Eindexamen biologie vmbo gl/tl 2009, tijdvak 1

Thalassemie is een zeer ernstige bloedziekte die het gevolg is van afwijkende rode bloedcellen. De ziekte wordt veroorzaakt door een recessief gen. Iemand die heterozygoot is voor dit gen, wordt een drager genoemd. Een drager heeft meestal voldoende gezonde rode bloedcellen en heeft de ziekte in een minder ernstige vorm.

Bij een onderzoek naar het gedrag van jonge eendjes worden enkele eendeneieren uitgebroed door een kip. Tijdens het onderzoek zijn er geen andere eenden in de buurt. Als de jonge eendjes uit het ei komen, beschouwen ze de kip als hun ‘moeder’. Ze lopen achter de kip aan, zoals pas uitgekomen eendjes achter een moedereend aanlopen. Als de kip bij een sloot komt, springen de eendjes zonder aarzelen in het water en zwemmen heen en weer. De kip blijft op de kant achter en loopt langs de sloot op en neer op de plek waar de eendjes in de sloot zwemmen.

Rauw vlees, vooral van kippen en varkens, kan besmet zijn met ziekteverwekkende bacteriën zoals Salmonella en Campylobacter. Als deze bacteriën in het verteringskanaal terechtkomen, kunnen ze onder andere diarree veroorzaken. Bij diarree is de ontlasting dun en waterig doordat de onverteerde resten niet genoeg zijn ingedikt.

Gedurende 24 uur wordt het gedrag van een konijn en van een eekhoorn bestudeerd. Er wordt onder andere genoteerd hoe lang de dieren rusten of actief zijn. De resultaten zijn in de afbeelding weergegeven. ‘s nachts ‘s nachts konijn eekhoorn ‘s middags ‘s middags Legenda: periode van rust periode van activiteit

Volgens de evolutietheorie wijzen gemeenschappelijke kenmerken op verwantschap van organismen. In de tabel hieronder wordt een aantal diergroepen genoemd en enkele kenmerken die dieren kunnen hebben. Met een kruisje is aangegeven of een diergroep zo’n kenmerk bezit. diergroep Kenmerken 1 2 3 4 5 6 wervel- skelet vier inwendige haar op gaten achter kolom van been ledematen bevruchting de huid de oogkas in de schedel aapachtigen X X X X X - amfibieën X X X - - - beenvissen X X - - - - haaien X - - - - - knaagdieren X X X X X - krokodillen X X X X - X vogels X X X X - X

Baris doet een experiment met een muis start in een doolhof (zie de afbeelding). De muis heeft een dag niet gegeten en wordt voor de ingang van de doolhof gezet. Middenin ligt een voedselbrokje. De muis loopt de doolhof in en doet er tien minuten over om het voedselbrokje te vinden. Baris voorspelt, dat de muis de juiste weg naar het voedsel zal leren, als hij vaker door de doolhof loopt. Gedurende enkele uren zet hij de muis om het kwartier bij de ingang. Hij noteert steeds de tijd die de muis nodig heeft om een voedselbrokje te vinden. De resultaten zet hij uit in een diagram.

Een aneurysma is een verwijding van een slagader die ontstaat door een zwakke plek in de wand van het bloedvat. In zo’n zwakke plek bestaat de kans dat de wand knapt met als gevolg een levensgevaarlijke inwendige bloeding. Een aneurysma kan overal ontstaan, maar komt meestal voor in de aorta in het onderste deel van dit bloedvat in de buikholte. Het ontstaat meestal door slagaderverkalking. Onder andere roken, vet eten, hoge bloeddruk en suikerziekte verhogen de kans op slagaderverkalking.

Van elke 1000 zwangerschappen in Nederland zijn er ongeveer 15 waarbij sprake is van een eeneiige of een twee-eiige tweeling. Bij een twee-eiige tweeling bevinden zich altijd twee vruchtvliezen rond elke baby. Soms is dit ook het geval bij een eeneiige tweeling. Meestal bevindt zich bij een eeneiige tweeling één vruchtvlies om elke baby en nog een tweede vlies om beide baby’s samen. In één procent van de gevallen bevinden beide baby’s van een eeneiige tweeling zich samen binnen twee vruchtvliezen (zie onderstaande schematische afbeeldingen).

Papegaaienziekte wordt door een bacterie veroorzaakt. Papegaaien en andere vogels kunnen de ziekte op mensen overbrengen via besmette deeltjes in de lucht. Als iemand die inademt, kunnen de bacteriën via de longen in het bloed terechtkomen. De ziekte geeft soms alleen griepachtige verschijnselen, maar kan ook zeer ernstig zijn.

Bij katten komen verschillende bloedgroepen voor. De meest voorkomende groep wordt bloedgroep A genoemd. Bloedgroep B is veel zeldzamer. Bloedgroep A wordt bij katten bepaald door een dominant gen (R). Katten die homozygoot recessief zijn (rr), hebben bloedgroep B. Katten met bloedgroep B maken veel antistoffen tegen rode bloedcellen van bloedgroep A. Dit kan problemen opleveren als een poes met bloedgroep B jongen krijgt met bloedgroep A. In de moedermelk van zo’n poes bevinden zich veel antistoffen tegen bloedgroep A. Als een jong poesje met bloedgroep A direct na de geboorte deze melk drinkt, kan het daardoor sterven. Door van tevoren de bloedgroep van moeder poes en haar pasgeboren jongen te bepalen, kan vastgesteld worden of het veilig is de jongen te laten drinken bij de moeder.