.
2 De voorouders van de reuzenpanda begonnen hun ontwikkeling als
aparte groep meer dan 24 miljoen jaar geleden.
Zijn deze uitspraken juist volgens de gegevens in de stamboom?
A geen van beide uitspraken
B alleen uitspraak 1
C alleen uitspraak 2
D zowel uitspraak 1 als uitspraak 2

opgave 12EPI

EPI is een ziekte die vooral voorkomt bij honden. Bij deze ziekte maakt de alvleesklier niet voldoende verteringssap. Door gebrek aan verteringsenzymen worden voedingsstoffen dan niet goed verteerd.
312p
Alvleessap bevat onder andere enzymen voor de vertering van
koolhydraten.
Noem twee andere groepen voedingsstoffen die door
verteringsenzymen afgebroken worden.
321p
Een hond met EPI moet veel meer winden laten dan een gezonde hond.
De gassen uit deze winden ontstaan bij het afbreken van onverteerde
voedselresten door bacteriën.
In welk deel van het verteringskanaal leven vooral veel bacteriën die
onverteerde voedselresten afbreken?
A in de slokdarm
B in de maag
C in de twaalfvingerige darm
D in de dikke darm
331p
EPI kan verschillende oorzaken hebben. Als de oorzaak een ontsteking
van de alvleesklier is, dan kunnen in ernstige gevallen ook de eilandjes
van Langerhans aangetast worden. De alvleesklier produceert dan te
weinig van de twee hormonen die het glucosegehalte van het bloed
regelen.
Geef de naam van één van deze twee hormonen.

opgave 13Kinkhoest

Kinkhoest is een zeer besmettelijke ziekte van de luchtwegen die wordt veroorzaakt door een bacterie. Sinds 1952 worden kinderen in Nederland tegen deze ziekte ingeënt. Sinds 1996 komt kinkhoest toch weer regelmatig…

Kinkhoest is een zeer besmettelijke ziekte van de luchtwegen die wordt veroorzaakt door een bacterie. Sinds 1952 worden kinderen in Nederland tegen deze ziekte ingeënt. Sinds 1996 komt kinkhoest toch weer regelmatig voor. 350 aantal meldingen in een stad 300 250 200 150 100 50 0 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 Legenda: jaren 0 tot en met 4 jaar 5 tot en met 9 jaar

342p
Het diagram geeft het aantal meldingen van kinkhoest in een stad weer
van 1995 tot en met 2005.
Hoeveel procent van het totale aantal meldingen in 2001 bestond uit
kinderen van 5 tot en met 9 jaar oud? Leg je antwoord uit met een
berekening.
351p
De toename van het aantal kinkhoestgevallen vanaf 1996 was het gevolg
van verandering in het DNA van de kinkhoestbacterie. Het gebruikte
vaccin leverde toen geen goede immuniteit meer op tegen de veranderde
bacterie.
Hoe wordt zo’n verandering in het DNA genoemd?
361p
In het begin van deze eeuw is een nieuw vaccin tegen kinkhoest
ontwikkeld. Het nieuwe vaccin bevat antigenen van verschillende
kinkhoestbacteriën.
Rens is met het nieuwe vaccin ingeënt tegen kinkhoest en is immuun. Na
besmetting met kinkhoestbacteriën wordt hij niet ziek.
Laura is niet ingeënt tegen kinkhoest. Zij wordt wel ziek na een
besmetting met kinkhoestbacteriën.
Leg uit wat het verschil is tussen de reactie van het lichaam van Rens
op de infectie en de reactie van het lichaam van Laura.

opgave 14Roofvliegen

371p
Het voedsel van volwassen roofvliegen bestaat uit insecten zoals bijen.
Als roofvliegen een prooi gevangen hebben, bijten ze die en brengen ze
een dodelijk gif in het insect.
Als een mannetje met een vrouwtje wil paren, lokt hij haar door zo’n prooi
aan te bieden. Dit aanbieden van een prooi maakt deel uit van het
voortplantingsgedrag.
Hoe wordt dit deel van het voortplantingsgedrag genoemd, waarbij het
mannetje een vrouwtje lokt?
381p
Een vrouwtjesroofvlieg legt haar eitjes in de uitwerpselen van dieren die in
een weiland grazen. In dit weiland groeien veel planten met kleurige
bloemen. Dit is een voordeel voor haar nakomelingen als die volwassen
zijn.
Leg uit welk voordeel een leefomgeving met gekleurde bloemen heeft
voor roofvliegen als ze volwassen zijn.

opgave 15Schapen

393puitwerkbijlage
Een schapenfokker heeft schapen met een witte vacht en schapen met
een zwarte vacht. Het gen voor witte vachtkleur is dominant, dat voor
zwarte vachtkleur recessief.
De fokker kruist twee witte schapen met elkaar. Beide dieren zijn
heterozygoot voor de kleur van de vacht.
Op de uitwerkbijlage staat een onvolledig ingevuld kruisingsschema.
Vul dit schema verder in om te bepalen hoe groot de kans is dat een
nakomeling uit deze kruising een witte vachtkleur heeft. Gebruik bij het
invullen de letters A en a.

opgave 16De Galapagos-eilanden

Lees eerst informatie 1 tot en met 7 in de bijlage en beantwoord dan
vraag 40 tot en met 52. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de
informatie gebruiken.
401p
In informatie 1 worden organismen genoemd die op de zandstranden
voorkomen.
Behoren deze organismen tot de consumenten, tot de producenten of tot
de reducenten?
A tot de consumenten
B tot de producenten
C tot de reducenten
411p
Naar aanleiding van de gegevens in de diagrammen van informatie 2 doet
Els twee uitspraken.
1 Meer dan 12% van het zeegebied van Ecuador is beschermd gebied.
2 Het mariene beschermde gebied van Ecuador is minder dan 200 km2
groot.
Zijn deze uitspraken juist volgens de gegevens in de diagrammen?
A geen van beide uitspraken
B alleen uitspraak 1
C alleen uitspraak 2
D zowel uitspraak 1 als uitspraak 2
421p
In informatie 3 staat een tekening van een mossel.
Geef de naam van de organen van de mossel die als taak hebben om
zuurstof uit het water op te nemen.
432p
In informatie 3 worden namen van organismen genoemd die samen een
voedselketen vormen.
Schrijf deze voedselketen op.
441p
Pinguïnsoorten die ver van de evenaar leven zijn beter beschermd tegen
kou dan de galapagos-pinguïn.
Leid uit de informatie een eigenschap van deze andere pinguïnsoorten
af waardoor ze beter beschermd zijn tegen kou.
451p
In de afbeelding van de galapagos-pinguïn geven letters organen in de
romp van de pinguïn aan.
Welke letter geeft een orgaan van het ademhalingsstelsel aan?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T
461p
Welk geslachtschromosoom kan voorkomen in een zaadcel van een
galapagos-pinguïn?
A alleen een W-chromosoom
B alleen een Z-chromosoom
C een W-chromosoom of een Z-chromosoom
471p
In het lichaam van een pinguïn vindt meer verbranding plaats dan in het
lichaam van een schildpad die even groot en even actief is en in dezelfde
omgeving leeft.
Waarvoor moet in een pinguïn meer verbranding optreden dan in zo’n
schildpad?
481p
In de afbeelding zie je organen in het lichaam van een schildpad.
figuur bij de opgave
Na zijn dood werd het lichaam van reuzenschildpad Lonesome George
onderzocht.
Welke letter geeft het orgaan aan waarvan bij dit onderzoek ontdekt werd
dat het een afwijking had?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T
491p
In de informatie worden enkele eigenschappen van de bladeren van de
zwarte mangrove genoemd. Twee van deze eigenschappen beschermen
de zwarte mangrove tegen uitdroging.
Schrijf één van deze eigenschappen van de bladeren op.
502p
De ademwortels van de zwarte mangrove nemen een gas op voor een
stofwisselingsproces in de wortels.
Het schema hieronder stelt dit stofwisselingsproces voor.
glucose + ……..(1)………… → ………(2)………. + water + energie
Het schema is niet volledig.
Wat moet op de plaatsen 1 en 2 ingevuld worden om het schema af te
maken?
Schrijf je antwoord zó op:
1 =................................
2 =................................
512p
In de informatie staat dat biologen denken te weten hoe de bloemen van
de zwarte mangrove worden bestoven. Ze leiden dit af uit de
eigenschappen van de bloemen.
Noem twee eigenschappen van bloemen die op zo’n manier worden
bestoven.
521p
Populaties ratten op de Galapagos-eilanden zijn snel gegroeid. In de
informatie wordt een biotische factor genoemd die gunstig is voor de
overleving van ratten.
Schrijf deze biotische factor op.