Eindexamen biologie vmbo kb 2012 tijdvak 2

bij dit examen

Meerkeuzevragen

Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde

organismen.

opgave 1Plantencellen

Enkele leerlingen krijgen van hun biologiedocent de opdracht om schematisch P een plantencel te tekenen. In de afbeelding is cytoplasma de tekening van Alwin weergegeven. vacuole Q bladgroenkorrels

12p

Alwin heeft niet de namen van alle delen bij de tekening geschreven.

Twee delen zijn aangegeven met de letters P en Q.

Geef de naam van P en de naam van Q.

Schrijf je antwoord zó op:

P =.......................................

Q =.......................................

21p

In de volgende les bekijken de leerlingen cellen door een microscoop. Britta

maakt een preparaat van aardappelcellen in een jodiumoplossing. In de cellen

bevinden zich korrels die door de jodiumoplossing blauwzwart kleuren (zie de

afbeelding).

Geef de naam van de reservestof die in deze korrels is opgeslagen.

opgave 2Kolibries

Kolibries zijn kleine vogeltjes die voorkomen in Amerika. Sommige wegen nauwelijks twee gram. Het zijn de enige vogels die in de lucht stil kunnen hangen en achteruit, ondersteboven en zijwaarts kunnen vliegen.

31p

Er wordt een onderzoek gedaan naar het aantal vleugelslagen en hartslagen per

tijdseenheid bij verschillende activiteiten van een kolibrie. In de tabel worden

enkele resultaten weergegeven.

activiteit aantal vleugelslagen aantal hartslagen per seconde per minuut stilhangen in de lucht 50 500 vooruitvliegen 200 1200

Uit de tabel blijkt dat bij het vooruitvliegen het hart sneller klopt dan bij het

stilhangen in de lucht. Door het sneller kloppen van het hart stroomt het bloed

sneller.

Leg uit waarvoor het nodig is dat bij het vooruitvliegen het bloed sneller

stroomt dan bij het stilhangen.

41puitwerkbijlage

Als het ‘s nachts koud wordt, verstijven sommige soorten kolibries. Hun

lichaamstemperatuur daalt dan van 40 °C tot 5 °C.

Zal het aantal hartslagen per minuut dan toenemen of afnemen? En zal het

aantal ademhalingen per minuut dan toenemen of afnemen? Geef je

antwoord door twee kruisjes te zetten in het schema op de uitwerkbijlage.

opgave 3Hartoperaties

52p

Als er kleppen in het hart niet goed werken, is soms een hartoperatie nodig om

die kleppen te repareren of te vervangen. De meeste klepafwijkingen komen

voor in de linker harthelft. Hier bevinden zich kleppen in het begin van de aorta

en tussen de boezem en de kamer.

In de afbeelding wordt het hart weergegeven. De letters P, Q, R, en S geven de

plaats van kleppen in het hart aan.

Welke letter geeft de aortakleppen aan? En welke letter geeft de kleppen

aan tussen de linkerboezem en de linkerkamer? Geef je antwoord door twee

letters op te schrijven in het schema op de uitwerkbijlage.

61p

Een ander soort hartoperatie is de bypass-operatie. Zo’n operatie wordt

uitgevoerd als er een vernauwing is in een bloedvat dat zuurstofrijk bloed naar

de hartspier voert. Er wordt dan een nieuw stukje bloedvat aangebracht om de

vernauwing heen (zie de afbeelding).

bloedvat met nieuw stukje vernauwing bloedvat

In de afbeelding is een bloedvat met een vernauwing aangegeven.

Hoe heet dit bloedvat?

A aorta

B kransader

C kransslagader

71p

Voor het nieuwe stukje bloedvat bij een bypass-operatie wordt een bloedvat van

de patiënt zelf gebruikt. Hiervoor wordt een stukje van een borstslagader of een

stukje van een beenader weggehaald.

Drie eigenschappen die een bloedvat kan hebben, zijn:

1 Het bloedvat maakt kloppende bewegingen.

2 Het bloedvat heeft kleppen.

3 Het bloedvat vervoert zuurstofrijk bloed.

Welke twee cijfers geven eigenschappen aan van een borstslagader?

A de cijfers 1 en 2

B de cijfers 1 en 3

C de cijfers 2 en 3

opgave 4De borstholte

82p

De afbeelding is een foto van een deel van een torso. In de borstholte zijn delen

van verschillende orgaanstelsels te zien.

Op de uitwerkbijlage staan in een schema de namen van drie orgaanstelsels.

Geef met kruisjes in dit schema aan of op de foto delen van deze

orgaanstelsels zijn te zien.

opgave 5Groei van kiemplanten

De groeirichting van planten wordt voor een groot deel bepaald door de zwaartekracht. Als een zaadje kiemt, maakt het niet uit hoe het ligt. Het stengeltje groeit altijd omhoog.

91p

Voor de groei van kiemplanten zijn voedingsstoffen in een zaadje aanwezig.

In een zaadje bevinden zich koolhydraten.

Zijn er in een zaadje ook eiwitten aanwezig? En zijn er vetten in aanwezig?

A geen eiwitten en geen vetten

B alleen eiwitten

C alleen vetten

D zowel eiwitten als vetten

101p

Enkele jaren geleden werd tijdens een ruimtereis een experiment gedaan met

kiemende zaadjes van raketsla. In de ruimte is geen zwaartekracht en groeien

kiemplantjes alle kanten uit. Onder zulke omstandigheden is het mogelijk om te

onderzoeken wat de invloed is van andere factoren.

De afbeelding hieronder geeft de resultaten weer van een onderzoek in de

ruimte naar de invloed van licht op de groeirichting.

Het sterretje (*) geeft de plaats aan waar het licht vandaan kwam.

zonder licht met licht zonder zwaartekracht zonder zwaartekracht

Uit de resultaten wordt een conclusie getrokken om een antwoord te geven op

de onderzoeksvraag.

Schrijf zo’n conclusie op.

opgave 6Slikken

111p

Leerlingen krijgen van hun docent een afbeelding van een doorsnede van een

deel van het hoofd. De afbeelding is niet volledig. Ze krijgen de opdracht om het

strotklepje in de afbeelding te tekenen en met een pijltje aan te geven hoe dit

klepje beweegt als je slikt.

Hieronder staan tekeningen van vier leerlingen.

In één tekening is de opdracht van de docent juist uitgevoerd.

Welke letter geeft deze tekening aan?

A letter S

B letter T

C letter U

D letter V

opgave 7Cariës

Bacteriën die in de mond leven kunnen cariës veroorzaken. Cariës is een ander woord voor tandbederf. De bacteriën maken zuren die de harde, buitenste laag van tanden aantasten. Zo ontstaan gaatjes.

121p

Hoe heet de harde, buitenste laag van tanden?

A cement

B glazuur

C tandbeen

131p

Tandartsen raden soms aan om direct na een maaltijd kauwgom te kauwen. De

hoeveelheid speeksel neemt dan toe waardoor de kans op cariës kleiner wordt.

Leg uit dat door meer speeksel de kans op cariës kleiner wordt.

opgave 8PDS

PDS is de afkorting van de naam van een ziekte die het ‘prikkelbare darmsyndroom’ wordt genoemd. Bij deze ziekte zijn de peristaltische bewegingen van de dikke darm te krachtig. Dit heeft krampen en buikpijn tot gevolg.

141p

De afbeelding is een foto van een torso. Enkele delen zijn met een letter

aangegeven.

Welke letter geeft de dikke darm aan?

A letter Q

B letter R

C letter S

151p

Noteer een functie van de peristaltische bewegingen van de darmen.

161p

Mensen met PDS hebben vaak last van verstopping.

Daarom wordt hun aangeraden om vezelrijk voedsel te eten en veel water te

drinken.

Welk voedsel bevat veel vezels?

A alleen dierlijk voedsel

B alleen plantaardig voedsel

C zowel dierlijk voedsel als plantaardig voedsel

opgave 9Licht en fotosynthese

Enkele leerlingen doen een experiment om de invloed van lichtsterkte op de fotosynthese te onderzoeken. In de afbeelding wordt de proefopstelling weergegeven die ze gebruiken. De opstelling staat in een donkere ruimte.

171p

Als het waterplantje met licht wordt beschenen, produceert het gasbelletjes. De

hoeveelheid licht van de lamp kan worden ingesteld: hoe hoger het voltage, des

te feller brandt de lamp. Het aantal gasbelletjes in een bepaalde tijd is een maat

voor de hoeveelheid fotosynthese.

Geef de naam van het gas dat door het plantje wordt geproduceerd bij de

fotosynthese.

181p

Jordy telt bij vier verschillende voltages hoeveel gasbelletjes er in één minuut

geproduceerd worden. Zijn resultaten staan in de tabel.

voltage aantal gasbelletjes in 1 minuut 4 volt 2 6 volt 35 9 volt 47 12 volt 31

Bij het bespreken van zijn resultaten zegt Jordy dat hij verwacht had, dat bij

12 volt meer gasbelletjes geproduceerd zouden worden dan bij 9 volt.

Hij denkt dat er te weinig koolstofdioxide in het water was.

Leg uit waardoor er minder gasbelletjes geproduceerd worden als er minder

koolstofdioxide in het water is.

opgave 10Urinezuur

In de afbeelding is de lever weergegeven met enkele bloedvaten en een deel van de dunne darm. Door welk bloedvat wordt bloed met urinezuur uit de lever afgevoerd? A door de leverader B door de leverslagader C door de poortader

Urinezuur wordt uit het bloed verwijderd en met de urine uit het lichaam afgevoerd. In de afbeelding worden enkele organen in de buikholte met een letter aangegeven. Welke letter geeft een orgaan aan dat urinezuur uit het bloed verwijdert? A letter Q B letter R C letter S D letter T

Bij iemand met jicht wordt urinezuur niet goed uitgescheiden en hoopt het zich op in het bloed. Dit veroorzaakt onder andere pijnlijke ontstekingen in gewrichten. Bepaalde stoffen in het voedsel hebben een nadelige invloed op jicht. Een voorbeeld hiervan is de stof purine. Hoe meer purine in het voedsel des te meer urinezuur ontstaat er in het lichaam. Een persoon met jicht wordt geadviseerd om voeding te kiezen met zo weinig mogelijk purine. Hieronder wordt de samenstelling van twee maaltijden gegeven en de hoeveelheid purine in verschillende voedingsmiddelen. maaltijd 1 maaltijd 2 200 gram aardappelen 150 gram witte rijst 150 gram spinazie 200 gram komkommer 150 gram kalfsvlees 100 gram kippenborst 100 gram banaan 100 gram yoghurt voedingsmiddel milligram purine per 100 gram aardappelen 20 witte rijst 54 bloemkool 37 komkommer 7 spinazie 64 kalfsvlees 148 runderlap 112 kippenborst 252 meloen 26 banaan 57 yoghurt 0 • Welke maaltijd kan iemand met jicht het beste kiezen? Leg je antwoord uit met een berekening.

De lever heeft nog andere functies dan het afbreken van eiwitten. Enkele functies die organen kunnen hebben zijn: 1 het afbreken van rode bloedcellen; 2 het produceren van gal; 3 het produceren van insuline. Welke twee cijfers geven functies van de lever aan? A de cijfers 1 en 2 B de cijfers 1 en 3 C de cijfers 2 en 3

opgave 11Astma

231p

Bij sommige mensen kan huisstof of stuifmeel een astma-aanval veroorzaken.

Kringspieren in de kleinste vertakkingen van de bronchiën trekken zich dan

samen en er wordt daar extra slijm geproduceerd. Hierdoor wordt de ademhaling

moeilijker.

Leg uit dat de ademhaling moeilijker wordt door het samentrekken van deze

spieren en de extra slijmproductie.

241p

Het hormoon adrenaline verlicht de gevolgen van een astma-aanval doordat de

samengetrokken spieren in de luchtwegen ontspannen.

Adrenaline wordt vanuit de bijnieren met het bloed door het lichaam vervoerd.

Het hormoon komt daarbij ook in de longslagader terecht.

Stroomt bloed met adrenaline door het hart als het vanuit de bijnieren via de

kortste weg naar de longslagader wordt vervoerd? Zo ja, hoe vaak stroomt dit

bloed dan door het hart?

A nee

B ja, eenmaal

C ja, tweemaal

251puitwerkbijlage

Adrenaline heeft naast het effect op de gevolgen van een astma-aanval ook

invloed op de hartslag en de bloeddruk. Men heeft daarom medicijnen voor

astmapatiënten ontwikkeld die eenzelfde werking hebben als adrenaline, maar

die de hartslag en de bloeddruk niet beïnvloeden.

Op de uitwerkbijlage staat een schema.

Geef in dit schema aan wat de invloed is op de hartslag en de bloeddruk als

de hoeveelheid adrenaline in het bloed toeneemt. Doe dit door de juiste

woorden te omcirkelen.

opgave 12De Nijmeegse Vierdaagse

Tijdens de Nijmeegse Wandelvierdaagse legt elke deelnemer dagelijks grote afstanden af. De vierdaagse van 2006 viel samen met een hittegolf. Op de eerste dag werd het wel 34 °C in de schaduw. Op deze dag kwamen er bijna 300 meldingen binnen van mensen die onwel geworden waren.

261p

Tijdens inspanning bij hoge temperatuur

verliest het lichaam veel vocht door

zweten.

In de afbeelding is een stukje huid

weergegeven. De zweetklieren krijgen

water en opgeloste stoffen aangevoerd

door bloedvaatjes in de huid.

Hoe heet de laag van de huid waarin deze

bloedvaatjes zich bevinden?

A de hoornlaag

B de kiemlaag

C de lederhuid

271p

Om uitdroging van het lichaam tegen te gaan werd aangeraden veel te drinken.

Veel deelnemers vertoonden ook verschijnselen van zoutgebrek.

Leg uit waardoor dit zoutgebrek werd veroorzaakt.

281p

Bij enkele deelnemers hadden de extreme omstandigheden en de grote

inspanning hartritmestoornissen tot gevolg. Bij hartritmestoornissen verloopt het

samentrekken van de hartspier niet goed. Dit kan ernstige gevolgen hebben

voor die delen van het hart die het bloed rechtstreeks in de kleine en de grote

bloedsomloop pompen.

Welk deel van het hart pompt het bloed rechtstreeks de grote bloedsomloop in?

A de linkerboezem

B de linkerkamer

C de rechterboezem

D de rechterkamer

opgave 13Afrikaanse hardlopers

Hardlopers uit bepaalde delen van Oost-Afrika winnen veel meer lange-afstand- wedstrijden dan lopers uit andere delen van de wereld. Hoe het komt dat deze mensen zo goed kunnen hardlopen, is niet echt duidelijk. Bekend is dat ze gewend zijn kilometers te rennen bijvoorbeeld om naar school te gaan. Andere mogelijke oorzaken zijn: de lichaamsbouw, de voeding en de hoge ligging van hun woongebied.

291p

De voeding van deze Afrikaanse hardlopers verschilt niet veel van die van

andere Oost-Afrikanen. Net als die eten ze veel groente en fruit, weinig vlees of

vis en veel graanproducten.

Vooral voedingsmiddelen met veel zetmeel leveren energie voor het hardlopen.

Welke van de genoemde voedingsmiddelen bevatten vooral veel zetmeel?

A graanproducten

B groente en fruit

C vlees en vis

301p

De Afrikaanse hardlopers komen allemaal uit een paar kleine gebieden die op

meer dan 2000 meter hoogte liggen. Hier is het zuurstofgehalte van de lucht

veel lager dan op zeeniveau. Het lichaam past zich aan grote hoogte aan door

het maken van extra bloeddeeltjes van een bepaald type. Hierdoor kan het bloed

meer zuurstof opnemen.

Welke bloeddeeltjes worden hier bedoeld?

A bloedplaatjes

B rode bloedcellen

C witte bloedcellen

opgave 14Q-koorts

Q-koorts is een ziekte die door geiten, runderen en schapen op de mens overgedragen kan worden. Besmette mestdeeltjes kunnen over grote afstand door de lucht worden verspreid. Het inademen van zulke deeltjes is de belangrijkste manier van besmetting.

311p

Bij het inademen passeren besmette mestdeeltjes de volgende delen van het

ademhalingsstelsel:

bronchiën – longblaasjes – luchtpijp

In welke volgorde worden deze delen gepasseerd bij het inademen?

A bronchiën – longblaasjes – luchtpijp

B bronchiën – luchtpijp – longblaasjes

C longblaasjes – bronchiën – luchtpijp

D longblaasjes – luchtpijp – bronchiën

E luchtpijp – bronchiën – longblaasjes

F luchtpijp – longblaasjes – bronchiën

De verschijnselen van Q-koorts lijken veel op die van griep. Eén van de verschijnselen is koorts, waarbij de lichaamstemperatuur stijgt. Als de lichaamstemperatuur te hoog is, worden de bloedvaten in de huid wijder. Dit wordt geregeld door een centrum in de hersenstam. Vanuit dit centrum worden via het ruggenmerg impulsen geleid naar spieren in de wand van de bloedvaten.

321p

Door welke zenuwcellen worden de impulsen geleid op weg van de hersenstam

via het ruggenmerg naar de huidbloedvaten?

A alleen door bewegingszenuwcellen

B alleen door schakelcellen

C zowel door bewegingszenuwcellen als door schakelcellen

331p

In de afbeelding wordt een deel van het zenuwstelsel weergegeven.

Welke letter geeft de hersenstam aan?

A letter Q

B letter R

C letter S

D letter T

opgave 15Een kersenboom

In de maanden april en mei bloeien de kersenbomen. Aan de takken bevinden zich dan grote aantallen witte bloemen. Uit de bloemen ontwikkelen zich na bestuiving en bevruchting de kersen. Deze vruchten zijn in juni of juli rijp en worden dan geplukt.

342p

De afbeelding hieronder toont een bloem en een vrucht van een kersenboom.

Enkele delen van de bloem zijn aangegeven met letters.

vruchtbeginsel kers zaadbeginsel bloembodem

Welke letter geeft een kroonblad aan? En welke letter geeft een meeldraad

aan? Geef je antwoord door twee letters op te schrijven in het schema op de

uitwerkbijlage.

351p

Een kers ontwikkelt zich uit een kersenbloem.

Drie delen van de bloem zijn in de afbeelding met hun naam aangegeven.

Uit welk van die delen groeit een kers?

A uit de bloembodem

B uit het vruchtbeginsel

C uit het zaadbeginsel

opgave 16Zwangerschap en geboorte

362p

Het diagram hieronder toont de lengte en het gewicht van een ongeboren baby

tijdens de zwangerschap.

50 3 gewicht (kg) 40 2 30 20 1 10 Legenda: lengte 0 gewicht 0 4 8 12 16 20 24 28 32 36 40 bevalling

Lees uit het diagram af hoe lang en hoe zwaar de ongeboren baby was op

de leeftijd van 28 weken.

Schrijf je antwoord zó op:

lengte:.................................. cm

gewicht:................................ kg

371p

Na ongeveer 40 weken wordt de baby geboren.

In de afbeelding wordt een fase van de geboorte

weergegeven.

Hoe wordt deze fase genoemd?

A het indalen

B de ontsluiting

C de uitdrijving

382p

Als de baby geboren is, volgt de nageboorte (zie de afbeelding hieronder).

Tijdens de nageboorte worden (delen van) bepaalde organen verwijderd uit de

baarmoeder.

Noem twee van zulke organen.

opgave 17Lepelaars

Lees eerst informatie 1 tot en met 5 en beantwoord dan vraag 39 tot en met 47.

Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.

391p

In informatie 1 is een foto van een lepelaar te zien. Uit de informatie is af te

leiden dat de foto is gemaakt in de zomer.

Leg uit waaraan je aan de lepelaar kunt zien dat de foto is gemaakt in de

zomer.

401p

De snavel van de lepelaar is aangepast aan het zoeken van voedsel in een

bepaalde omgeving (zie informatie 1 en 2). Ook de poten en de nek van de

vogel zijn hieraan aangepast.

Aan welk kenmerk van de poten en de nek is die aanpassing te zien?

412p

Waterverontreiniging heeft nadelige gevolgen voor lepelaars.

Leg met behulp van informatie 2 uit dat waterverontreiniging een afname van

het aantal lepelaars tot gevolg kan hebben.

421p

In informatie 3 worden enkele delen van het verteringsstelsel van een vogel met

een letter aangegeven.

Welke letter geeft het deel aan waarin na vertering de grootste hoeveelheid

voedingsstoffen wordt opgenomen in het bloed?

A letter P

B letter Q

C letter R

431p

Hoe heet het orgaan dat in informatie 3 wordt aangegeven met de letter S?

A eileider

B endeldarm

C urineleider

442puitwerkbijlage

Maak op de uitwerkbijlage een lijndiagram van het aantal broedparen in

Nederland in de jaren 2000 tot en met 2007 met behulp van de gegevens uit

informatie 4.

452p

In 2007 waren er 4000 broedparen lepelaars in heel West-Europa.

Hoeveel procent van het totaal aantal broedparen in West-Europa broedde

in 2007 in Nederland? Leg je antwoord uit met een berekening.

462p

In de informatie worden verschillende factoren genoemd die een oorzaak

kunnen zijn voor de afname van de populatie lepelaars in de vorige eeuw.

Eén van deze factoren is waterverontreiniging.

Noem nog twee andere factoren uit de informatie.

471p

Aan het eind van de zomer vertrekken de lepelaars uit Nederland (zie

informatie 5).

Noem de inwendige prikkel die dit gedrag volgens de informatie veroorzaakt.