bronnen

Eindexamen biologie vmbo gl/tl 2015, tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.

opgave 1Het verteringsstelsel

In een deel van het verteringsstelsel bevinden zich darmvlokken. In de afbeelding zie je een schematische tekening van zo’n darmvlok.
11p
Darmvlokken spelen een rol bij de opname van het grootste deel van de
verteerde voedingsstoffen.
In welk deel van het verteringsstelsel bevinden zich darmvlokken?
A in de slokdarm
B in de maag
C in de dunne darm
D in de dikke darm
Op een aantal plaatsen kan een deel van het verteringskanaal tijdelijk worden afgesloten om de voedselbrij tegen te houden. Zo wordt de bovenkant van de maag afgesloten door een kringspier, de cardia, en de onderkant…

Op een aantal plaatsen kan een deel van het verteringskanaal tijdelijk worden afgesloten om de voedselbrij tegen te houden. Zo wordt de bovenkant van de maag afgesloten door een kringspier, de cardia, en de onderkant door een andere kringspier, de pylorus. Op de plek waar de dunne darm overgaat in de dikke darm bevindt zich de klep van Bauhin. Aan het eind van de endeldarm bevindt zich de anus met twee kringspieren, de binnenste en de buitenste sluitspier.

21p
Eén van de verteringssappen bevat een zuur. Soms komt wat van dit zuur
in de slokdarm terecht en veroorzaakt daar een branderig gevoel.
Hoe heet volgens de informatie hierboven de kringspier die dit zuur
doorlaat naar de slokdarm?
31p
Als de endeldarm voller wordt, oefent de ontlasting steeds meer druk uit
op de wand. Dit heeft een reflex tot gevolg waardoor de buitenste
sluitspier bij de anus zich meer gaat samentrekken om de ontlasting
binnen te houden.
Om deze reflex te laten optreden worden impulsen langs drie typen
zenuwcellen geleid: bewegingszenuwcellen, gevoelszenuwcellen en
schakelcellen.
In welke volgorde worden de impulsen dan langs deze zenuwcellen
geleid?
A bewegingszenuwcellen → gevoelszenuwcellen → schakelcellen
B bewegingszenuwcellen → schakelcellen → gevoelszenuwcellen
C gevoelszenuwcellen → bewegingszenuwcellen → schakelcellen
D gevoelszenuwcellen → schakelcellen → bewegingszenuwcellen
E schakelcellen → bewegingszenuwcellen → gevoelszenuwcellen
F schakelcellen → gevoelszenuwcellen → bewegingszenuwcellen
41p
De voedselbrij doet er enige tijd over om het hele verteringsstelsel te
passeren. Hierbij spelen peristaltische bewegingen een rol.
In de darmwand bevinden zich kringspieren en lengtespieren.
Welke van deze spieren zijn betrokken bij de peristaltische bewegingen?
A geen van beide typen spieren
B alleen kringspieren
C alleen lengtespieren
D zowel kringspieren als lengtespieren

opgave 2Sterilisatie

Als een vrouw niet zwanger wil raken, kan zij zich laten steriliseren. Door sterilisatie worden delen van het voortplantingsstelsel onderbroken. Er zijn verschillende manieren waarop dit kan gebeuren. In de…

Als een vrouw niet zwanger wil raken, kan zij zich laten steriliseren. Door sterilisatie worden delen van het voortplantingsstelsel onderbroken. Er zijn verschillende manieren waarop dit kan gebeuren. In de afbeelding zie je er twee.

51p
In de afbeelding zie je twee manieren om delen van het
voortplantingsstelsel te onderbreken.
Schrijf de naam van deze delen op.
62puitwerkbijlage
Op de uitwerkbijlage staan in een schema de namen van drie
gebeurtenissen in het voortplantingsstelsel van een vrouw.
Kunnen deze gebeurtenissen na sterilisatie nog plaatsvinden in het
lichaam? Kruis de juiste antwoorden aan in het schema op de
uitwerkbijlage.

opgave 3Albinisme

Mensen met albinisme maken in de huid, in het haar en in de ogen te weinig pigment. De huid en het haar zijn daardoor erg licht van kleur.
71p
In de afbeelding zie je een stukje huid.
figuur bij de opgave
De letter P geeft de laag aan met cellen die pigment maken.
Hoe heet deze laag van de opperhuid?
81p
figuur bij de opgave
In de afbeelding hiernaast zie je een doorsnede van
een deel van een oog.
Iemand met albinisme heeft rode ogen. Dit is het
gevolg van het ontbreken van pigment in het deel dat is
aangegeven met de letter Q. Je ziet dan de rode kleur
van het bloed in dit deel.
Hoe heet Q?
91p
Bij planten komt ook een vorm van
albinisme voor. Sommige planten hebben
geen bladgroenkorrels en hebben witte
bladeren (zie de afbeelding).
Hierdoor ontbreekt bij deze witte planten
een bepaald stofwisselingsproces.
Geef de naam van dit
stofwisselingsproces.
figuur bij de opgave

opgave 4Een waterlelie

In een plantenboek staat de volgende informatie over een waterlelie. waterlelie Nymphaea alba Deze waterlelie komt voor in vrij diep, stilstaand tot zwak stromend water. De plant bloeit van mei tot augustus. De…

In een plantenboek staat de volgende informatie over een waterlelie. waterlelie Nymphaea alba Deze waterlelie komt voor in vrij diep, stilstaand tot zwak stromend water. De plant bloeit van mei tot augustus. De bloemen drijven op het water en hebben een aangename geur. De kelkbladeren zijn groen en de kroonbladeren zijn wit, soms roze. De bladeren drijven op het water. Onder water vormt de plant wortelstokken waaruit nieuwe planten groeien.

102p
De bloemen van deze waterlelie worden bestoven door insecten. In de
informatie hierboven kun je kenmerken van de bloemen vinden waaruit je
dat kan afleiden.
Noem twee van die kenmerken.
111p
Een stuifmeelkorrel komt terecht op een stamper van een waterlelie.
Daarna vinden de volgende gebeurtenissen plaats.
1 De stuifmeelkorrel vormt een stuifmeelbuis door de stijl.
2 Een zaadbeginsel groeit uit tot zaad.
3 Twee kernen versmelten met elkaar.
Wat is de juiste volgorde van deze gebeurtenissen?
A 1 – 2 – 3
B 1 – 3 – 2
C 2 – 1 – 3
D 2 – 3 – 1
E 3 – 1 – 2
F 3 – 2 – 1

opgave 5Bloedziekten

Onno schrijft in een werkstuk de volgende informatie over enkele
bloedziekten.
1 Trombocytopenie
Dit is een ziekte waarbij er een tekort is aan de bloeddeeltjes die het
bloed laten stollen.
2 Leukemie
Bij deze ziekte worden in korte tijd heel veel van de bloeddeeltjes
gemaakt die ziekteverwekkers onschadelijk maken. Deze bloeddeeltjes
functioneren dan niet goed.
3 Sikkelcelanemie
Dit is een erfelijke ziekte waarbij bepaalde bloeddeeltjes hun taak niet
goed kunnen uitvoeren. Bovendien kunnen ze een afwijkende vorm
krijgen (zie de afbeelding).
figuur bij de opgave
122p
Hoe heten de bloeddeeltjes die volgens de informatie van Onno betrokken
zijn bij ziekte 1? En hoe heten de bloeddeeltjes die betrokken zijn bij
ziekte 2?
Schrijf je antwoord zó op:
bij ziekte 1:...................................
bij ziekte 2:...................................
132puitwerkbijlage
Sikkelcelanemie wordt veroorzaakt door een recessief gen. Iemand met
één recessief gen voor deze ziekte wordt een drager genoemd.
Op de uitwerkbijlage staat een schema.
Kruis in dit schema aan wat het genotype is van iemand die
sikkelcelanemie heeft. Kruis ook aan wat het genotype is van een
drager.

opgave 6Bladluizen

Bladluizen zuigen water met voedingsstoffen op uit bladeren. Ze zitten
vooral op de onderkant van die bladeren.
figuur bij de opgave
Onderzoekers ontdekten dat bladluizen van een plant afspringen als er
dieren zoals schapen dicht bij de plant komen. Ze denken dat de
bladluizen daardoor minder kans lopen om samen met de plant opgegeten
te worden.
De onderzoekers deden enkele experimenten om na te gaan wat de
prikkel is voor dit springgedrag van de bladluizen. Daaruit bleek dat er
veel bladluizen van een plant afspringen als een schaap uitademt over de
plant.
Daarna bouwden ze een apparaat om de adem van dieren na te bootsen.
Met dit apparaat bliezen ze lucht over een plant met bladluizen. De
hoeveelheid koolstofdioxide in de lucht had geen invloed op het
springgedrag van de bladluizen.
In een vervolgonderzoek bekeken ze wat de vochtigheid en de
temperatuur van de luchtstroom voor invloed hebben op dit gedrag. De
resultaten staan in de tabel.
  eigenschappen luchtstroom van de aantal deel van de bladluizen dat lucht- stroom luchtvochtigheid (%) temperatuur (°C) bladluizen op de plant van de plant afspringt (%) 1 70 22 92 1 2 70 36 48 4 3 95 22 101 14 4 95 36 59 87
142puitwerkbijlage
Op de uitwerkbijlage staat een stuk grafiekpapier.
Maak op dit grafiekpapier een staafdiagram van het deel van de
bladluizen dat van de plant afspringt bij de vier verschillende
luchtstromen.
151p
Berna en Karel lezen over het onderzoek met bladluizen. Ze schrijven
ieder een conclusie op uit de resultaten van het vervolgonderzoek.
Berna schrijft: “De bladluizen springen van de plant af om niet opgegeten
te worden.”
Karel schrijft: “Een warme, vochtige luchtstroom is voor de bladluizen een
prikkel om van de plant af te springen.”
Zijn deze conclusies juist?
A geen van beide
B alleen die van Berna
C alleen die van Karel
D zowel die van Berna als die van Karel

opgave 7Met water afslanken?

163p
Michael beweert dat veel water drinken helpt om gewicht te verliezen.
Hij zegt het volgende:
“Als je koud water drinkt, warmt je lichaam dit op tot de
lichaamstemperatuur van 37 °C. De energie die daarvoor nodig is, krijg je
door vet af te breken.”
Om 1 L water 1 °C te verwarmen is 4,2 kJ nodig.
Het afbreken van 1 gram vet levert 37 kJ op.
Hoeveel liter water van 15 °C moet je volgens deze gegevens drinken
om 5 gram vet af te breken? Leg je antwoord uit met een berekening.

opgave 8Gaswisseling

Alle organismen wisselen gassen uit met de omgeving. Deze gassen spelen een rol bij de stofwisseling. Bij mensen vindt gaswisseling plaats in de ademhalingsorganen
171p
In de afbeelding zie je een deel van de ademhalingsorganen van de
mens.
figuur bij de opgave
De letter P geeft een deel aan waarin gaswisseling plaatsvindt.
Hoe heet dit deel?
181p
In de afbeelding zie je het hart met bloedvaten van de kleine
bloedsomloop.
figuur bij de opgave
De letter Q geeft het bloedvat aan dat bloed vanuit de
ademhalingsorganen naar het hart vervoert.
Hoe heet dit bloedvat?

opgave 9Giftige reuzenpadden

In 1935 bedreigde een keverplaag de teelt van suikerriet in Australië. Om de kevers te bestrijden werden giftige reuzenpadden ingevoerd vanuit Hawaï. Nadat de padden waren losgelaten, hebben ze zich snel over…

In 1935 bedreigde een keverplaag de teelt van suikerriet in Australië. Om de kevers te bestrijden werden giftige reuzenpadden ingevoerd vanuit Hawaï. Nadat de padden waren losgelaten, hebben ze zich snel over Australië verspreid. Sommige vogels en reptielen in Australië jagen op de reuzenpadden omdat ze op grote kikkers lijken. Maar de padden zijn erg giftig en het is daarom zeer gevaarlijk om de padden te eten.

191p
Wat is voor vogels en reptielen de inwendige prikkel om op de
reuzenpadden te jagen?
201p
Er zijn vogels en reptielen die de reuzenpadden met rust laten. Deze
dieren hebben geleerd dat ze ziek worden als ze zo’n pad eten.
Hoe heet deze vorm van leren?
A gewenning
B inprenting
C trial & error
212p
In de informatie hierboven worden verschillende organismen genoemd.
Schrijf een voedselketen op met vier van deze organismen.

opgave 10Eiwitten en stikstof

opgave als beeld van het examen
De informatie hierboven beschrijft een stikstofkringloop. Het schema hieronder geeft deze kringloop weer. stikstof in de lucht (1) eiwitten eiwitten Op de plaatsen van de cijfers ontbreken de namen van vier groepen organismen. Deze namen staan in een tabel op de uitwerkbijlage . • Schrijf de…

De informatie hierboven beschrijft een stikstofkringloop. Het schema hieronder geeft deze kringloop weer. stikstof in de lucht (1) eiwitten eiwitten Op de plaatsen van de cijfers ontbreken de namen van vier groepen organismen. Deze namen staan in een tabel op de uitwerkbijlage . • Schrijf de cijfers 1, 2, 3 en 4 uit de kringloop op de juiste plaats in de tabel op de uitwerkbijlage .

In de afbeelding zie je een stukje van een plantenwortel. De letter R geeft een deel van de wortel aan waarmee de plant nitraten opneemt. • Hoe heet R?
opgave als beeld van het examen
Bij de afbraak van overtollige eiwitten in je lichaam ontstaat ureum. Ureum wordt via de urine uitgescheiden. • Hoe heet het orgaan dat overtollige eiwitten afbreekt? En hoe heet een orgaan dat ureum verwijdert uit het bloed? Schrijf je antwoord zó op: overtollige eiwitten afbreken in:…

Bij de afbraak van overtollige eiwitten in je lichaam ontstaat ureum. Ureum wordt via de urine uitgescheiden. • Hoe heet het orgaan dat overtollige eiwitten afbreekt? En hoe heet een orgaan dat ureum verwijdert uit het bloed? Schrijf je antwoord zó op: overtollige eiwitten afbreken in: ............................. ureum uit het bloed verwijderen in: ........................

opgave 11Tinnitus

251p
Mensen met tinnitus ‘horen’ voortdurend een piepend of suizend geluid
dat er in werkelijkheid niet is. Er worden dan impulsen vanuit het oor
doorgegeven aan de hersenen, zonder dat de zintuigcellen in het oor
geprikkeld zijn door geluid.
figuur bij de opgave
Welke letter in de afbeelding geeft het deel aan dat impulsen vanuit het
oor naar de hersenen geleidt?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T
261p
Tinnitus kan ook ontstaan door een harde prop oorsmeer in de
gehoorgang. In dat geval is tinnitus goed te behandelen door de oren uit
te laten spuiten. Hierbij wordt een straaltje warm water in de gehoorgang
gespoten om het oorsmeer te verwijderen.
Kan het ingespoten water dan in de trommelholte terechtkomen? Leg
je antwoord uit.

opgave 12Het syndroom van Down

Bij iemand met het syndroom van Down komt chromosoom 21 in de gewone lichaamscellen driemaal voor in plaats van tweemaal.
271p
Het extra chromosoom 21 is afkomstig uit een geslachtscel van één van
de ouders. Er is dan iets fout gegaan bij de celdeling waarbij deze cel
ontstond.
Hoe heet het type celdeling waarbij geslachtscellen van een mens
worden gemaakt?
281p
Eén van de genen op chromosoom 21 is betrokken bij het omzetten van
geluidsprikkels in impulsen.
Hoe vaak komt dit gen voor in een spiercel van iemand met het syndroom
van Down?
A 1 keer
B 2 keer
C 3 keer
D 23 keer
E 46 keer
F 47 keer
291p
Een afwijkend aantal chromosomen kan worden ontdekt door cellen van
een ongeboren baby te onderzoeken.
In de afbeelding zie je een methode om cellen van een ongeboren baby
weg te nemen. Met de naald wordt vloeistof opgezogen waarin zich zulke
cellen bevinden.
figuur bij de opgave
Hoe heet deze methode?
A echoscopie
B vlokkentest
C vruchtwaterpunctie
301p
Wetenschappers hebben een nieuwe test ontwikkeld om voor de geboorte
te kunnen bepalen of een baby het syndroom van Down heeft. Bij deze
test wordt DNA onderzocht dat vanuit het bloed van de ongeboren baby is
terechtgekomen in het bloed van de moeder.
DNA van de ongeboren baby kan in het bloed van de moeder
terechtkomen via lekkende bloedvaatjes. Dit gebeurt dan in het orgaan
waarin bloedvaten van moeder en baby dicht bij elkaar liggen. Dit orgaan
bevindt zich in de baarmoeder van een zwangere vrouw.
Hoe heet dit orgaan in de baarmoeder?
311p
Veel kinderen met het syndroom van Down worden geboren met een
hartafwijking. Eén van deze afwijkingen is een opening in de wand tussen
de linker- en de rechterkamer van het hart (zie de afbeelding).
figuur bij de opgave
Als de kamers van een hart met zo’n afwijking samentrekken, stroomt er
bloed van de linkerkamer naar de rechterkamer, maar niet andersom. Dit
is in de afbeelding met een pijl aangegeven.
Leg uit waardoor er dan wel bloed van de linkerkamer naar de
rechterkamer stroomt, maar niet andersom.

opgave 13Een bloedgroepbepaling

322p
Marijke is in verwachting. Ze laat in de derde maand van de
zwangerschap haar bloedgroep bepalen. Daarvoor worden drie druppels
van haar bloed op een glaasje gebracht. Bij elke druppel bloed wordt wat
antistof uit een flesje gedruppeld (zie de afbeelding).
figuur bij de opgave
Uit de bepaling blijkt dat haar bloedgroep B resuspositief is.
Op de uitwerkbijlage staat een schema.
In welke bloeddruppel of bloeddruppels is er klontering opgetreden?
Kruis de juiste antwoorden aan in het schema op de uitwerkbijlage.

opgave 14Zalmen en otterpoep

332p
Otters zwemmen in het water en jagen daar op verschillende soorten vis,
waaronder zalm. Onderzoekers vermoeden dat zalmen aan de poep van
een otter kunnen ruiken dat die otter pas zalm heeft gegeten. De vissen
zouden dan proberen uit de buurt van die otter te blijven.
In een experiment onderzoeken ze of zalmen reageren op onverteerde
zalmresten in poep van een otter.
Voor het experiment gebruiken ze een Y-vormig aquarium (zie de
afbeelding).
figuur bij de opgave
De onderzoekers brengen een zalm op plaats S in het aquarium. Ze
noteren daarna welke kant de zalm op zwemt, naar Q of naar R. Ze
herhalen het experiment een groot aantal keren met verschillende zalmen.
Wat moet op de plaatsen Q en R in het aquarium aangebracht worden
om het experiment compleet te maken?
Schrijf je antwoord zó op:
op plaats Q:..................................
op plaats R:..................................

opgave 15Ringstaartmaki’s

Ringstaartmaki’s behoren tot de halfapen
en komen voor op Madagaskar, een groot
eiland voor de kust van Afrika. Ze leven in
groepen en voeden zich vooral met
bladeren en vruchten van bomen.
Enkele biologen doen onderzoek naar het
gedrag van twee groepen ringstaartmaki’s.
De groepen leven in twee verschillende
gebieden op het eiland, gebied 1 en
gebied 2.
In de tabel hieronder staat een deel van
het ethogram dat de biologen voor hun
onderzoek maken.
figuur bij de opgave
    ethogram gedragselement afkorting beschrijving actief gedrag: - elkaar vlooien - eten - snuffelen - vechten - voedsel zoeken - waken - zich verplaatsen evl ete snu vec vzo wak zvp bij elkaar vuiltjes uit de vacht halen voedsel in de mond nemen, kauwen en doorslikken aan een voorwerp of aan de gr

    ethogram gedragselement afkorting beschrijving actief gedrag: - elkaar vlooien - eten - snuffelen - vechten - voedsel zoeken - waken - zich verplaatsen evl ete snu vec vzo wak zvp bij elkaar vuiltjes uit de vacht halen voedsel in de mond nemen, kauwen en doorslikken aan een voorwerp of aan de grond ruiken agressief gedrag vertonen tegenover een soortgenoot bewegen in een boom op zoek naar bladeren en vruchten rondkijken in de omgeving voortbewegen in bomen of over de grond niet-actief gedrag: - rusten - zitten rus zit het hoofd laten hangen met gesloten ogen stil zitten met het hoofd rechtop en de ogen open

341p
Twee gedragselementen uit het ethogram behoren tot het sociaal gedrag
van de maki’s.
Schrijf deze twee gedragselementen op.
351p
De biologen vragen zich af in hoeverre er verschil is in de tijd die de
dieren in beide groepen besteden aan niet-actief gedrag. Ze observeren
gedurende enkele weken het gedrag van de ringstaartmaki’s en houden
dit bij in protocollen. Ze maken een staafdiagram van de resultaten (zie de
afbeelding).
dtgijeedaedablrnaevagshtnee(t%edde)6500
40
30
20
10
0 ete √(v)√(o)z rus zit
√(eg)Lenggdeeabb:iieedd 12
√(z)√(p)v ogv√(drirg)eeag
Uit de resultaten kun je een conclusie trekken om antwoord te geven op
de onderzoeksvraag van de biologen.
Schrijf deze conclusie op.
362p
In de tabel hieronder staan enkele verschillen tussen gebied 1 en
gebied 2.
gebied 1 gebied 2 hoge bomen die dicht op elkaar staan lage bomen die ver uit elkaar staan boomvruchten met een hoger gehalte aan energierijke stoffen boomvruchten met een lager gehalte aan energierijke stoffen veel schaduw, waardoor de temperatuur minder hoog oploopt weinig schaduw, waardoor de tem

gebied 1 gebied 2 hoge bomen die dicht op elkaar staan lage bomen die ver uit elkaar staan boomvruchten met een hoger gehalte aan energierijke stoffen boomvruchten met een lager gehalte aan energierijke stoffen veel schaduw, waardoor de temperatuur minder hoog oploopt weinig schaduw, waardoor de temperatuur hoger oploopt

De biologen denken dat het verschil in de tijd die de maki’s besteden aan
niet-actief gedrag, verklaard kan worden door bovenstaande verschillen in
de leefomgeving van de twee groepen.
Noem een verschil in een biotische factor tussen beide gebieden dat
een oorzaak kan zijn voor het verschil in de tijd besteed aan niet-actief
gedrag. Gebruik daarvoor bovenstaande gegevens en leg je antwoord
uit.
371p
In een groep ringstaartmaki’s bestaat een rangorde. Deze rangorde kan
afgeleid worden uit dominant en onderdanig gedrag van de dieren.
De biologen noteren van elke ontmoeting tussen twee maki’s wat voor
gedrag de dieren tegenover elkaar vertonen. Het dier dat dominant
gedrag vertoont, noemen ze de winnaar, het andere de verliezer.
In de tabel staan de resultaten van deze waarnemingen bij vier vrouwtjes
uit de groep in gebied 1.
    verliezer     winnaar Q R S T Q   0 0 0 R 5   0 5 S 3 5   10 T 7 0 0  
Wat is de rangorde van de vier ringstaartmaki’s volgens deze
gegevens? Schrijf de letters Q, R, S en T in de juiste volgorde op.
Begin bij het meest dominante vrouwtje.

opgave 16Myxomatose

Myxomatose is een virusziekte die bij konijnen voorkomt. Het virus wordt overgedragen door bloedzuigende insecten zoals muggen. Een besmet konijn raakt door de ziekte zo verzwakt dat er ook ontstekingen optreden die…

Myxomatose is een virusziekte die bij konijnen voorkomt. Het virus wordt overgedragen door bloedzuigende insecten zoals muggen. Een besmet konijn raakt door de ziekte zo verzwakt dat er ook ontstekingen optreden die door bacteriën worden veroorzaakt, zoals ontstekingen van ogen en longen.

381p
Konijnen kunnen tegen myxomatose worden ingeënt met een vaccin. Dit
vaccin bevat verzwakte ziekteverwekkers. Inenting daarmee is een vorm
van immunisatie en levert na één week al een goede immuniteit op.
Hoe wordt deze vorm van immunisatie genoemd?
A kunstmatige, actieve immunisatie
B kunstmatige, passieve immunisatie
C natuurlijke, actieve immunisatie
D natuurlijke, passieve immunisatie
392puitwerkbijlage
In een laboratorium wordt een onderzoek gedaan met twee groepen
konijnen die nooit in aanraking zijn geweest met het myxomatosevirus. In
het laboratorium zijn geen bloedzuigende insecten. De konijnen zitten in
aparte hokken en komen niet met elkaar in aanraking.
De konijnen van groep 1 worden ingeënt met het myxomatosevaccin.
De konijnen van groep 2 worden niet ingeënt.
Na een dag wordt onderzocht of er myxomatose-antigenen in het lichaam
van de konijnen aanwezig zijn. Na tien dagen wordt het bloed van de
konijnen onderzocht op de aanwezigheid van myxomatose-antistoffen.
Op de uitwerkbijlage staat een schema.
Kruis in dit schema aan of deze stoffen zich in het lichaam van de
konijnen bevinden.

opgave 17Grote namen in de biologie

Lees eerst informatie 1 tot en met 7 in de bijlage en beantwoord dan
vraag 40 tot en met 50. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de
informatie gebruiken.
402puitwerkbijlage
In informatie 1 staan enkele lichaamsdelen met namen van personen.
Twee van deze namen staan in een schema op de uitwerkbijlage.
Kruis in dit schema bij elke naam aan bij welk orgaan een deel hoort
met die naam.
411p
De Duitse arts Paul Langerhans ontdekte in de alvleesklier groepjes
cellen die hormonen maken.
Welke hormonen zijn dat?
A adrenaline en glucagon
B adrenaline en insuline
C glucagon en insuline
422puitwerkbijlage
In de informatie staat dat Antoni van Leeuwenhoek de organismen
spirogyra en hydra beschreef.
De namen van deze twee organismen staan in een schema op de
uitwerkbijlage.
Tot welke groep behoort elk van deze twee organismen? Kruis de
juiste antwoorden aan in het schema op de uitwerkbijlage.
431p
Louis Pasteur deed onderzoek naar de verwekker van hondsdolheid.
Kan de verwekker van hondsdolheid bestreden worden met
antibiotica? Leg je antwoord uit.
441p
Pasteur heeft de conserveringsmethode pasteuriseren uitgevonden.
De afbeelding geeft voor drie conserveringsmethoden aan hoe lang en bij
welke temperatuur een voedingsmiddel verhit wordt.
150 temperatuur (˚C) 100 50 0 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 110 120 Legenda: tijd (seconden) methode 1 methode 2 methode 3
Welke van deze drie methoden is pasteuriseren volgens de gegevens in
de informatie?
A methode 1
B methode 2
C methode 3
451p
In informatie 4 wordt een experiment met muizen beschreven.
De muizen in bak 1 bleven leven, die in bak 2 stierven na enige tijd.
Leg uit waardoor de muizen in bak 1 wel bleven leven.
461p
Enkele leerlingen doen een proef met zes buisjes met vloeistof (zie de
tabel).
Aan elke buis wordt een gelijke hoeveelheid fehlingsreagens toegevoegd.
buis temperatuur (°C) vloeistof 1 20 water 2 100 water 3 20 water met glucose 4 100 water met glucose 5 20 water met zetmeel 6 100 water met zetmeel
In welke buis zal na vijf minuten de vloeistof oranje kleuren?
A in buis 1
B in buis 2
C in buis 3
D in buis 4
E in buis 5
F in buis 6
471p
Eén van de uitgangspunten van de evolutietheorie is natuurlijke selectie.
In welke zin van informatie 6 wordt natuurlijke selectie beschreven?
Schrijf de eerste twee woorden en de laatste twee woorden van deze
zin op.
481p
Naar aanleiding van de afbeelding in informatie 6 worden twee uitspraken
gedaan.
1 De mangrovevink is meer verwant aan de spechtvink dan aan de grote
boomvink.
2 De Charles’ boomvink heeft zich eerder als aparte groep ontwikkeld
dan de vegetarische boomvink.
Zijn deze uitspraken juist volgens de informatie?
A geen van beide uitspraken
B alleen uitspraak 1
C alleen uitspraak 2
D zowel uitspraak 1 als uitspraak 2
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
491p
In de informatie staan resultaten van kruisingen die Gregor Mendel
uitvoerde met bonenplanten.
Kan uit deze resultaten afgeleid worden welk gen voor de kleur van de
peul dominant is, dat voor geel of dat voor groen?
A Ja, het gen voor geel is dominant.
B Ja, het gen voor groen is dominant.
C Nee, dat kan uit de resultaten niet worden afgeleid.
501p
Twee erwtenplanten met paarse bloemen die beide heterozygoot zijn voor
deze eigenschap, worden met elkaar gekruist (zie informatie 7).
Hoe groot is de kans dat een nakomeling uit deze kruising paarse
bloemen heeft?
A 0%
B 25%
C 50%
D 75%
E 100%