bronnen

Eindexamen biologie vmbo kb 2000, tijdvak 1

bij dit examen

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

opgave 1Springersknie

Bij vérspringers komt regelmatig een blessure voor die ’springersknie’ wordt genoemd. Hierbij treedt pijn en zwelling aan de onderzijde van de knieschijf op. De blessure ontstaat door overbelasting van een pees. Deze pees verbindt de bovenste dijspier via de knieschijf met het scheenbeen.…

Bij vérspringers komt regelmatig een blessure voor die ’springersknie’ wordt genoemd. Hierbij treedt pijn en zwelling aan de onderzijde van de knieschijf op. De blessure ontstaat door overbelasting van een pees. Deze pees verbindt de bovenste dijspier via de knieschijf met het scheenbeen. afbeelding 1

Wordt de knieschijf in afbeelding 1 aangegeven met cijfer 1 of met cijfer 2? Bestaat de knieschijf vooral uit been of vooral uit kraakbeen? De knieschijf De knieschijf afbeelding 2 wordt aangegeven bestaat vooral uit met cijfer A 1 been B 2 been C 1 kraakbeen D 2 kraakbeen In afbeelding 2 is een…

Wordt de knieschijf in afbeelding 1 aangegeven met cijfer 1 of met cijfer 2? Bestaat de knieschijf vooral uit been of vooral uit kraakbeen? De knieschijf De knieschijf afbeelding 2 wordt aangegeven bestaat vooral uit met cijfer A 1 been B 2 been C 1 kraakbeen D 2 kraakbeen In afbeelding 2 is een been met een aantal spieren en pezen afgebeeld. De bovenste dijspier is met de letter P aangegeven.

Welke van de genummerde spieren is de antagonist van de bovenste dijspier? A spier 1 B spier 2 C spier 3 D spier 4

opgave 2Dinosauriërs

In Zuid-Limburg zijn fossielen gevonden van bepaalde dinosauriërs, de zogenaamde Hadrosauriërs. De gevonden fossielen waren versteende delen van het skelet. Uit deze fossielen heeft men kunnen afleiden hoe het skelet van zo’n Hadrosauriër is opgebouwd. Afbeelding 3 is een tekening van zo’n…

In Zuid-Limburg zijn fossielen gevonden van bepaalde dinosauriërs, de zogenaamde Hadrosauriërs. De gevonden fossielen waren versteende delen van het skelet. Uit deze fossielen heeft men kunnen afleiden hoe het skelet van zo’n Hadrosauriër is opgebouwd. Afbeelding 3 is een tekening van zo’n Hadrosauriërskelet. Met zwart zijn de gevonden fossiele delen aangegeven.Van de witte botten neemt men aan dat ze er zo hebben uitgezien. afbeelding 3 De botten van een Hadrosauriër hebben dezelfde namen als de vergelijkbare botten van een mens. In afbeelding 3 zijn drie fossiele botten met een cijfer aangegeven.

Neem de cijfers 1, 2 en 3 over op je antwoordblad en zet de naam van het bot erachter. Uit de fossiele resten heeft men kunnen afleiden dat een Hadrosauriër een planteneter was.
Leg uit hoe men uit de fossiele resten heeft kunnen afleiden dat de Hadrosauriër planten at. Er zijn veel fossielen gevonden van eieren van dinosauriërs. Deze lijken op eieren van reptielen. Doordat eieren van vissen anders gebouwd zijn dan eieren van reptielen, vindt men zelden fossielen van…

Leg uit hoe men uit de fossiele resten heeft kunnen afleiden dat de Hadrosauriër planten at. Er zijn veel fossielen gevonden van eieren van dinosauriërs. Deze lijken op eieren van reptielen. Doordat eieren van vissen anders gebouwd zijn dan eieren van reptielen, vindt men zelden fossielen van eieren van vissen.

Door welk verschil in bouw vindt men wel veel fossielen van eieren van dinosauriërs en zelden fossielen van eieren van vissen?

opgave 3Ondervoeding in het ziekenhuis

Doordat sommige patiënten te weinig eiwitten binnen krijgen, genezen ze niet snel. Ze raken ondervoed. Deze ondervoeding kan bij een patiënt ontstaan door gebrek aan eetlust of door problemen bij het slikken. Patiënten die aan deze ondervoeding lijden, moeten vooral eiwitrijk voedsel eten. Kan de…

Doordat sommige patiënten te weinig eiwitten binnen krijgen, genezen ze niet snel. Ze raken ondervoed. Deze ondervoeding kan bij een patiënt ontstaan door gebrek aan eetlust of door problemen bij het slikken. Patiënten die aan deze ondervoeding lijden, moeten vooral eiwitrijk voedsel eten. Kan de patiënt niet zelf eten, dan kan vloeibare voeding worden toegediend door een sonde. Dit is een slangetje dat via de neus tot in de maag is gebracht. Als ook voeding via een sonde niet mogelijk is, moet de voeding rechtstreeks in het bloed gebracht worden. Op de bijlage bij vraag 6 is een doorsnede van het hoofd en de hals van een mens opgenomen.

Geef in deze afbeelding met een lijn aan van waar tot waar de sonde zich bevindt. Bij het slikken is onder andere het strotklepje betrokken.
Wat wordt bij het slikken door het strotklepje afgesloten? A de luchtpijp B de mondholte C de neusholte D de slokdarm
In welk deel van het verteringsstelsel wordt de grootste hoeveelheid voedingsstoffen opgenomen in het bloed? A in de dikke darm B in de dunne darm C in de maag D in de slokdarm
Welk van de volgende voedingsmiddelen kan een patiënt die herstelt van ondervoeding het beste eten om een tekort aan eiwit aan te vullen? A bananen B bruin brood C magere vis D verse groente Mevrouw Peters lijdt aan ondervoeding. In het ziekenhuis krijgt zij met een sonde vloeibaar voedsel…

Welk van de volgende voedingsmiddelen kan een patiënt die herstelt van ondervoeding het beste eten om een tekort aan eiwit aan te vullen? A bananen B bruin brood C magere vis D verse groente Mevrouw Peters lijdt aan ondervoeding. In het ziekenhuis krijgt zij met een sonde vloeibaar voedsel toegediend. Het sondevoedsel bevat onder andere soja-eiwit, plantaardige olie en zetmeel. Dit voedsel is niet geschikt om rechtstreeks in het bloed te brengen.

Leg uit dat deze voeding niet geschikt is om rechtstreeks in het bloed te brengen.

opgave 4Griepprik

Griep wordt veroorzaakt door bepaalde ziekteverwekkers die griepvirussen genoemd
worden.
Om griep te voorkomen kan men zich laten inenten met een zogenaamde griepprik.
De griepprik bevat delen van griepvirussen. Die delen komen in het bloed terecht.
Het lichaam maakt vervolgens antistoffen tegen de griepvirussen.
Komt het echte griepvirus het lichaam binnen, dan wordt het virus onschadelijk gemaakt
door de antistoffen.
De griepprik bevat delen van griepvirussen.
111p
Leg uit waarom er geen complete griepvirussen in de griepprik mogen voorkomen.
Door de aanwezigheid van griepantistoffen kan je lichaam sneller op een infectie van een
griepvirus reageren. Je wordt niet ziek of de ziekte duurt korter. Dat lijkt gunstig voor
iedereen. Toch krijgt niet iedereen het advies om zich tegen griep te laten inenten.
De meeste ouderen krijgen dit advies wel.
Twee beweringen over dit advies zijn:
1 Ouderen krijgen dit advies omdat ze geen antistoffen tegen griepvirussen kunnen
vormen.
2 Ouderen krijgen dit advies omdat ze een verminderde afweer hebben tegen
griepvirussen.
122p
Welke van deze beweringen is of welke van deze beweringen zijn juist?
A alleen bewering 1
B alleen bewering 2
C zowel bewering 1 als bewering 2

opgave 5De hik

Bij de hik trekken de middenrifspieren zich krampachtig samen. Door de adem in te houden, of wat water te drinken tijdens de hik, gaat de hik meestal wel over.Vooral als het hikken lang duurt, kan dat erg vermoeiend zijn.
Gaat bij de samentrekking van de middenrifspieren het middenrif omhoog of omlaag? Heeft dit inademing of uitademing tot gevolg? het middenrif gaat inademing of uitademing A omhoog inademing B omhoog uitademing C omlaag inademing D omlaag uitademing In afbeelding 4 is een spiervezel van een…

Gaat bij de samentrekking van de middenrifspieren het middenrif omhoog of omlaag? Heeft dit inademing of uitademing tot gevolg? het middenrif gaat inademing of uitademing A omhoog inademing B omhoog uitademing C omlaag inademing D omlaag uitademing In afbeelding 4 is een spiervezel van een middenrifspier met een uitloper van een zenuwcel weergegeven. De pijl geeft de richting van de impulsen in deze uitloper aan. afbeelding 4

Van welk type zenuwcel is de uitloper in afbeelding 4 een deel? A van een bewegingszenuwcel B van een gevoelszenuwcel C van een schakelcel In zeer ernstige gevallen van blijvende hik kan een zenuw vlak bij het middenrif doorgesneden worden. De middenrifspieren kunnen dan niet meer gebruikt worden…

Van welk type zenuwcel is de uitloper in afbeelding 4 een deel? A van een bewegingszenuwcel B van een gevoelszenuwcel C van een schakelcel In zeer ernstige gevallen van blijvende hik kan een zenuw vlak bij het middenrif doorgesneden worden. De middenrifspieren kunnen dan niet meer gebruikt worden voor de ademhaling.

Met welke spieren kan deze patiënt dan nog wel ademhalen?

opgave 6De paartijd bij vogels

In de vrije natuur worden de voortplantingsorganen van vogels aan het eind van de
zomer veel kleiner. De voortplantingsactiviteit stopt dan ook, al blijven de mannetjes en
de vrouwtjes bij elkaar.
In de lente van het volgende jaar worden de voortplantingsorganen weer groter en gaan
weer hormonen en rijpe geslachtscellen produceren. De dieren paren en de vrouwtjes
leggen eieren.
Ook wanneer het in de lente kouder is dan normaal en het ’s nachts nog vriest, begint bij
vogels toch de paartijd.
Een boer heeft kippen in een kippenhok. Hij wil graag dat de kippen in het najaar eieren
blijven leggen.
162p
Leid uit de tekst af wat de boer zou moeten doen om de kippen in het najaar aan de leg
te houden.
A Een haan bij de kippen zetten.
B Het kippenhok ’s avonds verlichten.
C Het kippenhok verwarmen.
De werking van de voortplantingsorganen in het voorjaar wordt beïnvloed door
hormonen. Dit zijn bij vogels dezelfde hormonen als bij de mens.
172p
Door welke hormoonklier of door welke hormoonklieren worden deze hormonen vooral
gemaakt?
A de bijnieren
B de eilandjes van Langerhans
C de hypofyse
D de schildklier

opgave 7Tandbederf

Tandbederf komt veel voor. Het begint meestal met tandplak. Tandplak is een kleverige aanslag op tanden en kiezen. Hierin komen veel bacteriën voor. Deze bacteriën leven van suikers uit het voedsel en ze geven zuren af. Deze zuren veroorzaken tandbederf door aantasting van de harde lagen van tanden…

Tandbederf komt veel voor. Het begint meestal met tandplak. Tandplak is een kleverige aanslag op tanden en kiezen. Hierin komen veel bacteriën voor. Deze bacteriën leven van suikers uit het voedsel en ze geven zuren af. Deze zuren veroorzaken tandbederf door aantasting van de harde lagen van tanden en kiezen.

Hoe heet de laag van tanden en kiezen, die het eerst wordt aangetast door de zuren uit de tandplak? In de mondholte komen veel soorten bacteriën voor. Op de tanden leven andere bacteriën dan op de tong of op de slijmvliezen in de mond. Uit onderzoek is het volgende gebleken: Al enkele dagen na de…

Hoe heet de laag van tanden en kiezen, die het eerst wordt aangetast door de zuren uit de tandplak? In de mondholte komen veel soorten bacteriën voor. Op de tanden leven andere bacteriën dan op de tong of op de slijmvliezen in de mond. Uit onderzoek is het volgende gebleken: Al enkele dagen na de geboorte is bij een baby een bepaalde soort bacterie in de mond aan te tonen: S. salivarius ( S . is de afkorting van Streptococcus). Na de komst van het eerste tandje worden er ook andere bacteriën aangetroffen zoals: S. mutans. Bij mensen met een eigen gebit of een volledig kunstgebit zijn beide soorten bacteriën aanwezig. S. mutans blijkt echter te verdwijnen als het kunstgebit niet meer gedragen wordt. Alleen S. salivarius blijft dan in de mond achter. Uit de tekst is op te maken wat S. mutans nodig heeft om in de mond in leven te blijven en wat S. salivarius niet nodig heeft.

Wat heeft S. mutans nodig en S. salivarius niet? Andere bacteriën die in tandplak aanwezig zijn, zijn de Veillonella -bacteriën. Deze bacteriën voeden zich met de zuren die de S. mutans -bacteriën maken. Een onderzoeker doet proeven met ratten en mondbacteriën. Hij gebruikt twee groepen ratten:…

Wat heeft S. mutans nodig en S. salivarius niet? Andere bacteriën die in tandplak aanwezig zijn, zijn de Veillonella -bacteriën. Deze bacteriën voeden zich met de zuren die de S. mutans -bacteriën maken. Een onderzoeker doet proeven met ratten en mondbacteriën. Hij gebruikt twee groepen ratten: Groep 1 met tandplak waarin S. mutans voorkomt; Groep 2 met tandplak waarin S . mutans en Veillonella -bacteriën voorkomen. De omstandigheden zijn gelijk.

Bij welke groep verwacht je het minste tandbederf? Leg je antwoord uit.

opgave 8Aantasting van de huid

Een aantasting van de huid die veel voorkomt is zwemmerseczeem. Zwemmerseczeem wordt veroorzaakt door een huidschimmel. Een infectie met deze schimmel kan je gemakkelijk oplopen in zwembaden, douches van campings en gymzalen. De buitenste laag van de huid beschermt onder normale omstandigheden…

Een aantasting van de huid die veel voorkomt is zwemmerseczeem. Zwemmerseczeem wordt veroorzaakt door een huidschimmel. Een infectie met deze schimmel kan je gemakkelijk oplopen in zwembaden, douches van campings en gymzalen. De buitenste laag van de huid beschermt onder normale omstandigheden tegen het binnendringen van schimmels en andere ziekteverwekkers.

Noem nog twee andere beschermende functies van deze huidlaag.
Wat is de naam van de buitenste laag van de opperhuid? Meestal tast de huidschimmel de huid op de voeten aan.
Noem één oorzaak waardoor de huidschimmel meestal de huid van de voeten aantast en niet die op andere plaatsen.

opgave 9Adrenaline

In je lichaam wordt adrenaline gemaakt.
242p
Door welke hormoonklier of welke hormoonklieren wordt dit hormoon gemaakt?
A de bijnieren
B de eierstokken of teelballen
C de eilandjes van Langerhans
D de hypofyse

opgave 10Chromosomen in een cel

In afbeelding 5 zijn de chromosomen in een cel van een man weergegeven.
afbeelding 5
figuur bij de opgave
251p
Leg uit hoe men aan de chromosomen kan zien dat de cel van een man afkomstig is.
Twee typen cellen in het lichaam van een man zijn spermacellen en witte bloedcellen.
262p
Kunnen de afgebeelde chromosomen uit een spermacel afkomstig zijn? En uit een witte
bloedcel? Leg je antwoord uit.

opgave 11Taaislijmziekte

Taaislijmziekte leidt tot ernstige darm- en longproblemen. Bij mensen met taaislijmziekte is de productie van slijm in de luchtwegen toegenomen. Dit slijm is taaier dan normaal en blijft aan de wand van de luchtwegen plakken. Ook de alvleesklier produceert bij deze ziekte veel taai slijm, waardoor…

Taaislijmziekte leidt tot ernstige darm- en longproblemen. Bij mensen met taaislijmziekte is de productie van slijm in de luchtwegen toegenomen. Dit slijm is taaier dan normaal en blijft aan de wand van de luchtwegen plakken. Ook de alvleesklier produceert bij deze ziekte veel taai slijm, waardoor de afvoerbuis van de alvleesklier verstopt raakt. Afbeelding 6 geeft een deel van het verteringskanaal van de mens schematisch weer. Een aantal organen is met cijfers aangegeven. afbeelding 6

Welk cijfer geeft de alvleesklier aan? A cijfer 1 B cijfer 2 C cijfer 3 D cijfer 4
Taaislijmziekte is een ernstige erfelijke ziekte die wordt veroorzaakt door een recessief gen (r). Mensen die het dominante gen (R) bezitten hebben de ziekte niet. Clara en Jan zijn beiden heterozygoot voor taaislijmziekte. Clara is zwanger. Ze willen weten hoe groot de kans is dat de baby…

Taaislijmziekte is een ernstige erfelijke ziekte die wordt veroorzaakt door een recessief gen (r). Mensen die het dominante gen (R) bezitten hebben de ziekte niet. Clara en Jan zijn beiden heterozygoot voor taaislijmziekte. Clara is zwanger. Ze willen weten hoe groot de kans is dat de baby taaislijmziekte krijgt.

Hoe groot is deze kans? A 25% B 50% C 75% D 100% Bij Clara wordt een vruchtwaterpunctie uitgevoerd. Hierbij wordt met een naald wat vruchtwater opgezogen. In het vruchtwater bevinden zich losse cellen van het embryo. Door deze cellen te onderzoeken kan bepaald worden of het embryo genen voor…

Hoe groot is deze kans? A 25% B 50% C 75% D 100% Bij Clara wordt een vruchtwaterpunctie uitgevoerd. Hierbij wordt met een naald wat vruchtwater opgezogen. In het vruchtwater bevinden zich losse cellen van het embryo. Door deze cellen te onderzoeken kan bepaald worden of het embryo genen voor taaislijmziekte heeft. Afbeelding 7 geeft een embryo in een baarmoeder weer.Vier plaatsen zijn met een cijfer aangegeven. afbeelding 7

Welk cijfer geeft de plaats aan waar vruchtwater met cellen wordt weggehaald? A cijfer 1 B cijfer 2 C cijfer 3 D cijfer 4 De cellen uit het vruchtwater vermeerderen zich voordat ze onderzocht worden.
Vermeerderen de cellen zich door gewone celdeling? En door reductiedeling? A alleen door gewone celdeling B alleen door reductiedeling C zowel door gewone celdeling als door reductiedeling

opgave 12Microscopie

Kirsten krijgt van haar lerares vier microscooppreparaten. Op elk preparaat zit een
etiketje (zie afbeelding 8).
afbeelding 8
figuur bij de opgave
Kirsten krijgt de opdracht een preparaat van een weefsel te bekijken.
312p
Welk van deze preparaten moet Kirsten dan bekijken?
A preparaat 1
B preparaat 2
C preparaat 3
D preparaat 4
Vervolgens krijgt Kirsten de opdracht om een cel met bladgroen te bekijken en te tekenen.
322p
Kan zij één van deze preparaten hiervoor gebruiken? Zo ja, welk?
A nee
B ja, preparaat 1
C ja, preparaat 2
D ja, preparaat 3
E ja, preparaat 4

opgave 13Enzymen bij de productie van voedingsmiddelen

Planten kunnen koolhydraten opslaan, bijvoorbeeld zetmeel.
De industrie gebruikt zetmeel als grondstof voor de productie van frisdranken, snoep en
ijs. Het zetmeel moet dan eerst worden afgebroken door bepaalde enzymen.
Dit zijn dezelfde enzymen die in planten zetmeel omzetten.
332p
Welke stof ontstaat bij deze omzetting?
A een eiwit
B een suiker
C een vet
D een vitamine
Enkele landbouwproducten zijn: aardappels, appels, uien en worteltjes.
342p
In welk van deze producten zit het hoogste gehalte zetmeel?
A aardappels
B appels
C uien
D worteltjes

opgave 14Rozen

Rozen worden meteen na het afsnijden op de kwekerij in water gezet met daarin een bacteriedodend middel. Dan gaan ze na de verkoop in een bloemenvaas minder snel slap hangen. Rozen gaan slap hangen als er verstoppingen in de vaten van de stengel voorkomen. Twee typen vaten zijn bastvaten en…

Rozen worden meteen na het afsnijden op de kwekerij in water gezet met daarin een bacteriedodend middel. Dan gaan ze na de verkoop in een bloemenvaas minder snel slap hangen. Rozen gaan slap hangen als er verstoppingen in de vaten van de stengel voorkomen. Twee typen vaten zijn bastvaten en houtvaten.

Gaat een roos eerder slap hangen bij verstopping in de bastvaten of bij verstopping in de houtvaten? Leg je antwoord uit. Floortje koopt op een zaterdagmorgen een bos rozen en zet deze meteen in een vaas voor het raam.
Kan er in de bladeren van een rozentak dan fotosynthese plaatsvinden? En verbranding? A geen van beide B alleen fotosynthese C alleen verbranding D zowel fotosynthese als verbranding Kwekers vermeerderen de meeste rassen snijrozen door ze te stekken. Deze wijze van vermeerderen gaat sneller en is…

Kan er in de bladeren van een rozentak dan fotosynthese plaatsvinden? En verbranding? A geen van beide B alleen fotosynthese C alleen verbranding D zowel fotosynthese als verbranding Kwekers vermeerderen de meeste rassen snijrozen door ze te stekken. Deze wijze van vermeerderen gaat sneller en is goedkoper dan opkweken van rozen uit zaden.

Noem nog een andere reden waarom kwekers stekken gebruiken in plaats van zaden.

opgave 15Champignonteelt

In Nederland worden per jaar ongeveer 165 miljoen kilo champignons geteeld. Champignons worden in donkere ruimtes geteeld op een voedingsbodem van mest vermengd met stro. Het mengsel van mest en stro wordt op speciale bedrijven voor de telers voorbewerkt. Het wordt daar vochtig gemaakt en belucht,…

In Nederland worden per jaar ongeveer 165 miljoen kilo champignons geteeld. Champignons worden in donkere ruimtes geteeld op een voedingsbodem van mest vermengd met stro. Het mengsel van mest en stro wordt op speciale bedrijven voor de telers voorbewerkt. Het wordt daar vochtig gemaakt en belucht, waarna reducenten het mengsel gedeeltelijk afbreken.

Noem twee groepen reducenten.
Leg uit door welke eigenschap champignons in het donker geteeld kunnen worden. Een deel van de oogst van de champignons wordt meteen vers verkocht. Een ander deel wordt gesteriliseerd en in potten of blikken verkocht.
Leg uit wat de functie is van het steriliseren van de champignons.

opgave 16Auto

Nederland heeft meer auto’s per vierkante kilometer dan enig ander land.
Er zijn nog geen goede manieren gevonden om het autorijden te beperken.
Ook al kost autorijden veel geld en is het slecht voor het milieu, men doet het toch.
Tegenwoordig worden er ook elektrische auto’s gemaakt.
Rijden op elektriciteit wordt aangeprezen als milieuvriendelijk, omdat het geen
luchtvervuiling zou veroorzaken. Dit is niet helemaal juist.
411p
Leg uit dat rijden op elektriciteit indirect toch luchtvervuiling veroorzaakt.
Bij verbranding van bijvoorbeeld benzine in een auto ontstaat koolstofdioxide.
422p
Welk nadeel levert de uitstoot van te veel koolstofdioxide op langere termijn op?
A Een toename van de hoeveelheid koolstofdioxide veroorzaakt accumulatie in de
voedselketen.
B Een toename van de hoeveelheid koolstofdioxide veroorzaakt overbemesting van de
bodem.
C Een toename van de hoeveelheid koolstofdioxide versterkt het broeikaseffect.

opgave 17Lepelaars in het Naardermeer

Het Naardermeer was vooral bekend doordat er lepelaars broedden. In afbeelding 9 is het aantal lepelaars in het Naardermeer weergegeven van 1950 tot en met 1972. Sinds 1989 broeden er geen lepelaars meer in het Naardermeer. afbeelding 9 Vanaf een gegeven moment stierven veel lepelaars door het…

Het Naardermeer was vooral bekend doordat er lepelaars broedden. In afbeelding 9 is het aantal lepelaars in het Naardermeer weergegeven van 1950 tot en met 1972. Sinds 1989 broeden er geen lepelaars meer in het Naardermeer. afbeelding 9 Vanaf een gegeven moment stierven veel lepelaars door het gebruik van bestrijdingsmiddelen in de omgeving van het Naardermeer. Het aantal lepelaars nam direct weer toe nadat er strengere regels waren ingevoerd voor het gebruik van bestrijdingsmiddelen.

Lees uit het diagram (afbeelding 9) af in welk jaar de strengere regels werden ingevoerd en noteer dit op je antwoordblad. De lepelaars broedden in het riet van het Naardermeer. Hun voedsel zochten ze vooral op plaatsen met ondiep water. Doordat veel ondiepe plassen en sloten in de buurt van het…

Lees uit het diagram (afbeelding 9) af in welk jaar de strengere regels werden ingevoerd en noteer dit op je antwoordblad. De lepelaars broedden in het riet van het Naardermeer. Hun voedsel zochten ze vooral op plaatsen met ondiep water. Doordat veel ondiepe plassen en sloten in de buurt van het Naardermeer door drooglegging verdwenen, moesten de lepelaars hun voedsel steeds verder van het nest gaan zoeken.

Leg uit dat hierdoor de jonge lepelaars minder voedsel kregen. Een lepelaar vangt vooral kleine dieren zoals stekelbaarsjes en kreeftjes in ondiep water.
Noem twee kenmerken van de bouw van een lepelaar (zie afbeelding 9) die passen bij deze manier van voedsel zoeken.

opgave 18Kaas maken

Kaas wordt gemaakt van melk.
De melk wordt gestremd, daarbij wordt melk vast. Dit gebeurt met behulp van een enzym.
Vroeger kon dit enzym alleen verkregen worden uit de magen van geslachte kalveren.
Het is nu gelukt om het gen, dat in een kalf de productie van dit enzym regelt, in te
bouwen in gistcellen.
Zulke gistcellen gaan dan dit enzym produceren.
Dit enzym kan gebruikt worden bij het maken van kaas.
Gistcellen worden door de mens niet alleen gebruikt voor het produceren van enzymen.
462p
Noem twee andere toepassingen van gist door de mens.

opgave 19Vlooien

Bekijk eerst het boekje met informatie over vlooien. Je kunt de informatie gebruiken bij het beantwoorden van de vragen 47 tot en met 54.
Met welk orgaan of met welke organen neemt een vlo zuurstof op? A huid B kieuwen C longen D tracheeën Als een gezin van vakantie terugkomt treedt een vlooienplaag in hun huis op (zie informatie 4).
Waardoor komen er plotseling zoveel poppen uit bij het binnentreden van het huis na een lange zomervakantie? Een vrouwelijke vlo zuigt per keer tien maal zoveel bloed op als een mannelijke vlo.Toch is een vrouwelijke vlo niet tien maal zo groot als een mannelijke.
Waardoor heeft een vrouwelijke vlo veel meer voedsel nodig dan een mannelijke? In informatie 3 staan gegevens over de samenstelling van een vlooienpopulatie. Op de bijlage bij vraag 50 is grafiekpapier opgenomen.
Zet daarop de gegevens over de vlooienpopulatie uit in een staafdiagram. In informatie 5 is het aantal eitjes en het aantal volwassen vlooien in een proefruimte weergegeven. Na twee weken neemt het aantal eitjes in de proefruimte sterker toe dan daarvoor.
Geef de verklaring voor deze sterkere toename van het aantal eitjes. In winkels zijn middelen tegen kattenvlooien te koop.Veel van deze middelen doden alleen volwassen vlooien op de kat.Wanneer zo’n middel na veertien dagen is uitgewerkt, krijgt de kat, ook als hij niet buitenshuis komt, snel…

Geef de verklaring voor deze sterkere toename van het aantal eitjes. In winkels zijn middelen tegen kattenvlooien te koop.Veel van deze middelen doden alleen volwassen vlooien op de kat.Wanneer zo’n middel na veertien dagen is uitgewerkt, krijgt de kat, ook als hij niet buitenshuis komt, snel opnieuw vlooien.

Geef hiervoor een verklaring. Willem zorgt goed voor zijn kat. Het dier heeft nooit vlooien. De kat krijgt elke dag hetzelfde soort vlees als zijn baas, namelijk vers rundvlees.
Schrijf een voedselweb op waartoe zowel Willem als zijn kat behoren.
Heeft een vlo hetzelfde fenotype als de pop waaruit hij is ontstaan? En hetzelfde genotype? A alleen hetzelfde fenotype B alleen hetzelfde genotype Einde C zowel hetzelfde fenotype als hetzelfde genotype