opgave 1fragment niet op de siteBlok 1
afbeelding 1
De zeventiende-eeuwse Nederlandse schilder Johannes Vermeer woonde en
werkte in Delft. In Vermeers tijd hoorde Delft tot de belangrijkste steden van het
gewest Holland, even invloedrijk als bijvoorbeeld Haarlem, Gouda, Leiden en
Dordrecht.
Omstreeks 1655 schilderde Vermeer Christus in het huis van Martha en Maria.
Dit vroege werk van Vermeer behoort tot de historieschilderkunst.
Er was een markt voor historiestukken in de regio rond Den Haag en Delft,
omdat veel personen uit hof- en regeringskringen daar verbleven.
11pGeef aan waarom historiestukken juist bij deze groep mensen in de
belangstelling stonden.
Een schilder moest zowel intellectuele als ambachtelijke capaciteiten hebben
om een historiestuk te kunnen schilderen.
22pGeef voor beide capaciteiten aan waarom ze van belang waren.
afbeelding 1
Van de vroege historiestukken van Vermeer wordt gezegd dat ze "in stilistisch
opzicht hun voedingsbodem niet in Delft hebben gehad. Vermeer heeft zich
eerder op schilderijen van buiten de stad gericht, voornamelijk van schilders uit
Utrecht en Amsterdam, maar ook uit Vlaanderen en Italië".
Omdat we van Vermeer weinig weten, is niet duidelijk hoe hij deze voorbeelden
leerde kennen. Binnen de kunsttraditie van zijn tijd waren er echter maar weinig
mogelijkheden voor Vermeer om het werk van andere schilders te bestuderen.
32pNoem twee mogelijkheden die hij had.
afbeelding 1 en 2, tekst 1
De overstap die Vermeer omstreeks 1656 maakte van historiestukken naar
stadsgezichten en genrestukken bracht niet alleen een verandering van
onderwerp met zich mee, maar ook van vormgeving. Een vergelijking van
bijvoorbeeld De muziekles uit ca. 1664 (afbeelding 2) met het werk op
afbeelding 1 maakt dat duidelijk. Vermeer verandert bijvoorbeeld het
kleurgebruik. In het historiestuk komen veel donkere kleuren voor. In het
genrestuk gebruikt hij vooral heldere en lichte kleuren. Daarnaast vinden er
veranderingen plaats op het gebied van:
− compositie
− schildertrant
− ruimtelijkheid
44pBeschrijf voor twee van deze aspecten de verandering. Betrek bij elk aspect
beide schilderijen in je antwoord.
afbeelding 3, 4, 5 en 6, tekst 1
Pieter Claesz van Ruijven bezat 21 schilderijen van Vermeer, onder andere
Gezicht op Delft, Het straatje, Het melkmeisje en Dame en twee heren.
Vermeer kon (tot op zekere hoogte) rekenen op afname van zijn schilderijen
door deze weldoener. Door deze zekerheid kon Vermeer zich enige vrijheid
veroorloven in zijn kunst.
51pGeef een voorbeeld van de vrijheid die Vermeer hierdoor verkregen zou kunnen
hebben.
afbeelding 2, 5, 6 en 7, film 1, tekst 1
In 2003 verscheen de film Girl with a Pearl Earring. De titel verwijst naar het
schilderij Het meisje met de parel van Vermeer (afbeelding 7). In de film wordt
gesuggereerd dat de dienstmeid van Vermeer (in de film Griet geheten) model
heeft gestaan voor het meisje met de parel. In het filmfragment zie je Griet die
het atelier van Vermeer schoonmaakt.
Het filmfragment bevat diverse beeldcitaten uit schilderijen van Vermeer.
Bijvoorbeeld het muziekinstrument in het atelier en het hoofdkapje van Griet.
63pBenoem nog drie andere citaten.
film 1
In het filmfragment zie je hoe Griet een camera obscura in Vermeers atelier
ontdekt. De camera obscura kan functioneren als hulpmiddel bij het maken van
schilderijen.
72pBenoem twee inzichten die de camera obscura schilders kan bieden.
In 1622 schreef Constantijn Huygens over zijn ervaring met de camera obscura:
"Ik kan u de schoonheid ervan onmogelijk in woorden beschrijven: alle
schilderijen zijn hierbij vergeleken doods, want hier is het leven zelf, of iets nog
mooiers, waarvoor woorden te kort schieten".
Uit Huygens' beschrijving kan worden afgeleid dat het werken met de camera
obscura effect had op de opvatting over wat een goed geslaagd schilderij was.
81pGeef aan wat door de camera obscura in deze opvatting veranderde.
opgave 2fragment niet op de siteBlok 2
Aan het begin van de twintigste eeuw ontstond in de havenstad New Orleans in
de Verenigde Staten de jazz. New Orleans veranderde van een handelshaven in
een oorlogshaven toen de Verenigde Staten in 1917 aan Duitsland de oorlog
verklaarden. Storyville, de uitgaanswijk van de stad, met zijn vele cafés,
dansgelenheden en veel prostituees werd toen gesloten. De voornaamste reden
hiervoor was dat de losbandigheid die in deze wijk heerste een gevaar voor de
soldatentroepen zou vormen.
Het sluiten van Storyville had niet alleen te maken met de daar aanwezige
prostitutie. Ook aan de jazz kleefde een negatief imago.
92pGeef twee verklaringen waarom er aan de jazz een negatief imago kleefde.
audio 1
In het geluidfragment hoor je hoe op de klarinet snelle loopjes worden gespeeld.
Dit is een kenmerk dat typerend is voor jazz.
102pBeschrijf aan de hand van het fragment nog twee kenmerken die typerend zijn
voor deze muziek.
film 1
In het filmfragment zie je mensen dansen op jazzmuziek. Jazz was meteen al
populaire dansmuziek. De muziek gaf aanleiding tot een andere manier van
bewegen dan gebruikelijk was in danszalen met een ballroomtraditie.
112pGeef twee redenen waarom jazzmuziek uitnodigde tot deze manier van dansen.
Noem per reden zowel een kenmerk van de muziek als een kenmerk van het
dansen.
film 2, tekst 2
Al Jolson (1886-1950) was een van de beroemdste zangers en entertainers in
de Verenigde Staten in de jaren twintig en dertig van de twintigste eeuw. Hij trad
op in minstrelshows en bracht veel blues- en jazznummers op het podium. In
zijn optredens maakte hij veelvuldig gebruik van blackface, hiervan zie je in het
filmfragment een voorbeeld.
In het filmfragment zie je Jolson optreden in een dansclub met het nummer
Hooray for Baby and Me.
121pGeef aan welke invloed optredens als deze hadden op de verspreiding van jazz.
film 3, tekst 2 en 3
Ook het Nederlandse gezelschap Orkater gebruikt blackface in de voorstelling
Blackface.
In dit filmfragment zie je dat de verloofde van Isabel de broer van Tristao
vermoordt. Eén acteur speelt zowel de rol van de broer van Tristao, als de
blanke verloofde. Deze dubbelrol wordt op verschillende manieren
vormgegeven: zo is zijn gezicht voor de helft zwart geschminkt terwijl de andere
helft blank is.
132pNoem nog twee manieren waarop de dubbelrol wordt vormgegeven.
film 3
Hoewel er bij de moord sprake is van een serieus moment en een ernstig
vergrijp, hoor je het publiek applaudisseren en lachen.
141pGeef aan waardoor deze scène een komisch effect heeft.
Het gebruik van blackface duikt in de eenentwintigste eeuw op in verschillende
theaterstukken, zowel in Nederland als in het buitenland. Het gebruik ervan ligt
echter gevoelig, vanwege de racistische bijklank.
151pGeef aan wanneer het gebruik van blackface in het hedendaags theater
acceptabel is.
opgave 3fragment niet op de siteBlok 3
film 1, tekst 4
Thunderbirds is een Engelse televisieserie uit de jaren zestig van de twintigste
eeuw. De serie is gemaakt met marionetten. In Engeland werden 32
afleveringen gemaakt die sindsdien over de hele wereld zijn uitgezonden.
Marionettenspel, waarbij poppen aan touwtjes bewogen worden, bestaat al sinds
de middeleeuwen. In het filmfragment zie je hoe deze speltechniek gebruikt
wordt voor Thunderbirds. Anderson bedacht het woord 'supermarionation' voor
de extra mogelijkheden die hij de poppen gaf.
162pLeg uit waarom deze toevoegingen van belang zijn voor een televisieserie.
film 2
In het filmfragment hoor je de openingstune van Thunderbirds. Deze tune is
duidelijk gecomponeerd als inleiding op een actieserie.
172pNoem twee muzikale kenmerken van de tune waardoor deze geschikt is om een
actieserie in te leiden.
Behalve Andersons Thunderbirds en Stingray werden in de jaren zestig van de
twintigste eeuw nog veel andere succesvolle sciencefictionseries en
-films geproduceerd.
181pVerklaar waarom het genre sciencefiction juist in de jaren zestig zo populair
werd.
Thunderbirds was vanaf de eerste uitzending enorm populair en verwierf in de
loop der jaren een cultstatus. De serie wordt tot op de dag van vandaag met
enige regelmaat herhaald.
Naast de vele herhalingen van de oorspronkelijke serie zijn er pogingen gedaan
tot modernisering van Thunderbirds. Zo heeft men technische vernieuwingen in
de originele serie op het gebied van kleur en geluid aangebracht, of een
bioscoopfilm gemaakt met echte acteurs. Dergelijke vernieuwingspogingen
kregen vaak felle kritiek van fans.
192pGeef een verklaring voor de felle kritiek op deze vernieuwingspogingen.
Betrek de cultstatus van de serie in je antwoord.
film 3
Aan het eind van de jaren zestig werden ook in Nederland televisieseries
gemaakt met gebruik van poppenspel. Een voorbeeld hiervan is
de Fabeltjeskrant. In het filmfragment zie je een scène uit deze serie. Deze serie
werd bij zowel jongeren als volwassenen populair.
202pGeef aan de hand van dit fragment twee redenen waarom de Fabeltjeskrant ook
aansloeg bij volwassenen.
In de Fabeltjeskrant, komen vooral vaste karakters voor, zoals Meneer de Uil,
Jufrouw Ooievaar, Harry Lepelaar en Zoef de Haas. De diverse figuren hebben
vaste gedragspatronen met specifieke eigenaardigheden, net als acteurs in
soapseries.
Het werken met vaste karakters biedt voordelen voor scenarioschrijvers.
212pBeschrijf twee voordelen van het werken met vaste karakters voor
scenarioschrijvers.
film 4, tekst 5
Door gebruikmaking van de computer beleeft animatie sinds de jaren negentig
van de twintigste eeuw opnieuw hoogtijdagen. Een voorbeeld van een
animatiefilm die gemaakt is met behulp van de computer is Toy Story.
Cameratechnieken worden nagebootst in computerprogramma's. Dit is zichtbaar
in het filmfragment.
222pNoem twee van deze nagebootste cameratechnieken.
film 4, tekst 5
Eind jaren negentig kon men met computeranimatie speelgoed realistischer
weergeven dan mensen en dieren.
231pGeef aan waarom destijds met computeranimatie speelgoed realistischer kon
worden weergegeven dan mensen en dieren.
film 4
Buzz is ervan overtuigd dat hij een 'echte' spaceranger is en géén speelgoed.
242pGeef aan de hand van het fragment twee voorbeelden waaruit dit blijkt.
tekst 5
Op het moment dat Buzz erachter komt dat hij ook 'maar' speelgoed is, raakt hij
gedeprimeerd. Deze ontwikkeling in het karakter van Buzz geeft de film
Toy Story een extra laag.
251pLeg uit op welke manier deze ontwikkeling van Buzz's karakter de film een extra
laag geeft.
opgave 4fragment niet op de siteBlok 4
Dit blok gaat over ontwikkelingen in de danskunst vanaf 1950, in het bijzonder
De Amerikaanse choreograaf Merce Cunningham geldt als de geestelijke vader
van het postmodernisme in de danskunst.
262pBespreek twee van zijn uitgangspunten die postmodernistisch genoemd mogen
worden.
afbeelding 1, afbeelding 2, tekst 6
Cunningham vernieuwde behalve de manier waarop dans gemaakt en
opgevoerd werd, ook de kostumering. Hij werkte daarbij samen met beeldend
kunstenaars, onder wie Robert Rauschenberg. Op de afbeeldingen zie je de
kostuums die Rauschenberg ontwierp voor Summerspace, een choreografie van
Cunningham uit 1958.
271pBespreek één manier waarop dit kostuumontwerp past binnen Cunninghams
visie op de danskunst.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
film 1
De Nederlandse choreograaf Hans van Manen wil naar eigen zeggen
'geen smaak, maar dans' op het toneel zien. Hij ontwikkelde in de jaren zeventig
en tachtig van de vorige eeuw een uitgesproken voorkeur voor eenvoudig
ogende, nauwsluitende kostuums waarbij het ontwerp bij iedere beweging helder
blijft.
In het filmfragment zie je een deel van het duet Déjà Vu (1995). Van Manen
maakte het voor Nederlands Dans Theater II. Door het toneelbeeld gaat alle
aandacht naar de dans uit.
283pBeschrijf drie kenmerken van het toneelbeeld waardoor alle aandacht naar de
dans uitgaat.
film 1
De partnerdans in Déjà Vu toont in opeenvolgende bewegingen
(bewegingssequenties) verschillende aspecten van een relatie, zoals macht,
onmacht, verlangen en vertrouwen.
292pLeg aan de hand van twee bewegingssequenties uit dat de (dans)partners
vertrouwen in elkaar moeten hebben.
film 2
Het choreografenduo Leine & Roebana werkt samen met modeontwerpers,
onder wie Aziz Bekkaoui. In Terts accentueren en versterken de kostuums
bepaalde aspecten van de beweging.
302pLeg uit hoe de kostuums de beweging versterken. Benoem zowel een kenmerk
van het kostuum als de kwaliteit van de beweging die door het kostuum wordt
versterkt.
film 2
Choreografen als Cunningham en Van Manen zouden waarschijnlijk nooit kiezen
voor kostuums als in Terts, omdat deze de aandacht van de beweging (ook)
afleiden.
313pGeef drie argumenten waarom deze kostuums de aandacht van de beweging
afleiden.
film 3
In 1985 nodigde de Franse choreografe Regine Chopinot de modeontwerper
Jean-Paul Gaultier uit om kostuums te ontwerpen voor een dansstuk dat de titel
Le Défilé (Modeshow) kreeg. Het werd een 'pas de deux' voor dans en
modeontwerp, waarbij het kostuum het uitgangspunt was voor de bewegingen.
322pLeg aan de hand van twee voorbeelden uit het filmfragment uit dat het kostuum
hier het uitgangspunt is voor de dans.
Bronvermelding
De in dit examen gebruikte bronnen zijn vermeld in het examen zelf en/of in het correctievoorschrift dat na het examen wordt
gepubliceerd.
