Eindexamen biologie vmbo kb 1999 tijdvak 1

bij dit examen

Tenzij anders vermeld,is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

opgave 1Oor

Afbeelding 1 geeft een gedeelte van het hoofd van een mens weer.

afbeelding1

Iemand praat tegen je. Daardoor gaan bepaalde delen in je gehoororgaan trillen. Door

deze trillingen hoor je wat er wordt gezegd.

12p

Welke zijn in afbeelding 1 de nummers van deze trillende delen?

opgave 2Bursitis

Bij bursitis heeft iemand last van een

pijnlijke slijmbeurs. Een slijmbeurs is een

zakje dat als stootkussen dient op plaatsen

waar bot stevig tegen spieren of pezen kan

drukken. Bursitis ontstaat meestal ten

gevolge van overbelasting van een

slijmbeurs, bijvoorbeeld door zwaar werk of

door zware sport.

Vroeger kwam bij veel werksters bursitis

voor als gevolg van werken op de knieën.

(Zie afbeelding 2).

22p

32p

In afbeelding 3 is een doorsnede van een

knie weergegeven. Drie slijmbeurzen zijn

genummerd. Een werkster zoals in

afbeelding 2 afgebeeld, leunt vaak voorover

bij het schrobben. De punt van de knie

wordt daarbij zwaar belast.

Bij welke van de genummerde slijmbeurzen

is bij de werkster in de afgebeelde situatie

de kans op bursitis het grootst?

bij slijmbeurs 1

bij slijmbeurs 2

bij slijmbeurs 3

Wat is de naam van het bot P in

afbeelding 3? En wat de naam van bot R?

Schrijf het zo op je antwoordblad:

bot P …………

bot R …………

In afbeelding 3 zijn twee delen aangeduid met Q.

42p

Uit welk type weefsel bestaan deze delen Q vooral?

uit beenweefsel

uit kraakbeenweefsel

uit peesweefsel

uit spierweefsel

opgave 3Alcohol in het bloed

Als iemand bier drinkt,wordt alcohol in afbeelding 4 het bloed opgenomen.Via bloed (zie afbeelding 4) komt de alcohol in de hersenen terecht en werkt daar als een verdovend middel.De bewegingen worden dan minder gecoördineerd.Als iemand in korte tijd te veel drinkt,kan hij zelfs bewusteloos raken. Een alcoholmolecuul is via de wand van de maag in het bloed opgenomen.Dit molecuul wordt met het bloed langs de kortste weg naar de hersenen vervoerd.

n Komt dit molecuul dan door het hart? Zo ja,hoe vaak? A nee B ja,éénmaal C ja,tweemaal D ja,driemaal In de tekst staat dat bewegingen minder gecoördineerd worden.

n Welk deel van het zenuwstelsel wordt op grond van dit gegeven zeker door de alcohol beïnvloed? A de grote hersenen B de hersenstam C de kleine hersenen D het ruggenmerg Iemand is bewusteloos geraakt nadat hij veel bier in korte tijd heeft gedronken.Hij wordt naar de eerste hulp van een ziekenhuis gebracht.Daar wordt zijn maag meteen leeggepompt.

n Gaan er tijdens de bewusteloosheid impulsen naar de ademhalingsspieren? Verandert het alcoholgehalte in zijn bloed gedurende de eerste drie uren in het ziekenhuis? Tijdens de bewusteloosheid Het alcoholgehalte verandert gaan impulsen naar gedurende de drie uur in het de ademhalingsspieren. ziekenhuis. A ja Ja,het wordt lager. B ja Nee,het verandert niet. C nee Ja,het wordt lager. D nee Nee,het verandert niet.

opgave 4Ziekteverwekkers in donorbloed

Bij een bloedtransfusie probeert men te voorkomen dat ziekten aan patiënten worden

overgedragen. Bloed van donoren wordt daarom onderzocht.Als er ziekteverwekkers in

het bloed aanwezig zijn, kan men ze meestal opsporen. Uiteraard kan men

ziekteverwekkers die niet met bloed worden verspreid, zo niet opsporen.

82p

Is het zinvol donorbloed op de veroorzaker van aids te onderzoeken? En is het zinvol

donorbloed op de veroorzaker van hepatitis te onderzoeken?

op geen van beide

alleen op de veroorzaker van aids

alleen op de veroorzaker van hepatitis

zowel op de veroorzaker van aids als op de veroorzaker van hepatitis

opgave 5De nieren

In een nier wordt bloed gezuiverd.Afvalstoffen zoals ureum komen dan in de urine terecht.

afbeelding5

In afbeelding 5 zijn organen van een mens schematisch weergegeven.Van een nier is een

doorsnede vergroot weergegeven.

92p

Bevindt zich bloed in een nier in het gedeelte aangeduid met 1? En in het gedeelte

aangeduid met 2?

in geen van beide gedeelten

alleen in gedeelte 1

alleen in gedeelte 2

zowel in gedeelte 1 als in gedeelte 2

102p

Heeft meer zweten invloed op de hoeveelheid urine die je produceert? Zo ja, wordt de

hoeveelheid urine daardoor minder of meer?

nee, zweten heeft geen invloed

ja, de hoeveelheid urine wordt minder

ja, de hoeveelheid urine wordt meer

112p

In welk van volgende bloedvaten bevat het bloed de minste ureum per ml?

in de aorta

in de nierader

in de nierslagader

opgave 6Sluitspier

Bij sommige mensen werkt de sluitspier van de anus niet goed meer.Deze mensen hebben

problemen met het ophouden van hun ontlasting.Door een operatie kan een nieuwe

sluitspier worden gemaakt.Men maakt dan een spiertje uit een bil aan een kant los en legt

dat spiertje in een lus om de darmuitgang.

Er worden elektroden in het spiertje aangebracht en verbonden met een apparaatje

(pacemaker).De pacemaker kan via de elektroden impulsen afgeven aan het spiertje.De

patiënt kan de pacemaker zelf aan- en uitzetten.

Een patiënt bij wie de sluitspier niet meer werkte,heeft zo’n nieuwe sluitspier gekregen.

122p

Moet de patiënt de pacemaker inschakelen of uitschakelen als hij op het toilet zijn

ontlasting kwijt wil? Leg je antwoord uit.

De patiënt krijgt het advies vlak na de operatie nog niet veel vezelrijk voedsel zoals

volkorenbrood en zilvervliesrijst te eten.

131p

Geef een reden voor dit advies.

opgave 7Zwanen

Bepaalde zwanen (zie afbeelding 6) maken soms lange trekvluchten. Om voldoende

energie te hebben tijdens het vliegen bouwen zij een vetreserve op. Het vet kan tijdens het

vliegen verbrand worden. Men heeft lang gedacht dat de vetreserve voldoende zou zijn

voor de gehele trekvlucht. Die veronderstelling blijkt niet te kloppen. Zwanen hebben

daarvoor een te kleine vetvoorraad. Zij verbranden bij een lange vlucht niet alleen vet,

maar ook een deel van het spierweefsel.

afbeelding6

Een grote vetreserve is een nadeel bij een lange vlucht.

141p

Noem dit nadeel.

Bij zwanen zijn bepaalde spieren meer ontwikkeld dan andere spieren. Deze grote spieren

verbruiken veel brandstof.

151p

Waarvoor gebruikt een zwaan deze grote spieren vooral?

Bij het vliegen ontstaat veel water in een zwaan.

161p

Wat is de naam van het proces waarbij dit water ontstaat?

De lichaamsbouw van zwanen is geschikt voor verblijf op het water en in de lucht. Zij eten

vooral plantaardig voedsel.

172p

Welke van de onderstaande tekeningen hoort bij een zwaan?

afbeelding7

tekening 1

tekening 2

tekening 3

tekening 4

opgave 8Kloneren

Men wil van een koe met gunstige eigenschappen veel meer nakomelingen krijgen dan op een natuurlijke manier mogelijk is.Dat is tegenwoordig mogelijk met de methode van het kloneren.Bij het kloneren wordt een zogenoemde superkoe bevrucht door een stier met gunstige eigenschappen.De bevruchte eicel deelt zich.Het klompje cellen wordt uit de superkoe gehaald en gesplitst.Wat er gebeurt bij het kloneren is schematisch weergegeven in afbeelding 8. afbeelding 8

n Zijn de delingen bij proces X van afbeelding 8 gewone celdelingen of zijn het reductiedelingen? Of is dit niet te zeggen op grond van de gegevens? A gewone celdelingen B reductiedelingen C dit is niet te zeggen op grond van de gegevens

n Heeft een cel R een celmembraan? En is er een celwand omheen? A alleen een celmembraan B alleen een celwand C zowel een celmembraan als een celwand Een gewone lichaamscel van een koe bevat 60 chromosomen.

n Hoeveel chromosomen bevat een cel R van afbeelding 8? A 30 B 60 C 120

n In welk orgaan van een draagkoe moet een klompje cellen worden ingebracht,om daar uit te kunnen groeien tot een kalf? A in de baarmoeder B in een eierstok C in een eileider D in de vagina

opgave 9Voortplanting bij petuniaplanten

232p

Petunia’s worden gekweekt om ze in

bloembakken of in de tuin te zetten. Zie

afbeelding 9.

Petunia’s vallen op door hun felle kleur.

Ook in het wild heeft de petuniabloem een

opvallende kleur.

Op welke wijze wordt bij petuniaplanten in

het wild het stuifmeel verspreid? Leg je

antwoord uit.

242p

252p

In afbeelding 10 is een schema van een

bloem van een petunia getekend.

Welk cijfer geeft de plaats aan waar de

stuifmeelkorrels ontstaan?

cijfer 1

cijfer 2

cijfer 3

cijfer 4

cijfer 5

cijfer 6

Welk cijfer geeft een kroonblad aan? En in

welk deel zit een zaadbeginsel? Doe het zo

op je antwoordblad:

Kroonblad: ……

Zaadbeginsel zit in: ……

opgave 10Etheen

Etheen heeft een grote invloed op planten.

Joke doet een proef met als onderzoeksvraag:Welke invloed heeft etheen op de

lengtegroei van de stengels van ontkiemende erwten?

Haar proefopzet is:

schaaltje 1: erwten 48 uur laten groeien zonder etheen (= 0 uur in etheen);

schaaltje 2: erwten eerst 24 uur laten groeien met etheen en daarna 24 uur zonder etheen;

schaaltje 3: erwten eerst 36 uur laten groeien met etheen en daarna 12 uur zonder etheen;

schaaltje 4: erwten 48 uur laten groeien met etheen.

Na 48 uur meet ze de lengte van tien stengels.

In tabel 1 staan de resultaten van haar metingen.

tabel 1

uren dat de erwten in etheen groeien 0 uur 24 uur 36 uur lengte van de tien stengels van de kiemplanten (in cm) 8,3 9,5 9,0 8,0 8,5 9,0 9,5 10,0 9,5 9,0 7,0 8,0 7,0 7,0 9,0 8,0 7,0 6,5 8,5 7,5 4,2 4,7 4,6 3,8 5,4 4,4 4,0 4,3 4,5 4,5

gemiddelde lengte

9,0

7,6

4,4

1,3

(incm)

263p

Zet op de bijlage bij vraag 26 de gemiddelde lengte van de stengels uit in een lijndiagram.

Zet ook de juiste getallen bij de assen.

De onderzoeksvraag van Joke was: ’Welke invloed heeft etheen op de lengtegroei van de

stengels van ontkiemende erwten?’

271p

Welke conclusie hoort op grond van de resultaten bij deze onderzoeksvraag?

opgave 11De hommel

In afbeelding 11 zijn een hommel en een schema van een gedeelte van de hommel

weergegeven.

Twee delen zijn met P aangeduid. De beide delen hebben dezelfde functie.

281p

Wat is de naam van die delen?

opgave 12Wijn

De meeste druiven uit de Elzas in Noord-Frankrijk worden gebruikt om wijn van te

maken.Na een zomer met veel zon bevatten de druiven een grote hoeveelheid producten

van de koolstofassimilatie.Na zo’n zonnige zomer ontstaat meer alcohol dan na een zomer

met weinig zon.

292p

Leg in twee stappen het verband tussen veel zon in de zomer en meer alcohol uit.

opgave 13Pizza

Els en Huub doen een uitspraak over het bewaren van een pizza die zij in de winkel

hebben gekocht.

Els zegt: „Wanneer je de pizza bewaart in een diepvriezer, gaan alle bacteriën dood”.

Huub zegt: „Bij het bewaren van de pizza in een diepvriezer wordt de vermeerdering van

bacteriën méér geremd dan bij het bewaren in een koelkast”.

302p

Wie heeft er gelijk?

geen van beiden

alleen Els

alleen Huub

Op de verpakking van de pizza staan onder andere de volgende gegevens per 100 gram

pizza:

energie:

770 kJ

eiwit:

10 g

koolhydraten: 19 g

vet:

8 g

voedingsvezel: 3 g

312p

Bereken hoeveel gram water 100 gram van deze pizza op grond van deze gegevens

maximaal bevat.

opgave 14100 kilometer

Men overweegt een maatregel dat auto’s op de autosnelwegen overdag niet harder mogen

rijden dan 100 km per uur.

Naast minder ongelukken op de wegen streeft men ook positieve effecten voor het milieu

na.

322p

Welke van de volgende effecten zal met de genoemde maatregel vooral nagestreefd

worden?

er is dan minder accumulatie van zware metalen

er is dan minder horizonvervuiling

er is dan minder uitstoot van gassen

opgave 15Maatregelen tegen verzuring

In de buurt van een bos bevindt zich een grote boerderij met varkens. De mest van de

varkens werd opgeslagen in open opslagplaatsen op het erf van de boerderij. Men wilde de

hoeveelheid verzurende stoffen in de bodem van het bos beperken.

332p

Door welke van de volgende maatregelen zal de bodem van het bos minder verzuren?

1 Door mestopslagplaatsen op de boerderij af te dekken.

2 Door het aantal varkens op de boerderij te verminderen.

door geen van beide

alleen door maatregel 1

alleen door maatregel 2

zowel door maatregel 1 als door maatregel 2

Een actiegroep beweert dat het aantal soorten planten in het bos bij de boerderij aan het

afnemen is. Om dat te bewijzen willen ze een onderzoek uitvoeren. Daarvoor tellen ze in

mei het aantal soorten planten in het bos.

342p

Wanneer moet de actiegroep weer gaan tellen bij een goed onderzoek?

in augustus van datzelfde jaar

in oktober van datzelfde jaar

in mei een of twee jaar later

in augustus een of twee jaar later

in oktober een of twee jaar later

opgave 16Schimmels

Een hondendrol bevat voedselresten. Deze resten zijn weer voedsel voor talloze bacteriën

en schimmels. Ze verbruiken de nog bruikbare stoffen in de drollen. Dat verbruiken gaat

in een vochtige zomer sneller dan in een droge zomer of in de winter.

Sporen zijn cellen die zorgen voor de voortplanting van schimmels. Sommige sporen

ontwikkelen pas tot complete schimmels als ze in het verteringskanaal van een dier

geweest zijn. In het verteringskanaal wordt het begin van de ontwikkeling gestimuleerd

door veel zuur en door een hoge temperatuur. Uiteindelijk worden de sporen complete

schimmels in een verse drol.

352p

Noem twee abiotische factoren die volgens de tekst van invloed zijn op de ontwikkeling

van de schimmels uit de sporen.

De hoeveelheid poep van een hond is mede afhankelijk van het soort voedsel dat de hond

krijgt. In modern hondenvoer is vaak plantaardig voedsel verwerkt.Van een kilo

plantaardig voedsel blijft na vertering meer poep over dan van een kilo dierlijk voedsel.

361p

Geef een oorzaak voor dit verschil.

Men deed in een zomer een onderzoek naar de invloed van de hoeveelheid regen op de

aanwezigheid van schimmels op hondendrollen. In het verslag stond: „Regen bevordert

het ontstaan van schimmels op hondendrollen.”

372p

Is deze zin in het verslag op te vatten als een conclusie, als een methode van onderzoek of

als een werkplan bij het onderzoek?

als een conclusie

als een methode van onderzoek

als een werkplan

Schimmels gebruiken enzymen bij de vertering van een hondendrol. In de winter wordt

een hondendrol op straat minder snel verteerd dan in de zomer.

382p

Waardoor is dat verschil hier vooral te verklaren?

1 doordat de activiteit van enzymen afhangt van de temperatuur

2 doordat hun activiteit afhangt van de zuurgraad

door geen van beide

vooral doordat de activiteit afhangt van de temperatuur

vooral doordat de activiteit afhangt van de zuurgraad

Bij de afbraak van drollen door bacteriën en schimmels komen stoffen vrij, die door

planten kunnen worden opgenomen.

392p

Is koolstofdioxide een van deze stoffen? En horen mineralen tot die stoffen?

geen van beide

alleen koolstofdioxide

alleen mineralen

zowel koolstofdioxide als mineralen

opgave 17Zo bouw je een composthoop op

Een goede composthoop krijg je niet door zomaar wat afval op een hoop te gooien. In

afbeelding 12 is de opbouw van een goede composthoop weergegeven.

Over het nut van een laag takken onderin een composthoop worden twee beweringen

gedaan:

1 Daardoor krijgen de reducenten in de composthoop gemakkelijker zuurstof.

2 Vooral de takken leveren de voor de reducenten noodzakelijke voedingsstoffen.

402p

Welke van deze beweringen is juist?

geen van beide beweringen

alleen bewering 1

alleen bewering 2

zowel bewering 1 als bewering 2

Bij een onderzoek werd de totale biomassa bepaald van al het plantenmateriaal dat op een

bepaalde composthoop werd gegooid. Na het composteren werd de biomassa van de

ontstane compost bepaald. De biomassa vóór en ná het composteren werd vergeleken.

412p

Is ná het composteren de totale biomassa kleiner, gelijk of groter?

kleiner

gelijk

groter

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

opgave 18Waterorganismen

Bekijk eerst het boekje met informatie over waterorganismen.Je kunt deze informatie gebruiken bij het beantwoorden van de vragen 42 tot en met 48. In informatie 1 is een kringloop schematisch afgebeeld.

n Zijn in deze kringloop consumenten weergegeven? En producenten? En reducenten? A alleen consumenten B alleen consumenten en producenten C alleen consumenten en reducenten D alleen producenten en reducenten E zowel consumenten,als producenten,als reducenten De aanwezigheid van waterplanten in het water is goed voor vissen. In de informatie worden verschillende voorbeelden genoemd waaruit dat blijkt.