bij dit examen
figuur 1
figuur 2
Dit examen gaat over rijkdom en over de verschillende manieren waarop
en redenen waarom kunstenaars, architecten en vormgevers weelde en
waarde(n) in hun werk tot uitdrukking brengen.
opgave 1Prachtig Parijs
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 6
Op afbeelding 1 zie je de Sainte-Chapelle, de kapel die koning Lodewijk
de Heilige in de dertiende eeuw in Parijs heeft laten bouwen. De slanke,
hoge kapel met het opvallende torentje op het dak is een goed voorbeeld
van de late gotiek. Het torentje, een 'dakruiter', zie je op figuur 1 (zie
pagina hiernaast).
De kapel is aan de buitenkant rijk versierd, onder meer met grote en
kleine torentjes.
14p
Noem aan de hand van afbeelding 1 en figuur 1 nog vier verschillende
soorten versieringen.
Op afbeelding 2 en 3 zie je het interieur van de kapel. Bezoekers van de
kapel ervaren in deze binnenruimte een hemelse sfeer, die door het
schijnsel van kaarsen en spotjes ontstaat.
22p
Geef aan de hand van nog twee voorbeelden aan waardoor die hemelse
sfeer ontstaat.
De hemelse sfeer is mede mogelijk gemaakt door de constructiewijze van
de kapel die kenmerkend is voor de late gotiek.
32p
Leg uit welke constructiewijze is toegepast en leg vervolgens uit waardoor
die bijdraagt aan het scheppen van een hemelse sfeer.
De koning heeft de kapel laten bouwen voor de relieken die hij gekregen heeft. Een reliek is een stukje van een heilige of van een voorwerp dat bij die heilige hoort. De relieken, een stukje van de doornenkroon van Christus en een splinter van zijn houten kruis, worden bewaard in een kist gemaakt van kostbaar materiaal. Vroeger stond die op een goed zichtbare plaats in de kapel. Tegenwoordig staat de kist met relieken op een andere locatie.
Bekijk afbeelding 2 en 3.
De plek waar de kist met relieken heeft gestaan is aangegeven op
afbeelding 3. Dit is een belangrijke plek in de kerk.
42p
Leg aan de hand van twee aspecten uit waaruit blijkt dat dit een
belangrijke plek in de kerk is.
De koning besteedde veel aandacht aan de relieken. Hij geloofde dat door
verering van en goede zorg voor relieken zijn ziel gered zou worden.
Voor de koning waren de relieken ook nog om een andere, wereldlijke
reden van belang.
51p
Leg dit uit.
Op figuur 2 (zie pagina 2) zie je een ander beroemd bouwwerk in Parijs: de Eiffeltoren. De uitzonderlijk hoge toren is ontworpen door ingenieur Gustave Eiffel ter gelegenheid van de wereldtentoonstelling in 1889. Op een wereldtentoonstelling kon elk deelnemend land zijn vooruitgang op het gebied van wetenschap, techniek en cultuur laten zien.
De Eiffeltoren werd gezien als een toonbeeld van bouwtechnische
vooruitgang.
62p
Geef daarvoor twee redenen.
Enkele architecten reageerden in die tijd heel negatief op het ontwerp van
Eiffel. Die kritiek blijkt uit hun beschrijving van de toren als:
"Een duizelingwekkend belachelijke toren die als een akelige
fabrieksschoorsteen boven Parijs moet uitsteken, waardoor al onze
monumenten vernederd, al onze bouwwerken nietig worden."
Deze architecten vonden de toren onder meer te hoog.
71p
Noem aan de hand van het citaat nog een bezwaar van de architecten, én
leg uit waarop het bezwaar gebaseerd is.
Op afbeelding 4 zie je het kunstwerk Tour (Toren) uit 2009 van de Belgische kunstenaar Wim Delvoye. Het kunstwerk staat hier tijdelijk voor een museum in Parijs. Op afbeelding 5 zie je de toren een jaar later bij een museum in Brussel staan. De kunstenaar maakte het ontwerp op de computer. Vervolgens werd het uit cortenstaal (staal waarvan het oppervlak roest) gesneden. Op afbeelding 6 zie je een detail.
Bekijk afbeelding 4, 5 en 6.
De gotiek is voor Delvoye een inspiratiebron. Hij neemt enkele kenmerken
van deze bouwstijl over in zijn toren, maar verwerkt ze op andere wijze.
82p
Noem twee kenmerken die hij van deze bouwstijl overneemt én geef aan
hoe hij ze op andere wijze verwerkt.
Bij elke nieuwe presentatie van Tour wordt er onder aan de toren een stuk
toegevoegd. In Parijs was de toren 12 meter hoog en in Brussel was die
17 meter hoog.
Cortenstaal leent zich goed voor deze aanpassingen.
91p
Leg uit waarom juist cortenstaal zich hiervoor goed leent.
figuur 3
Op figuur 3 zie je een gravure die door Delvoye gemaakt is. Hij heeft in
een oude prent van Brussel de kathedraal vervangen door zijn eigen
toren. De engelen met hun attributen langs de randen van de gravure
verbeelden de kunsten en ambachten.
Delvoye verwijst in deze gravure naar een belangrijke doelstelling van
kerkenbouwers in de late middeleeuwen.
102p
Leg dit uit. Betrek in je antwoord ook de voorstelling in de rand van de
gravure.
opgave 2Goud en glorie
Vragen bij afbeelding 7 tot en met 12
Op afbeelding 7 en 8 zie je een gouden beeld uit de vijftiende eeuw. De knielende figuur is de hertog Karel de Stoute. Hij gaf opdracht voor het maken van dit beeld toen het hem gelukt was de stad Luik te veroveren. Achter Karel staat Sint Joris, de beschermheilige van alle strijders.
Karel de Stoute heeft zich met Sint Joris laten afbeelden alsof ze bij
elkaar horen, een eenheid vormen. Ze zijn bijvoorbeeld allebei van goud.
113p
Bespreek nog vier aspecten waaruit die eenheid blijkt.
121p
Geef een verklaring voor het feit dat Karel zichzelf op deze manier met
Joris laat afbeelden.
Het beeld is bijna helemaal van goud. Alleen de gezichten en de handen
zijn van beschilderd zilver.
De edelsmid heeft het goud op verschillende manieren bewerkt om de
figuren levensecht te laten lijken.
133p
Bespreek drie manieren waarop hij dat heeft gedaan.
De edelsmeedkunst werd in de middeleeuwen door opdrachtgevers, zoals
de kerk of de adel, hoog gewaardeerd. In de twintigste eeuw is die
waardering voor edelsmeedkunst veel minder geworden.
141p
Geef een verklaring voor de veel lagere waardering voor de
edelsmeedkunst in de twintigste eeuw.
Op afbeelding 9 en 10 zie je het beeld dat de Amerikaanse kunstenaar Jeff Koons in 1988 liet maken van de popster Michael Jackson en zijn huisdier, de chimpansee Bubbles. Het beeld bestaat uit porselein en bladgoud, en is gemaakt door specialisten in keramiek.
Bekijk afbeelding 9 en 10.
Koons heeft Michael Jackson and Bubbles een specifieke uitstraling
gegeven die goed past bij de clichébeelden die van de popster bestaan.
151p
Leg dit uit.
Het kunstwerk maakt deel uit van een serie met de titel Banality, wat
'banaliteit' betekent.
Critici noemen het werk een voorbeeld van neo-pop art.
162p
Leg uit op welke manier dit werk verwijst naar pop art uit de jaren zestig.
Geef vervolgens aan waarin het juist verschilt van kunstwerken uit die tijd.
Sommige mensen zijn van mening dat het kunstwerk Michael Jackson and
Bubbles kitsch is. Anderen beschouwen het kunstwerk, ondanks deze
kitscherigheid, toch als een voorbeeld van kunst.
171p
Leg uit waarom je kunt stellen dat het kunstwerk toch kunst is.
In 2008 maakte dit werk deel uit van een overzichtstentoonstelling van
Koons in het paleis van Versailles bij Parijs, zoals te zien is op afbeelding
10. Op afbeelding 11 en 12 zie je nog twee werken van Koons op deze
tentoonstelling. Het barokke paleis is wereldberoemd en trekt veel
toeristen. Deze tentoonstelling was de eerste moderne
kunsttentoonstelling die in dit paleis georganiseerd werd.
In Versailles waren de reacties op het werk van Koons alleen maar
positief.
182p
Geef twee verklaringen voor deze verandering van waardering voor het
werk van Koons.
opgave 3De waarde van kunst
Vragen bij afbeelding 13 tot en met 18
De Salon was in de negentiende eeuw een regelmatig terugkerende, belangrijke kunsttentoonstelling in Parijs. Kunstenaars die hier hun werk tentoonstelden kregen meer waardering en werden sneller bekend bij het publiek. Maar een plekje op de Salon kreeg je niet zomaar: een kunstenaar stuurde werk in en een jury bepaalde vervolgens of het werk werd toegelaten.
Op afbeelding 13 zie je Een bijeenkomst van de Jury van de Schilderkunst
op de Salon uit circa 1885 van de Franse schilder Henri Gervex. De jury
kwam bijeen in de moderne tentoonstellingshal waar de Salon plaatsvond.
Gervex heeft zijn positie zo gekozen dat hij een indruk kan geven van de
verschillende activiteiten die tijdens de bijeenkomst plaatsvinden.
193p
Leg uit hoe de positie van de schilder bijdraagt aan een indruk van de
activiteiten en geef hiervan twee voorbeelden.
Het standpunt van de schilder is laag.
202p
Leg aan de hand van twee aspecten uit waaruit je dit kunt afleiden.
Bekijk afbeelding 14.
Schilderijen die toegelaten werden tot de Salon moesten aan specifieke
eisen van de traditionele jury voldoen. Op afbeelding 14 zie je De
geboorte van Venus van William Bougereaux. Dit schilderij voldeed aan
de eisen en werd door de jury toegelaten tot de Salon.
212p
Noem aan de hand van het schilderij twee van deze eisen.
Vergeleken met het schilderij van Bougereaux was de voorstelling
Een bijeenkomst van de Jury voor die tijd heel modern.
222p
Bespreek aan de hand van twee aspecten waarom de voorstelling voor
die tijd zo modern was.
figuur 4
Sommige kunstwerken worden door de eeuwen heen door bijna iedereen
hoog gewaardeerd. Een voorbeeld daarvan is het schilderij dat je ziet op
figuur 4: de Mona Lisa van Leonardo da Vinci. Veel kunstenaars, onder
wie Andy Warhol, gebruiken dit kunstwerk als inspiratiebron voor hun
eigen werk.
Warhol heeft een foto van de Mona Lisa als uitgangspunt genomen voor
een serie zeefdrukken. Je ziet er een op afbeelding 15.
Warhol heeft van de Mona Lisa een 'beeldmerk' gemaakt.
233p
Noem drie kenmerken van beeldmerken die Warhol in dit werk toepast.
Toen Warhol zijn versie van de Mona Lisa in 1963 tentoonstelde werd dit
werk door traditionele critici gezien als slechte kunst.
242p
Geef twee kritiekpunten waartoe dit soort werk van Warhol aanleiding zou
hebben kunnen geven.
Alle 'Spot Paintings' zijn met de hand geschilderd op doek. "Maar", zegt
Hirst, "ik wil dat ze eruit zien alsof ze machinaal gemaakt zijn."
253p
Noem drie manieren waarop Hirst dit 'machinale' uiterlijk bereikt.
Hirst zegt dat Warhol voor hem een inspiratiebron is. Net als Warhol heeft
hij een eigen productiemaatschappij opgericht en laat hij het maken van
zijn 'Spot Paintings' over aan assistenten.
262p
Noem nog drie overeenkomsten met de werkwijze van Warhol.
Hirst stelt in 2012 onder de noemer 'The Complete Spot Paintings 1986- 2011' een overzichtstentoonstelling samen met 300 van zijn schilderijen. Het overzicht vindt in de maanden januari en februari plaats in elf verschillende galeries van één kunsthandelaar, verspreid over de hele wereld.
Sommige mensen vinden dat Hirst hiermee laat zien dat hij vooral uit is op
meer roem. Anderen menen juist dat Hirst met dit bijzondere overzicht,
net als met veel ander werk, laat zien dat hij geïnteresseerd is in de
waarden die mensen toekennen aan kunst, zoals originaliteit.
274p
Geef voor beide meningen een argument. Betrek daarbij ook een ander
werk van Hirst.
opgave 4Unieke juwelen
Vragen bij afbeelding 19 tot en met 24
Op afbeelding 19 zie je een broche uit 1900 gemaakt door de Franse edelsmid René Lalique. Hij is een van de bekendste sieraadontwerpers van zijn tijd. In het midden van de broche zie je een man en een vrouw die elkaar kussen. Het paar is gemaakt van ivoor, de tak met bladeren is van goud dat deels blauw geëmailleerd is.
Lalique verbeeldt de verbondenheid van het paar, onder andere door de
kus.
282p
Noem nog twee aspecten van het sieraad waardoor de verbondenheid
van het paar verbeeld wordt.
Lalique wilde de beste edelsmid van Parijs zijn.
Aan zijn sieraden kun je zien dat hij een virtuoos is in de uitoefening van
zijn vak.
292p
Geef aan de hand van de broche twee voorbeelden waaruit dat blijkt.
Het sieraad behoort tot een kunststroming die omstreeks 1900 op
verschillende plekken in Europa populair werd.
303p
Noem de naam van de kunststroming. Bespreek daarna twee kenmerken
van de stroming die terug te vinden zijn in het sieraad op afbeelding 19.
De Nederlandse vormgever Ted Noten krijgt in 1998 de opdracht van een jong bruidspaar om voor hun huwelijk een uniek sieraad te ontwerpen. Noten vraagt aan hun familieleden en vrienden om een ring van henzelf af te staan. De ringen heeft hij verwerkt in een bijzonder sieraad, een soort handtas. Op afbeelding 20a en 20b zie je twee ontwerpen en op afbeelding 21a en 21b het sieraad zelf.
Op afbeelding 20a en 20b zie je wat Noten tijdens het ontwerpen
uitprobeert.
312p
Leg uit welke twee kwesties hij hier onderzoekt.
Noten heeft de ringen in massief, transparant kunststof (perspex)
gegoten. Het perspex en de specifieke plaatsing van de ringen in dat
materiaal zorgen voor bijzondere effecten.
Bekijk afbeelding 21a en 21b.
323p
Bespreek drie van die bijzondere effecten.
Noten heeft het 'sieraad' Ageeth's bruidsschat genoemd, naar de bruid die
Ageeth heet. Een bruidsschat maakt deel uit van een traditioneel
huwelijksritueel waarbij de bruid een verzameling kostbaarheden krijgt.
Bekijk afbeelding 21a en 21b.
333p
Noem drie manieren waarop in dit sieraad de kostbare schat wordt
verbeeld.
Noten heeft aan de familie en vrienden van het bruidspaar gevraagd om in
een brief iets te vertellen over de herkomst van elk sieraad. De brieven
heeft hij in een boekje verwerkt en samen met het sieraad aan het paar
gegeven. Hierdoor krijgt de bruidsschat meervoudige betekenis.
342p
Bespreek twee van deze betekenissen.
Noten speelt in zijn werk vaak met de gangbare functie en betekenis van
voorwerpen. Hij laat zien dat er op een andere manier naar gekeken of
mee omgegaan kan worden.
353p
Bespreek drie functies of betekenissen van voorwerpen die hij in dit
sieraad veranderd heeft.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende
pagina.
De Franse vormgever Benjamin Lignel heeft in 2006 een sieraad ontworpen dat verwijst naar de bijzondere band tussen twee geliefden. Op afbeelding 22 zie je de verpakking en op afbeelding 23 en 24 de inhoud: twee reepjes fijn goud. Bij dit sieraad hoort een gebruiksaanwijzing. De tekst daarvan luidt als volgt: Ieder een trouwring In een extra plat opberghoesje Die we altijd bij ons zullen hebben en die we tevoorschijn zullen halen op het gewenste moment. We zullen er twee reepjes fijn goud uithalen, behoedzaam. We zullen er ringen van maken voor onszelf. En dat is alles (bij wijze van spreken).
Uit dit werk van Lignel spreekt een bepaalde opvatting over trouwen.
361p
Leg dit uit aan de hand van afbeelding 22, 23 en 24.
De ontwerpen van Lalique, Noten en Lignel zijn te zien als drie
verschillende ideeën over wat een sieraad is of zou kunnen zijn.
373p
Leg voor elk van deze ontwerpen de essentie van dit idee uit.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
Bij dit examen hoort geen uitwerkbijlage.
14p
22p
32p
42p
51p
62p
71p
82p
91p
102p
113p
121p
133p
141p
151p
162p
171p
182p
193p
202p
212p
222p
233p
242p
253p
262p
274p
282p
292p
303p
312p
323p
333p
342p
353p
361p
373p
