Eindexamen biologie vmbo gl/tl 2008 tijdvak 2

bij dit examen

Meerkeuzevragen

Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde

organismen.

opgave 1De duindoorn

De duindoorn is een struik die op veel plaatsen langs de Noordzeekust

voorkomt. Een duindoornstruik is mannelijk of vrouwelijk: één enkele struik

draagt òf alleen mannelijke, òf alleen vrouwelijke bloemen. De bloemen zijn

klein en onopvallend (zie de afbeelding). De bessen, die in het najaar rijp zijn,

vallen door hun fel oranje kleur op.

11p

Uit welk type bloem uit de afbeelding kan zich een bes ontwikkelen, uit bloem P

of uit bloem Q? Leg je antwoord uit.

22p

Een duindoornstruik vormt ondergrondse uitlopers, waaruit zich nieuwe struiken

kunnen ontwikkelen. Daardoor staan de struiken vaak in een groep bij elkaar.

Uit een vrouwelijke struik heeft zich door uitlopers een groep struiken

ontwikkeld.

Bestaat deze groep alleen uit mannelijke struiken, alleen uit vrouwelijke

struiken of uit struiken van beide geslachten? Leg je antwoord uit.

32p

De bessen van de duindoorn worden gegeten door vogels zoals kraaien, lijsters

en spreeuwen. De uitwerpselen van deze vogels zitten vol duindoornzaden.

Duindoornzaden uit uitwerpselen kiemen beter dan zaden uit bessen die niet

eerst gegeten zijn.

Marlies vermoedt dat maagzuur van vogels de kieming van de zaden bevordert.

Ze wil een onderzoek opzetten om na te gaan of een behandeling met zoutzuur

de kieming van duindoornzaden bevordert.

Maak een werkplan waarmee Marlies dit zou kunnen onderzoeken.

opgave 2De Manx

41p

De Manx is een staartloze kat. De eigenschap staartloos is het gevolg van het

dominante gen A.

Voor fokkers van dit ras doet zich het volgende probleem voor: homozygoot

staartloze jongen zijn niet levensvatbaar. Ze sterven voor de geboorte.

Wat is het genotype van een levende staartloze kat?

A aa

B Aa

C AA

opgave 3Evolutie van varkensachtigen

Hertzwijn Wild zwijn Javaans knobbelzwijn Dwergzwijn Sus strozzi Dicoryphochoerus Bunolistriodon Reuzenboszwijn Hyotherium Gewoon wrattenzwijn Microstonyx Palaeochoerus Chieuastrochoerus Cebochoerus Eoceen Oligoceen Mioceen Plioceen Pleistoceen

In de afbeelding is de ontwikkeling van varkensachtigen volgens de evolutietheorie weergegeven. Naar aanleiding van de afbeelding worden twee uitspraken gedaan. Deze twee uitspraken staan op de uitwerkbijlage . → Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist of onjuist is.

opgave 4Kieming

Karin wil weten onder welke omstandigheden zaden van een uienplant het beste kiemen. Ze neemt daarvoor vier petrischaaltjes, waarin ze filtreerpapier legt. In elk schaaltje legt ze 10 kiemkrachtige uienzaden. Ze doet in elk schaaltje evenveel water. Ze bewaart de schaaltjes onder verschillende omstandigheden. Na een week telt Karin hoeveel zaden zijn gekiemd. Ze noteert ook hoe de kiemplantjes eruit zien (zie de tabel). omstandigheden aantal gemiddelde kleur schaaltje licht/donker temperatuur gekiemde lengte plantjes zaden plantjes 1 donker 10 oC 1 3 mm wit 2 licht 10 oC 1 1 mm groen 3 donker 20 oC 8 15 mm wit 4 licht 20 oC 9 9 mm groen

82puitwerkbijlage

Op de uitwerkbijlage staat een stuk grafiekpapier.

Maak op dit grafiekpapier een staafdiagram van het aantal gekiemde zaden

onder de vier verschillende omstandigheden.

91p

Karin wil weten wat de invloed van licht is op de lengtegroei van de

kiemplantjes.

Hoe kan ze daarover een conclusie trekken?

A Door vergelijking van schaaltje 1 met schaaltje 2 en van schaaltje 3 met

schaaltje 4.

B Door vergelijking van schaaltje 1 met schaaltje 3 en van schaaltje 2 met

schaaltje 4.

C Door vergelijking van schaaltje 1 met schaaltje 4 en van schaaltje 2 met

schaaltje 3.

opgave 5De koekoek

In een artikel staat de volgende informatie over de koekoek.

De koekoek is een vogel die in Nederland voorkomt. Een ‘vreemde vogel’ kun je wel zeggen. Zo heeft de koekoek een voorkeur voor harige rupsen die door bijna geen andere vogelsoort worden gegeten. Ook maakt de koekoek nooit zelf een nest, maar legt het vrouwtje de eieren in de nesten van een andere vogelsoort. Er wordt één ei per nest gelegd. Het uitbroeden en voeren van de jonge koekoek wordt aan de ‘pleegouders’ overgelaten. Als de jonge koekoek gevoerd wordt, komen de echte ouders af en toe kijken. Als het jong het nest verlaat, geven ze het vliegles, en daar houdt hun zorg mee op.

102p

In de bovenstaande informatie worden voorbeelden van broedzorg genoemd.

Noem twee vormen van broedzorg die bij de koekoek ontbreken.

111p

Is het leggen van een ei in het nest van een andere vogelsoort erfelijk gedrag of

is het aangeleerd gedrag? Leg je antwoord uit.

121p

Het koekoeksmannetje roept zijn eigen naam. Met dat geluid wordt in de paartijd

een vrouwtje gelokt.

Noem een andere functie van het maken van geluid door de koekoek.

131p

Een koekoeksjong probeert direct na het uitkomen uit zijn ei alle andere eieren

uit het nest te duwen. Als dat niet lukt, moet het koekoeksjong het nest soms

delen met een andere vogel. Toch krijgt het koekoeksjong het meeste voedsel,

doordat het een veel grotere oranje-rode bek heeft dan het andere vogeltje.

Deze kleur van de bek is een uitwendige prikkel voor de ouder om te voeren.

Hoe wordt zo’n extra sterke sleutelprikkel genoemd?

141p

Het ei van een koekoek heeft wel dezelfde kleur als de eieren van de

pleegouders, maar de vorm is anders. Toch wordt dit vreemde ei door de

pleegouders geaccepteerd.

Twee leerlingen gaan een onderzoek doen naar dit gedrag. Voor hun onderzoek

hebben ze de beschikking over vier typen nep-eieren. Deze eieren hebben

dezelfde temperatuur en geur als de eigen eieren van de pleegouders, maar

kunnen in vorm en kleur verschillen (zie de tabel).

type nep-ei omschrijving 1 dezelfde kleur als de eieren van de pleegouders, maar een andere vorm 2 dezelfde vorm als de eieren van de pleegouders, maar een andere kleur 3 dezelfde kleur en dezelfde vorm als de eieren van de pleegouders 4 zowel een andere kleur als een andere vorm dan de eieren van de pleegouders

In een aantal nesten worden de echte eieren vervangen door één van de vier

typen nep-eieren. De leerlingen ontdekken dat nep-eieren van type 2 en van

type 4 door de pleegouders in de steek worden gelaten.

Wat is de sleutelprikkel voor het in de steek laten van de eieren?

A alleen de kleur

B alleen de vorm

C zowel de kleur als de vorm

opgave 6De weg van het voedsel

Er is een onderzoek gedaan naar de snelheid waarmee het voedsel door het

verteringskanaal gaat (zie de afbeelding).

gemiddelde doorgangstijden 10 seconden 3 uur 7-9 uur 25-30 uur 30-120 uur anus

151p

Het voedsel wordt door peristaltische bewegingen door het verteringskanaal

geduwd.

Geef nog een andere functie van peristaltische bewegingen.

162p

Terwijl het voedsel door het verteringskanaal gaat, worden er onder andere

enzymen aan toegevoegd.

In de afbeelding is een aantal delen van het verteringskanaal met letters

aangegeven.

Geef de letters van de twee delen van het verteringskanaal waarin enzymen

aan het voedsel worden toegevoegd.

171p

Naast enzymen wordt er ook gal aan het voedsel toegevoegd.

In welk deel van het verteringskanaal wordt gal aan het voedsel toegevoegd?

A in de slokdarm

B in de twaalfvingerige darm

C in de dunne darm

D in de dikke darm

181p

Pim eet ’s morgens om 8 uur zijn ontbijt.

Hoeveel uur later zullen er op zijn vroegst onverteerde resten uit dit ontbijt

terug te vinden zijn in de ontlasting van Pim, volgens de gegevens uit de

afbeelding?

opgave 7Reflexen bij baby’s

Bij baby’s komen verschillende reflexen voor. Wanneer de voetzool van een baby wordt aangeraakt, kromt hij de teentjes. Dit noemt men de Babinski-reflex. Als een baby aan de zijkant van de mond wordt aangeraakt, treedt de zoekreflex op. Door deze reflex draait de baby het hoofdje en gaat op zoek naar iets om op te zuigen. De zuigreflex treedt op als er iets in zijn mond terechtkomt, bijvoorbeeld de tepel (zie de afbeelding).

191p

Bij de zoekreflex ontstaan impulsen door het aanraken van de mond.

Gaan deze impulsen via bewegingszenuwcellen naar het centrale zenuwstelsel?

En gaan deze impulsen via gevoelszenuwcellen naar het centrale zenuwstelsel?

A alleen via bewegingszenuwcellen

B alleen via gevoelszenuwcellen

C zowel via bewegingszenuwcellen als via gevoelszenuwcellen

202puitwerkbijlage

Geef in het schema op de uitwerkbijlage met een kruisje aan welk deel van het

centraal zenuwstelsel een rol speelt bij de Babinski-reflex. Geef ook aan welk

deel een rol speelt bij de zuigreflex.

opgave 8Hartwormen

Hartwormen kunnen onder andere in het bloedvatenstelsel van een hond voorkomen. Ze worden als microscopisch kleine larven door muggen overgebracht. In het lichaam van de hond ontwikkelen ze zich verder (zie de afbeelding). Een mug steekt een geinfecteerde hond en neemt met het bloed larven van Larven van Wormen komen in van het hart terecht en worden daar volwassen.

Een mug steekt een hond om bloed te zuigen. Bij het steken wordt een stof in het hondenbloed gebracht, die het stollen van het bloed tegengaat. Bij het stollen van het bloed zijn de bloedplaatjes betrokken. In het bloedplasma bevinden zich stoffen die daarbij een rol spelen. → Noem een stof in het bloedplasma die een rol speelt bij de bloedstolling.

Kunnen de larven van de hartworm bij een hond voorkomen in de grote bloedsomloop? En kunnen ze voorkomen in de kleine bloedsomloop? A alleen in de grote bloedsomloop B alleen in de kleine bloedsomloop C zowel in de grote als in de kleine bloedsomloop

Bij honden met volwassen hartwormen stroomt minder bloed naar de longen, omdat de wormen zich ophopen in deel P van het hart (zie de afbeelding). Hoe heet deel P van het hart? A linkerboezem B linkerkamer C rechterboezem D rechterkamer

opgave 9Kiespijn

Kiespijn wordt pas waargenomen wanneer de prikkel een bepaalde sterkte heeft, de prikkeldrempel. Is de prikkel minder sterk dan voel je geen pijn; de prikkel ligt dan onder de prikkeldrempel. De prikkeldrempel verandert in de loop van de dag (zie het onderstaande diagram). prikkel drempel 0.00 6.00 12.00 18.00 24.00 tijd (uur)

241p

Bart heeft een gaatje in zijn kies. Het glazuur en het tandbeen zijn aangetast. Bij

het eten van koud voedsel voelt hij pijn in die kies.

Bart eet graag ijs. Op een bepaalde dag eet hij om 9.00 uur een ijsje en om

16.00 uur weer.

Leg met behulp van het diagram uit waardoor hij om 9.00 uur sneller pijn

voelt in zijn aangetaste kies dan om 16.00 uur.

opgave 10Netvliesloslating

Bij het ouder worden kunnen er door veranderingen in het glasachtig lichaam scheurtjes ontstaan in het netvlies. Er kan dan vocht tussen het netvlies en het vaatvlies komen. Dit wordt een netvliesloslating genoemd. Het deel van het netvlies dat losgelaten is, kan niet meer goed functioneren. Wanneer een netvliesloslating niet wordt behandeld, kan dat leiden tot slecht zien of zelfs tot blindheid.

251p

Brahim en Coby maken een werkstuk over oogafwijkingen en bespreken samen

de gevolgen van een netvliesloslating.

Brahim beweert: “Als gevolg van een netvliesloslating kan de lens niet meer

accommoderen.”

Coby beweert: “Als gevolg van een netvliesloslating kunnen lichtprikkels niet

meer goed omgezet worden in impulsen.”

Zijn de beweringen van Brahim en Coby juist?

A Geen van beide beweringen is juist.

B Alleen de bewering van Brahim is juist.

C Alleen de bewering van Coby is juist.

D Zowel de bewering van Brahim als van Coby is juist.

261p

Iemand met een netvliesloslating wordt onderzocht door een oogarts. Om goed

in het oog te kunnen kijken, druppelt de arts een vloeistof in het oog. Door de

vloeistof wordt de pupil zeer groot.

Trekken tijdens het groter worden van de pupil de kringspieren in de iris zich

samen? En trekken de lengtespieren zich dan samen?

A Vooral de kringspieren in de iris trekken zich samen.

B Vooral de lengtespieren in de iris trekken zich samen.

C Zowel de kringspieren als de lengtespieren in de iris trekken zich samen.

opgave 11PCOS

PCOS is de afkorting van de naam van een aandoening die de meest voorkomende oorzaak is van onvruchtbaarheid bij vrouwen. Bij deze aandoening bevinden zich veel cysten, met vocht gevulde blaasjes, in de eierstokken.

271p

In de afbeelding zijn enkele organen in het onderlichaam van een vrouw

schematisch weergegeven.

Welke letter geeft een eierstok aan?

A letter P

B letter Q

C letter R

D letter S

E letter T

281p

De cysten ontstaan doordat eicellen niet volledig rijp worden. Het gevolg is, dat

het vrijkomen van rijpe eicellen uit de eierstokken niet of onregelmatig gebeurt.

Ook het optreden van menstruaties is zeer onregelmatig.

Hoe heet het vrijkomen van een rijpe eicel uit een eierstok?

291p

Vrouwen met PCOS maken vaak te veel mannelijk geslachtshormoon aan,

waardoor hun lichaam een mannelijk beharingspatroon heeft.

Door welk deel van de voortplantingsorganen worden geslachtshormonen

geproduceerd?

A alleen door de eierstokken

B alleen door de eileiders

C zowel door de eierstokken als door de eileiders

opgave 12Haar en erfelijkheid

Het gen voor krullend haar is moeder vader dominant (A), dat voor steil haar ouders aa recessief (a). Een vrouw die homozygoot is voor steil haar krijgt vier kinderen van geslachtscellen a a een man met krullend haar (zie de afbeelding). kinderen aa P

301p

Wat is het fenotype van kind P?

311p

Wat is het genotype van de vader?

opgave 13Hib-ziekten

Hib is de afkorting van de naam van een bacterie die bij mensen kan voorkomen in de slijmvliezen van de luchtwegen. Meestal veroorzaakt dit geen ernstige ziekteverschijnselen, omdat witte bloedcellen in de slijmvliezen de bacteriën onschadelijk maken.

321p

Noem een manier waarop witte bloedcellen bacteriën bestrijden.

331p

Soms dringt de Hib-bacterie toch verder het lichaam

binnen en veroorzaakt een ziekte zoals

bloedvergiftiging, hersenvliesontsteking of

longontsteking. Ook kunnen ernstige problemen

ontstaan met ademhalen door het opzwellen van een

ontstoken strotklepje.

Waardoor kan een opgezwollen strotklepje

ademhalingsproblemen veroorzaken?

A door afsluiting van de keelholte

B door afsluiting van de luchtpijp

C door afsluiting van de neusholte

341p

Kinderen in Nederland worden ingeënt tegen Hib als ze 2, 3, 4 en 11 maanden

oud zijn. Dat gebeurt samen met de zogenaamde DKTP-inenting. Hierdoor wordt

tegelijkertijd immuniteit opgebouwd tegen difterie, kinkhoest, tetanus, polio en

Hib-ziekten.

Worden bij zo’n DKTP-Hib-vaccinatie antigenen in het lichaam gebracht? Zo ja,

hoeveel verschillende soorten?

A nee

B ja, één soort

C ja, meer dan één soort

351p

Sinds kinderen worden ingeënt tegen Hib, is het aantal ernstige ziektegevallen

als gevolg van zo’n infectie sterk afgenomen (zie de afbeelding).

ernstige infecties door Hib

sindsvaccinatie

gepamearindjatdaaelrld 4321000000000 hoenrstsetnevkliinegs- ontosvteekriignegen

gepamearindjatdaaelrld 21105050 hoenrstsetnevkliinegs- ontosvteekriignegen

Leid uit de afbeelding af met hoeveel het aantal gevallen van

hersenvliesontsteking gemiddeld per jaar is verminderd in deze groep

kinderen.

opgave 14Ziek van de natuur

Lees eerst informatie 1 tot en met 4 en beantwoord dan vraag 36 tot en met 52.

Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.

361p

Hebben de ziekteverwekkers van malaria celkernen? En hebben ze celwanden?

A geen van beide

B alleen celkernen

C alleen celwanden

D zowel celkernen als celwanden

371p

Een bepaalde malariaparasiet die het lichaam van een mens is

binnengedrongen, is resistent tegen een bepaald antimalariamiddel. De

parasieten die in het bloed uit deze parasiet ontstaan, zijn ook resistent.

Geef een verklaring dat deze nakomelingen ook resistent zijn met behulp

van informatie 1.1.

381p

In het onderstaande diagram is de lichaamstemperatuur weergegeven van

iemand met malaria gedurende enkele dagen. Een deel van de grafiek is niet

getekend.

lichaams- temperatuur 41 ( C) 40 39 38 37 36 dag 1 dag 2 dag 3 dag 4 tijd (dagen)

Het diagram is ook op de uitwerkbijlage afgebeeld.

Teken met behulp van informatie 1.1 het ontbrekende deel van het diagram

in op de uitwerkbijlage.

391p

Iemand die besmet is met malaria, kan een bron van infectie zijn.

Drie manieren waarop infectieziekten kunnen worden overgedragen zijn:

1 door lichamelijk contact

2 door hoesten

3 door een mug

Op welke manier of manieren kan malaria worden overgedragen?

A alleen door lichamelijk contact

B alleen door hoesten

C alleen door een mug

D zowel door lichamelijk contact als door een mug

E zowel door lichamelijk contact, als door hoesten, als door een mug

401p

Muggen leggen hun eitjes in het water, waarin zich ook de larven ontwikkelen.

Op welke manier nemen de muggenlarven zuurstof op?

A met kieuwen uit de lucht

B met kieuwen uit het water

C met tracheeën uit de lucht

D met tracheeën uit het water

411p

Leg uit dat malaria kan worden bestreden door het droogleggen van plassen en

moerassen.

422p

In informatie 1.4 staat dat het antimalariamiddel Lariam gebruikt kan worden als

noodbehandeling.

Hoeveel tabletten Lariam mag een kind dat 50 kg weegt maximaal gebruiken

bij zo’n noodbehandeling? Leg je antwoord uit met behulp van een

berekening.

431p

In vossenpoep die onderzocht wordt, vindt men een stukje weefsel. Men vraagt

zich af of het een stukje weefsel is van de vos zelf of van een vossenlintworm.

De cellen hebben een celmembraan en een celkern.

Kan dit een stukje weefsel van de vos zelf zijn? Zo nee, waardoor niet?

A Ja

B Nee, want cellen van de vos hebben geen celmembraan.

C Nee, want cellen van de vos hebben geen celkern.

D Nee, want cellen van de vos hebben geen celmembraan en geen celkern.

441p

Over een mogelijke besmetting met de vossenlintworm worden twee beweringen

gedaan.

1 Een mens kan besmet worden met echinococcose door het eten van

ongewassen bosvruchten.

2 Als een mens besmet is met echinococcose, komen in zijn ontlasting eitjes

van de vossenlintworm voor.

Welke bewering is of welke beweringen zijn juist?

A geen van beide

B alleen bewering 1 is juist

C alleen bewering 2 is juist

D zowel bewering 1 als bewering 2 is juist

452p

Leidt uit de informatie af in welke periode tussen 1961 en 1985 in Nederland

mensen besmet zijn geraakt met rabiës. En door welke diersoorten kunnen ze

besmet zijn geraakt volgens de informatie?

Schrijf je antwoord zó op:

periode: ………………………………………………….

diersoorten: ……………………………………………..

461p

Verschillende diersoorten in de natuur kunnen besmet zijn met het rabiësvirus.

Vossen probeert men in te enten tegen rabiës door lokaas met vaccin te

verspreiden in gebieden met veel vossen.

Leg uit waarvoor men juist vossen probeert in te enten.

471p

Als iemand in contact is geweest met een dier dat hondsdolheid heeft, bestaat

het gevaar, dat hij besmet is met het rabiësvirus.

Moet zo iemand behandeld worden door actieve immunisatie of door

passieve immunisatie? Leg je antwoord uit.

481p

Zal iedereen die die door een teek gebeten wordt de ziekte van Lyme krijgen?

Leg je antwoord uit met behulp van informatie 4.

491p

Is een teek die een hond bijt een consument, een producent of een reducent?

A een consument

B een producent

C een reducent

502p

Noem twee orgaanstelsels die volgens de informatie door de ziekte van Lyme

aangetast kunnen worden.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

512p

Nora brengt haar vakantie door op een camping bij de duinen. Ze maakt een

lange wandeling in de omgeving. Als ze weer terug is op de camping merkt ze,

dat er een teek op haar been zit.

In de afbeelding is een plattegrond weergegeven van het gebied waar Nora

heeft gewandeld. Vier delen zijn aangegeven met een cijfer.

1 2 3 4 Legenda: 0 1,5 3 km water weiland bos bebouwde kom open duingebied spoorlijn

In welk van die delen zal de kans dat Nora de teek opliep het grootst zijn

geweest? Leg je antwoord uit.

521p

Door bloedonderzoek kan soms vastgesteld worden of iemand de ziekte van

Lyme heeft. Nora overweegt, een week nadat ze de teek opgelopen heeft, om

zo’n bloedonderzoek te laten doen.

Kan dan door zo’n bloedonderzoek vastgesteld worden of Nora besmet is

met de bacterie die de ziekte van Lyme veroorzaakt? Leg je antwoord uit.