Eindexamen biologie vmbo kb 2013 tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen

Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde

organismen.

opgave 1De mondholte

snijtand hoektand huig verstandskies grote kiezen kleine kiezen

11p

In de afbeelding zie je achterin de mondholte de huig.

De huig heeft een functie bij het slikken.

Wat is de functie van de huig bij het slikken?

De huig sluit bij het slikken de luchtpijp af.

De huig sluit bij het slikken de neusholte af.

De huig sluit bij het slikken de slokdarm af.

21p

Bij het kauwen spelen vooral de kiezen een belangrijke rol.

In de afbeelding zie je ook snijtanden.

Wat is de functie van snijtanden?

31p

Als je je tanden niet goed poetst, kunnen er gaatjes

ontstaan. Een gaatje begint met de aantasting van de

buitenste laag van een tand (zie de afbeelding).

Hoe heet die buitenste laag?

cement

glazuur

tandbeen

opgave 2Gordeldieren

41p

Gordeldieren zijn zoogdieren die in Amerika leven.

Het lichaam van gordeldieren is aan de bovenkant bedekt met harde

schilden. De onderkant is zacht. Als gordeldieren bedreigd worden, rollen

ze zich als een bal op met de harde schilden als bescherming.

Hun voedsel bestaat vooral uit insecten.

Ze leven meestal alleen, behalve in de voortplantingstijd.

Negenbandige gordeldieren in Noord-Amerika paren in de zomer. De

innesteling van de embryo’s gebeurt pas in november. De jongen worden

in het voorjaar geboren.

In de informatie hierboven wordt over enkele levenskenmerken

geschreven, waaronder voortplanting.

Gaat de informatie ook over reageren op prikkels? En gaat de informatie

over uitscheiding?

over geen van beide levenskenmerken

alleen over reageren op prikkels

alleen over uitscheiding

zowel over reageren op prikkels als over uitscheiding

opgave 3Brandend maagzuur

Soms, bijvoorbeeld na een zware maaltijd, komt een deel van de zure maaginhoud in de slokdarm terecht. Dit wordt brandend maagzuur genoemd. Als het regelmatig gebeurt, kan dit een ontsteking in de slokdarm veroorzaken.

51p

Bij het omhoogkomen van de voedselmassa uit de maag spelen

peristaltische bewegingen een rol.

In de afbeelding worden enkele organen met een letter aangegeven.

Welke letters geven organen aan die peristaltische bewegingen maken?

alleen de letters Q en R

alleen de letters Q en S

alleen de letters R en S

de letters Q, R en S

61p

Medicijnen tegen brandend maagzuur maken de maaginhoud minder

zuur. Door gebruik van deze medicijnen neemt de kans op een

darminfectie door bacteriën toe.

Leg uit waardoor de kans op zo’n infectie toeneemt als de maaginhoud

minder zuur wordt.

72p

In maagsap bevinden zich naast maagzuur ook enzymen voor de

vertering van voedingsstoffen.

Noem nog twee andere verteringssappen met enzymen.

opgave 4De anticonceptiering

De anticonceptiering is een voorbehoedmiddel. Een vrouw brengt de ring zelf aan in haar vagina, zo dicht mogelijk tegen de baarmoeder aan. De ring geeft voortdurend kleine hoeveelheden hormonen af die via het slijmvlies van de vagina in het bloed terechtkomen. De hormonen verhinderen het rijpen van eicellen, zodat er geen ovulatie optreedt. Na drie weken verwijdert de vrouw de ring en volgt er een stopweek waarin ze ongesteld wordt. Na deze stopweek plaatst ze weer een nieuwe ring.

81p

In de afbeelding zie je het voortplantingsstelsel van een vrouw.

Welke letter in de afbeelding geeft de plaats aan waar de

anticonceptiering zich bevindt als die op de juiste manier is ingebracht?

letter Q

letter R

letter S

91p

Bij het gebruik van de anticonceptiering wordt zwangerschap op dezelfde

manier tegengegaan als bij het gebruik van een ander voorbehoedmiddel.

Hoe heet dit andere voorbehoedmiddel?

opgave 5De lever

In de afbeelding zie je onder andere de lever en enkele bloedvaten. Pijlen geven de stroomrichting van het bloed aan.

101p

Van welke orgaanstelsels maakt de lever deel uit?

van het hormoonstelsel en het uitscheidingsstelsel

van het hormoonstelsel en het verteringsstelsel

van het uitscheidingsstelsel en het verteringsstelsel

111p

Welke letter in de afbeelding geeft de leverslagader aan?

letter Q

letter R

letter S

121p

Enkele taken van organen in het lichaam zijn:

1 het maken van urine

2 het opslaan van glycogeen

3 het afbreken van alcohol

4 het produceren van gal.

Welke cijfers geven een taak van de lever aan?

de cijfers 1, 2 en 3

de cijfers 1, 2 en 4

de cijfers 1, 3 en 4

de cijfers 2, 3 en 4

opgave 6Tulpen

132p

Nederland staat bekend om de bollenvelden met tulpen.

In de afbeelding zie je een tulp.

De letters Q en R geven voortplantingsorganen van de tulp aan.

Geef de namen van Q en van R.

Schrijf je antwoord zó op:

Q =...............................

R =...............................

opgave 7Een tropische ziekte

In tropische gebieden komt een ziekte voor die wordt veroorzaakt door wormen. De wormen, die vooral in stilstaand water voorkomen, boren zich in de huid van een mens en komen daar in het bloed terecht.

141p

In de afbeelding zie je een doorsnede van een stukje huid.

Hoe heet de huidlaag waarin zich bloedvaatjes bevinden?

hoornlaag

kiemlaag

lederhuid

151p

Eén van de eerste verschijnselen van de ziekte is diarree. De ontlasting is

dan dun en waterig omdat een deel van het darmkanaal door de ziekte

niet meer goed werkt. Er wordt dan niet voldoende water uit de voedselbrij

opgenomen. Het deel van het darmkanaal dat niet goed werkt, is in de

afbeelding aangegeven met de letter P.

Hoe heet dit deel van het darmkanaal?

161p

Eitjes van de wormen kunnen in de urine terechtkomen. Ze worden met

de urine uit het lichaam afgevoerd via het deel dat in onderstaande

afbeelding wordt aangegeven met de letter Q.

Hoe heet Q?

opgave 8De druipzakpijp en de kleine heremietkreeft

In Nederland komen planten en dieren voor die er vroeger niet waren. Twee van zulke soorten zijn de druipzakpijp en de kleine heremietkreeft. Beide diersoorten leven op de zeebodem. De druipzakpijp is een sponzensoort die geelwitte kolonies vormt. De kleine heremietkreeft kruipt meestal in een lege schelp (zie de afbeeldingen). In het diagram zie je hoe de populaties van beide soorten in grootte veranderen door de jaren heen. populatiegrootte (%

Vergelijk de grootte van de populaties van beide diersoorten in het jaar 2000 met de grootte in 1995. Waren de populaties in 2000 groter of kleiner in vergelijking met 1995? A Beide populaties waren in 2000 groter. B De populatie van de druipzakpijp was in 2000 groter, die van de heremietkreeft kleiner. C De populatie van de druipzakpijp was in 2000 kleiner, die van de heremietkreeft groter. D Beide populaties waren in 2000 kleiner.

In het diagram is te zien dat de populatiegrootte van de kleine heremietkreeft soms sterk afneemt. Als oorzaak hiervoor noemen sommige biologen de lage temperatuur in de winter. • Noem een andere mogelijke oorzaak voor afname van de populatiegrootte.

opgave 9BMI

192p

De Body Mass Index (BMI) is een maat om het lichaamsgewicht te

beoordelen.

De BMI kun je als volgt uitrekenen:

BMI =

In onderstaande tabel kun je met de BMI bepalen tot welke

gewichtsklasse iemand behoort.

BMI-klasse gewichtsklasse 20 – 25 normaal gewicht 25 – 30 overgewicht > 30 vetzucht

Jolette is 1,68 meter lang en weegt 65 kilogram.

Tot welke gewichtsklasse behoort Jolette op grond van haar BMI? Leg

je antwoord uit met een berekening.

opgave 10Een proef

Bas onderzoekt de invloed van licht op de groei van kiemplantjes.

Hij stopt een aantal gekiemde bruine bonen in een pot met vochtig

filtreerpapier.

De pot zet hij in een zwarte, ondoorzichtige zak (zie de afbeelding).

zzwwaarrttee,, oonnddoooorrzziicchhttiiggee zzaakk vvoocchhttiigg ffiillttrreeeerrppaappiieerr ppoott kkiieemmeennddee bboooonn

201p

Bij de bespreking zegt zijn docent dat hij de controleproef mist.

Hieronder zie je drie mogelijkheden voor een controleproef.

doorzichtige zak vochtig filtreerpapier pot kiemende boon zwarte, ondoorzichtige zak droog filtreerpapier pot kiemende boon zwarte, ondoorzichtige zak vochtig filtreerpapier pot

Welke letter geeft de juiste controleproef aan voor het onderzoek van

Bas?

letter Q

letter R

letter S

212p

Bas schrijft in zijn onderzoeksverslag dat licht nodig is voor fotosynthese.

Het schema hieronder geeft de fotosynthese weer.

zonlicht

water +.......1.......

glucose +.......2.......

Wat moet op plaats 1 en op plaats 2 ingevuld worden om het schema

compleet te maken?

Schrijf je antwoord zó op:

1 =................................

2 =................................

221p

In het verslag van Bas staat een tekening van een plantencel (zie de

afbeelding).

De letter P geeft een deel van de cel aan waarin glucose gemaakt wordt

door fotosynthese.

Hoe heet P?

231p

In het verslag staat ook een tekening van een kiemplantje (zie de

afbeelding).

Bas schrijft erbij dat de energie die de plantjes nodig hebben om te

groeien, vrijkomt bij de verbranding in de cellen.

Twee delen van het kiemplantje zijn met een letter aangegeven.

Vindt er verbranding plaats in deze delen?

alleen in deel X

alleen in deel Y

zowel in deel X als in deel Y

opgave 11IJzer

IJzer is een mineraal dat als bouwstof gebruikt wordt in het lichaam. • Schrijf twee andere bouwstoffen op die spinazie volgens de gegevens in de tabel levert.

IJzer is een bouwstof voor hemoglobine. Hemoglobine bevindt zich in de bloeddeeltjes die zuurstof vervoeren. • Hoe heten deze bloeddeeltjes?

In de tabel hieronder staan voor mannen en vrouwen de aanbevolen dagelijkse hoeveelheden ijzer. aanbevolen dagelijkse hoeveelheid ijzer (mg) 1-4 jaar 4-7 jaar 7-10 jaar 10-13 jaar 13-16 jaar 16-19 jaar 19-22 jaar 22-50 jaar 50-65 jaar 65+ man 7 7 8 10 15 15 11 9 9 9 vrouw 7 7 8 11 12 14 16 15 8 8 Uit de tabel blijkt dat de aanbevolen hoeveelheid voor vrouwen in de leeftijd van 19 tot 50 jaar groter is dan voor mannen. Dit heeft onder andere te maken met het feit dat vrouwen menstrueren en mannen niet. Daarom moeten vrouwen meer ijzer met hun voedsel binnenkrijgen dan mannen. • Verklaar dat vrouwen door de menstruatie een grotere kans op een ijzertekort hebben dan mannen.

Vitamine C bevordert de opname van ijzer uit voeding, terwijl calcium juist de opname remt. Als iemand te weinig ijzer opneemt uit de voeding, kan bloedarmoede het gevolg zijn. In de tabel hieronder staan de hoeveelheden van enkele voedingsstoffen in verschillende dranken. analyse per 100 gram drank eiwitten koolhydraten voedingsstoffen vetten calcium vitamine C Amal heeft bloedarmoede die wordt veroorzaakt door ijzergebrek. Ze wil bij een warme maaltijd iets drinken. Ze kan kiezen tussen halfvolle melk en sinaasappelsap. Ze kiest een glas sinaasappelsap. • Geef twee redenen waarom dit de beste keus is om de opname van ijzer uit de maaltijd te bevorderen. Gebruik daarbij gegevens uit de tabel.

opgave 12De watergentiaan

zaad (5x) De watergentiaan is een overblijvende waterplant die ’s zomers bloeit. Vlak boven en onder de bodem groeit een lange wortelstok waaruit steeds nieuwe planten groeien. De bladeren drijven op het water en worden meestal niet groter dan tien centimeter. De gele bloemen steken boven water uit en produceren nectar. De zaden worden verspreid door watervogels.

281p

De watergentiaan heeft bladeren die op het water drijven.

Waar zitten de huidmondjes bij zulke bladeren?

alleen aan de bovenzijde van het blad

alleen aan de onderzijde van het blad

aan beide zijden van het blad

291p

In de afbeelding kun je zien dat op de buitenkant van een zaadje

stekeltjes zitten.

Leg uit hoe deze stekeltjes helpen bij het verspreiden van de zaden.

301puitwerkbijlage

De watergentiaan plant zich voort door wortelstokken en door zaden.

Op de uitwerkbijlage staan deze manieren van voortplanting in een

schema.

Geef bij elke manier met een kruisje aan of het geslachtelijke of

ongeslachtelijke voortplanting is.

opgave 13De bloedsomloop voor de geboorte

In de afbeelding zie je een deel van de bloedsomloop van een ongeboren

baby.

Pijlen geven de stroomrichting van het bloed aan.

In het hart van een ongeboren baby zit een opening tussen de twee

harthelften. Door deze extra opening stroomt een deel van het bloed

vanuit de rechterhelft van het hart rechtstreeks de linkerhelft in (zie de

afbeelding).

Een ongeboren baby heeft ook nog een verbinding tussen de

longslagader en de aorta. Een deel van het bloed uit de longslagader

stroomt daardoor de aorta in. Dit heeft tot gevolg dat er maar weinig bloed

door de kleine bloedsomloop stroomt.

311p

Welke letter in de afbeelding geeft de verbinding tussen de longslagader

en de aorta aan?

letter Q

letter R

letter S

321p

Waar zit de extra opening in het hart van een ongeboren baby?

tussen de boezems

tussen de kamers

tussen een boezem en een kamer

opgave 14Wortelknolletjes

331p

Aan wortels van klaverplanten zitten kleine knolletjes. In zulke knolletjes

leven bacteriën die zich voeden met glucose uit de wortelcellen.

Hannah bekijkt een stukje van een wortelknolletje van een klaverplant met

een microscoop. Ze ziet cellen met een kern.

Kunnen dit bacteriën zijn? En kunnen dit wortelcellen zijn?

geen van beide

alleen bacteriën

alleen wortelcellen

zowel bacteriën als wortelcellen

opgave 15Stress

Grote spanning, stress, heeft een aantal veranderingen in het lichaam tot gevolg. In een experiment worden deze veranderingen onderzocht. Twintig vrijwilligers maken een ‘bungeejump’ vanaf een 70 meter hoge kraan (zie de afbeelding). Van elke vrijwilliger wordt op drie tijdstippen bloed afgenomen: vlak vóór de sprong, vlak erna en twee uur later.

341puitwerkbijlage

Vlak vóór de sprong blijkt het adrenalinegehalte van het bloed bij alle

deelnemers sterk verhoogd.

Op de uitwerkbijlage staat een schema.

Geef met twee kruisjes in dit schema aan wat de invloed is van een

toename van het gehalte aan adrenaline in het bloed.

351p

In de afbeelding hiernaast zie je enkele

hormoonklieren in het lichaam.

Welke letter geeft een orgaan aan dat

adrenaline maakt?

letter Q

letter R

letter S

letter T

opgave 16Intuberen

Een patiënt kan tijdens sommige operaties onder narcose niet zelf ademen. Dit wordt dan overgenomen door een beademingsapparaat. Via een buis gaat er dan lucht de longen in en uit. Vlak voor de operatie wordt de buis via de mond bij de patiënt naar binnen geschoven. Dit wordt intuberen genoemd (zie de afbeelding).

361p

Welke letter, P of Q, geeft het orgaan aan waar de buis voor de operatie

naar binnen geschoven moet worden? En hoe heet dit orgaan?

Schrijf je antwoord zó op:

letter:............................

naam:...........................

371p

De lucht die door de buis de longen uitgaat, bevat minder zuurstof dan de

lucht die door de buis het lichaam instroomt.

Leg uit hoe het komt dat de lucht die de longen uitgaat minder

zuurstof bevat dan de lucht die naar binnen gaat.

381p

In de afbeeldingen hierboven geven pijlen aan in welke richtingen de

borstkas en het middenrif kunnen bewegen.

Als tijdens een operatie lucht in de longen wordt geblazen, bewegen de

borstkas en het middenrif.

Wat is de letter van de afbeelding waarin deze bewegingen juist worden

aangegeven?

letter R

letter S

letter T

letter U

opgave 17Vruchtbaarheid

Voor de vruchtbaarheid van een man speelt de kwaliteit van het sperma een rol. Als de productie van zaadcellen niet goed verloopt, kan dat gevolgen hebben voor het aantal, de beweeglijkheid en de vorm van de zaadcellen.

391p

In de afbeelding zie je onder andere de voortplantingsorganen van een

man.

Welke letter geeft het orgaan aan waarin zaadcellen worden

geproduceerd?

letter Q

letter R

letter S

letter T

401p

Er zijn mannen zonder zaadleiders. Hun sperma bevat alleen zaadvocht

en geen zaadcellen. Deze mannen zijn onvruchtbaar.

Verschillende organen maken samen zaadvocht, onder andere de

prostaat.

Welke andere organen zijn betrokken bij het maken van zaadvocht?

de teelballen

de zaadblaasjes

de zwellichamen

opgave 18Goed zien

411p

Om goed te kunnen zien moet er een scherp beeld op het netvlies

gevormd worden. Een bepaald deel van het oog kan van vorm veranderen

om dit tot stand te brengen. Dit heet accommoderen.

In de afbeelding zie je een doorsnede van een oog.

Welke letter geeft het deel aan dat van vorm verandert om een scherp

beeld op het netvlies te vormen?

letter Q

letter R

letter S

421p

Om goed te kunnen zien moet er voldoende licht het oog binnenvallen.

In de iris bevinden zich spieren die de pupil groter maken als er weinig

licht is.

De verandering van de grootte van de pupil is onbewust.

Hoe wordt zo’n snelle, onbewuste reactie genoemd?

opgave 19Dieren van Australië

Lees eerst informatie 1 tot en met 6 en beantwoord dan vraag 43 tot en met 51. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.

Hoeveel procent van de zoogdiersoorten die nu in Australië leven, is endemisch volgens informatie 1? Leg je antwoord uit met een berekening.

In de tabel van informatie 1 staan gegevens over zoogdiersoorten in Australië. • Maak op het grafiekpapier van de uitwerkbijlage een staafdiagram met deze gegevens.

In de afbeelding hieronder zie je een kalender. weeknr januari 1 2 3 4 5 februari 5 6 7 8 9 m 7 14 21 28 4 11 18 25 d 1 8 15 22 29 5 12 19 26 w 2 9 16 23 30 6 13 20 27 d 3 10 17 24 31 7 14 21 28 v 4 11 18 25 1 8 15 22 z 5 12 19 26 2 9 16 23 z 6 13 20 27 3 10 17 24 d 4 11 18 25 2 9 16 23 30 v 5 12 19 26 3 10 17 24 31 z 6 13 20 27 4 11 18 25 z 7 14 21 28 5 12 19 26 weeknr 27 juli 28 29 30 31 31 augustus 32 33 34 35 m 1 8 15 22 29 5 12 19 26 d 2 9 16 23 30 6 13 20 27 w 3 10 17 24 31 7 14 21 28 d 4 11 18 25 1 8 15 22 29 v 5 12 19 26 2 9 16 23 30 z 6 13 20 27 3 10 17 24 31 z 7 14 21 28 4 11 18 25 weeknr 40 oktober 41 42 43 44 44 november 45 46 47 48 m 7 14 21 28 4 11 18 25 d 1 8 15 22 29 5 12 19 26 w 2 9 16 23 30 6 13 20 27 d 3 10 17 24 31 7 14 21 28 v 4 11 18 25 1 8 15 22 29 z 5 12 19 26 2 9 16 23 30 z 6 13 20 27 3 10 17 24 Een vrouwtje van een rode reuzenkangoeroe wordt in week 1 op 4 januari bevrucht. • Wanneer wordt volgens de informatie het kangoeroejong geboren? Schrijf het nummer op van de week waarin het geboren wordt.

In de afbeelding hieronder zie je in een schema een deel van het verteringskanaal van een koala. De organen hebben dezelfde namen als die van de mens. De bladeren die de koala eet, bevatten giftige stoffen. Welke letter geeft het orgaan aan waarin bacteriën volgens de informatie een deel van deze giftige stoffen afbreken? A letter Q B letter R C letter S D letter T

Welke groep organismen produceert de warmte die vrijkomt in het nest van de thermometervogel? A consumenten B producenten C reducenten Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

Als een vogelbekdier onder water jaagt, vangen zintuigcellen prikkels op van prooien. Als gevolg hiervan worden impulsen naar het centraal zenuwstelsel geleid. Waar bevinden deze zintuigcellen zich? En welke zenuwcellen geleiden de impulsen dan naar het centraal zenuwstelsel? A De zintuigcellen bevinden zich in de ogen en bewegingszenuwcellen geleiden de impulsen naar het centraal zenuwstelsel. B De zintuigcellen bevinden zich in de ogen en gevoelszenuwcellen geleiden de impulsen naar het centraal zenuwstelsel. C De zintuigcellen bevinden zich in de snavel en bewegingszenuwcellen geleiden de impulsen naar het centraal zenuwstelsel. D De zintuigcellen bevinden zich in de snavel en gevoelszenuwcellen geleiden de impulsen naar het centraal zenuwstelsel.