opgave 1fragment niet op de siteBlok 1
Dit blok gaat over de Amsterdamse Schouwburg en de Gijsbreght van Aemstel.
In het begin van de zeventiende eeuw was Amsterdam een snel in aanzien
groeiende wereldstad die een bloei op cultureel gebied beleefde.
12pBeschrijf twee factoren die de bloei van de cultuur in Amsterdam in de
zeventiende eeuw bevorderden.
afbeelding 1, tekst 1
Door de opbloei van het culturele leven ontstond er in Amsterdam in de
zeventiende eeuw de behoefte aan een permanent theatergebouw. Toen dit
gebouw eind 1637 voltooid werd, waren de Amsterdamse burgers trots op hun
nieuwe schouwburg.
21pGeef aan de hand van tekst 1 een verklaring voor deze trots.
tekst 2
Voor de opening van de nieuwe schouwburg schreef Joost van den Vondel de
Gijsbreght van Aemstel. Vondel presenteerde zich met dit toneelstuk als een
geleerd kunstenaar. Hij verwerkte verschillende bronnen in de Gijsbreght van
Aemstel.
32pNoem twee bronnen die Vondel in het stuk verwerkte.
Het verhaal van de Gijsbreght van Aemstel speelt zich af rond 1300. Amsterdam
was toen nauwelijks meer dan een gehucht met ongeveer duizend inwoners.
Vondel doet in zijn toneelstuk echter of Amsterdam dan al de grote stad uit de
zeventiende eeuw is.
41pGeef een verklaring voor deze ingreep van Vondel.
filmfragment 1, tekst 2
Vondel gaf de Gijsbreght van Aemstel (grotendeels) de vorm van een klassieke
tragedie. In het filmfragment zie je een deel uit het laatste bedrijf van het stuk.
De Griekse wijsgeer Aristoteles definieerde de klassieke tragedie als volgt:
1 De tragedie is een nabootsing (imitatie) van een nobele actie.
2 De taal van de verschillende delen van het toneelstuk is verfraaid met ritme,
melodie en zang.
3 Deze imitatie wordt getoond door middel van de acties van de personages,
niet door een vertelling.
4 Het drama bevat voorvallen die medelijden en vrees oproepen (en zo tot een
catharsis van deze emoties leiden).
Dat het stuk voldoet aan punt 1 van Aristoteles' definitie spreekt uit het feit dat
Gijsbreght zich wil doodvechten voor de stad.
53pGeef aan de hand van het filmfragment aan hoe Vondels stuk voldoet aan punt 2
en punt 3.
Geef vervolgens aan de hand van tekst 2 aan hoe het stuk voldoet aan punt 4
van deze definitie.
afbeelding 2
In de tweede helft van de zeventiende eeuw ging kunst- en vliegwerk een steeds
belangrijkere rol spelen in het theater. Hiervoor werd vaak gebruikgemaakt van
speciale machinerieën. De Amsterdamse Schouwburg werd verbouwd om mee
te kunnen in deze technische ontwikkeling. Een voorbeeld van zo'n machine is
de wolk waarin de engel Rafaël neerdaalt op het toneel in de Gijsbreght van
Aemstel (afbeelding 2).
Dergelijk spektakel in het theater strookte niet met de opvattingen van de
rederijkers.
62pBeschrijf het ideaal van de rederijkers en formuleer hun mogelijke bezwaar
tegen dergelijk spektakel.
De Gijsbreght van Aemstel zou eigenlijk voor het eerst met Kerstmis
(26 december 1637) gespeeld worden. De eerste uitvoering vond echter pas
plaats op 3 januari. Het uitstel werd veroorzaakt door kritiek op het stuk, het zou
te veel katholieke elementen bevatten.
71pGeef aan waarom het stuk op dit punt werd bekritiseerd.
filmfragment 2, tekst 2
De Gijsbreght van Aemstel werd vanaf 1841 altijd op Nieuwjaarsdag gespeeld in
de Amsterdamse Schouwburg. In 1968 werd met deze traditie gebroken.
In 2009 werd de traditie hervat. Vondels stuk werd toen door theatergroep De
Warme Winkel in een verkorte versie van drie kwartier gebracht. De eerste vier
bedrijven werden samengevat door middel van dia's, alleen het vijfde bedrijf
werd gespeeld.
De Warme Winkel probeert de traditie te redden door het stuk deels traditioneel
uit te voeren en deels aan te passen aan de huidige tijd (2009).
83pGeef drie voorbeelden van aanpassingen aan de huidige tijd.
opgave 2fragment niet op de siteBlok 2
Dit blok gaat over expressionisme in beeldende kunst en over expressionisme
en serialiteit in de muziek.
afbeelding 1
In München ontstond in 1911 een kunstenaarsgroep rond de Rus Wassily
Kandinsky (1866-1944). De groep organiseerde exposities en bracht in mei 1912
een almanak (jaarboek) uit met als titel Der Blaue Reiter. De door Kandinsky
vormgegeven omslag van dit boek is illustratief voor de nieuwe kunstopvatting
van deze groep kunstenaars.
92pNoem twee aspecten van het omslagontwerp die vernieuwend waren.
Voor de almanak werkten beeldend kunstenaars (zoals Franz Marc en Wassily
Kandinsky) samen met musici (onder wie Arnold Schönberg en Alban Berg). In
de almanak namen zij schilderijen en partituren van composities op. Ook
publiceerden zij essays waarin zij hun opvattingen over kunst uiteenzetten.
De kunstenaars van Der Blaue Reiter werkten samen vanuit diverse gedeelde
idealen.
102pBenoem twee van deze idealen.
In de almanak werden eveneens voorbeelden van niet-westerse kunst,
volkskunst en kunst van kinderen en amateurs opgenomen. De kunstenaars die
deze almanak samenstelden waren bijzonder geïnteresseerd in al deze vormen
van 'primitieve' kunst.
111pGeef een verklaring voor deze interesse.
afbeelding 2
Op afbeelding 2 zie je het schilderij Improvisatie IV dat Kandinsky in 1914
maakte. Kandinsky zag de muziek als een leermeester voor de (schilder)kunst.
Kandinsky probeerde in zijn schilderkunst op directe wijze uitdrukking te geven
aan emotie, zoals dat (volgens hem) ook in de muziek het geval is.
121pGeef aan hoe deze opvatting tot uitdrukking komt in Improvisatie IV.
geluidsfragment 1
Een van de in de almanak opgenomen muzikale composities was Herzgewächse
(Gebladerte van het hart) van Arnold Schönberg, een werk voor sopraan en drie
instrumenten. Net als Kandinsky's omslagontwerp was deze muzikale
compositie vernieuwend.
131pGeef aan waarom deze muzikale compositie vernieuwend was.
afbeelding 3 en 4
Schönberg ontwikkelde rond 1920 de 12-toonstechniek. Hij vatte deze techniek
in een 12-toons draaischijf en een 12-toons liniaal, zoals te zien op afbeelding 3
en 4. Deze instrumenten dienden als (hulp)middel bij het componeren.
Zelf zegt Schönberg over het principe van de 12-toonstechniek: "Door dit
systeem kan ik gewoon onbekommerd en fantastisch componeren, zoals men
dat alleen in zijn jeugd kan, …." Het is opvallend dat Schönberg aangeeft door
een 'strikt' systeem juist vrijheid te ervaren.
141pGeef aan in welk opzicht dit systeem Schönberg hielp om onbekommerd (vrij) te
kunnen werken.
geluidsfragment 2
In het fragment hoor je Arnold Schönbergs Opus 26 uit 1924. De toepassing van
de 12-toonstechniek heeft gevolgen voor de relatie tussen de partijen.
151pBeschrijf aan de hand van het fragment de relatie tussen de partijen.
geluidsfragment 2
Schönberg vroeg zich af of de musici Opus 26 wel konden uitvoeren en vroeg
zich af of het publiek zijn stuk wel kon waarderen.
162pGeef zowel een verklaring voor Schönbergs twijfel over de uitvoering door de
musici als een verklaring voor zijn twijfel over de waardering van het publiek.
opgave 3Blok 3
Dit blok gaat over museumgebouwen en museumbeleid in de twintigste en
eenentwintigste eeuw.
afbeelding 1
Aan het einde van de twintigste eeuw investeerden veel steden in Europa in de
bouw van een nieuw museum om de stad aantrekkelijker te maken. Bekende
voorbeelden van deze ontwikkeling zijn Tate Modern in Londen (Engeland), het
Groninger Museum (Nederland) en het Guggenheim Museum in Bilbao (Spanje).
Het Guggenheim Museum in Bilbao werd ontworpen door de Amerikaanse
architect Frank Gehry. De architectuur van het Guggenheim Museum geldt als
zeer spectaculair. Bij de oplevering van het gebouw in 1997 trok met name het
exterieur veel aandacht.
172pBenoem twee aspecten van het exterieur waardoor dit museum zo bijzonder is.
afbeelding 2 en 3
Ook het interieur van het Guggenheim is bijzonder te noemen.
182pNoem aan de hand van de afbeeldingen zowel een voordeel als een nadeel van
deze ruimtes als expositieruimte.
tekst 3
De bouw van het Guggenheim Museum is een voorbeeld van 'city marketing'
Het neerzetten van zo'n spectaculair museum kan een positief effect hebben op
de economie en op het culturele klimaat van een stad.
192pBeschrijf twee positieve effecten van de bouw van zo'n museum op de
economie van een stad.
202pBeschrijf twee positieve effecten van de bouw van zo'n museum op het
culturele klimaat van een stad.
afbeeldingen 4, 5, 6, 7 en 8
Al geruime tijd voordat de term 'city-marketing' bedacht werd, ontstonden in Den
Haag ambitieuze plannen om de stad in cultureel opzicht te ontwikkelen. Deze
plannen, die aan het begin van de twintigste eeuw hun eerste vorm kregen,
leidden uiteindelijk tot de bouw van het Haags Gemeentemuseum dat in 1935
werd geopend.
Het gebouw werd ontworpen door de architect H.P. Berlage. Een van Berlages
doelen was om een gebouw te ontwerpen waarin beeldende kunst optimaal tot
zijn recht kon komen. Dit blijkt uit verschillende kenmerken van het gebouw.
212pNoem twee van deze kenmerken. Geef bij elk kenmerk aan waardoor de
beeldende kunst optimaal tot zijn recht kan komen.
afbeelding 4, 9 en 10
Op afbeelding 9 zie je een vooraanzicht van de ingangspartij van het Haags
Gemeentemuseum, op afbeelding 10 zie je een zijaanzicht.
Berlage ontwierp een bijzondere ingangspartij voor het Gemeentemuseum. De
website van het museum meldt dat de bezoeker door de ingangspartij de
dagelijkse beslommeringen achter zich laat en de wereld van de kunst wordt
ingeleid.
222pBeschrijf deze overgang aan de hand van de vormgeving van de ingangspartij.
afbeelding 11, 12 en 13, tekst 4
In 1994 vond de opening plaats van het Groninger Museum. Dit gebouw is net
als het Guggenheim Museum in Bilbao en het Haags Gemeentemuseum
bepalend voor het gezicht van de stad.
Het Groninger Museum werd ontworpen onder leiding van de architect en
ontwerper Alessandro Mendini. In de architectuur van het museum speelt
symboliek een rol. Een voorbeeld hiervan is het hoofdgebouw, waarin het depot
(de opslagruimte) voor de waardevolle museumcollectie zich bevindt.
231pGeef aan op welke manier de functie van het depot hier wordt gesymboliseerd.
afbeelding 10 en 11
De architectuur van het Haags Gemeentemuseum past binnen het modernisme.
De architectuur van het Groninger Museum is postmodern. Binnen de
postmoderne architectuuropvatting zijn andere criteria leidend voor de
vormgeving dan binnen de architectuuropvatting van het modernisme.
242pBenoem voor het modernisme een criterium dat de leidraad vormt voor de
vormgeving. Geef vervolgens aan hoe je dit criterium terugziet in de vormgeving
van het exterieur van het Haags Gemeentemuseum.
252pBenoem voor het postmodernisme een criterium dat de leidraad vormt voor de
vormgeving. Geef vervolgens aan hoe je dit criterium terugziet in de vormgeving
van het exterieur van het Groninger Museum.
tekst 5
Het Groninger Museum slaagt er met een publieksgerichte houding in om veel
bezoekers te trekken en voert daarmee een commercieel succesvol
tentoonstellingsbeleid.
261pGeef aan of je publieksgerichtheid van musea juist wél, of juist géén goede zaak
vindt. Onderbouw je keuze met een argument.
tekst 5
Aan het einde van de tekst over 'Kunst en entertainment' lees je dat volgens de
voormalig directeur van het Haags Gemeentemuseum, Wim van Krimpen, de
kunst opschuift naar entertainment. Vervolgens geeft hij aan dat ons (oude)
kunstbegrip in deze (nieuwe) tijd misschien wel aan verandering toe is.
271pLeg uit wat Wim van Krimpen hiermee bedoelt.
Betrek de begrippen 'vermaak' en 'kunst' in je antwoord.
opgave 4fragment niet op de siteBlok 4
Dit blok gaat over massacultuur en kunst in het werk van Lady Gaga.
tekst 6, filmfragment 1
Jaarlijks reikt MTV voor diverse categorieën Music Video Awards uit,
bijvoorbeeld voor de beste videoclip, de beste choreografie, de beste
samenwerking, et cetera. In 2010 won Lady Gaga (artiestennaam voor Stefani
Germanotta) een aantal van deze Music Video Awards. De videoclip Telephone
leverde haar de award op voor de beste samenwerking. Voor deze clip werkte
Lady Gaga samen met collega popartiest Beyoncé.
In het filmfragment zie je een deel van deze door Jonas Åkerlund geregisseerde,
bijna 10 minuten durende videoclip. Het fragment vertoont kenmerken van
verschillende filmgenres, waaronder: 1. reclamefilm, 2. videoclip, 3. speelfilm en
4. tekenfilm.
284pBenoem van elk van de vier genres een kenmerk. Beschrijf daarbij van elk
kenmerk een voorbeeld uit het videofragment.
filmfragment 1
In de videoclip wordt, onder andere door het sterk aanzetten van clichés, in
inhoud en vorm bewust gebruikgemaakt van overdrijving.
291pGeef aan wat hier het effect is van overdrijving.
filmfragment 1
In de tweede helft van het filmfragment wordt er een dans uitgevoerd. De
danspassen worden uitgevoerd op de maat van de muziek, hierdoor is er een
directe relatie tussen de muziek van de videoclip en de dans. Er is daarnaast
sprake van een thematische relatie tussen de clip en de dans, én er is sprake
van een relatie tussen de montage van de clip en de dans.
301pBeschrijf de thematische relatie tussen dans en clip.
311pBeschrijf de relatie tussen de montage van de clip en de dans.
tekst 7
Regisseur Åkerlund maakt voor diverse beroemde artiesten videoclips, onder
andere voor Madonna. In meerdere opzichten lijkt Madonna een voorbeeld te
zijn voor Lady Gaga. In haar clips verwijst Lady Gaga geregeld naar haar werk.
Deze verwijzingen kunnen Gaga commercieel voordeel opleveren en ze kan er
artistieke waardering mee oogsten.
322pGeef aan hoe verwijzingen naar Madonna voor Lady Gaga commercieel
voordeel op kunnen leveren. Geef ook aan hoe Gaga door te verwijzen naar
Madonna artistieke waardering kan oogsten.
afbeelding 1, tekst 8
Door in de videoclip gebruik te maken van (stijl)citaten en verwijzingen naar
andere bronnen ontstaan er meerdere betekenissen. De vraag is of de videoclip
hierdoor ook een diepere betekenis krijgt.
332pGeef aan of je vindt dat de videoclip door deze verwijzingen en citaten juist wél,
of juist géén diepere betekenis krijgt voor de kijker.
Licht je keuze toe door aan de hand van een voorbeeld uit te leggen op welke
manier er volgens jou wél, of géén diepere betekenis ontstaat.
afbeelding 2
Lady Gaga droeg tijdens de ontvangst van de vele MTV Awards steeds een
andere outfit. Eén daarvan, de 'vleesjurk' met bijpassende handtas en
hoofddekseltje, maakte veel discussie los, omdat de creatie bestond uit aan
elkaar genaaide stukken rauw vlees (afbeelding 2). Hierdoor kreeg zij veel
media-aandacht. Lady Gaga maakte van deze aandacht gebruik door op te
komen voor de rechten van homoseksuele militairen.
Het komt regelmatig voor dat popsterren zich inzetten voor een maatschappelijk
doel. De inzet van een popster heeft vaak een positief effect op het bereiken van
het doel.
341pGeef hiervoor een verklaring.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
afbeelding 3, 4 en 5, tekst 9
Op afbeeldingen 3 en 4 zie je twee verschillende hoofddeksels die Gaga begin
2010 droeg. Op afbeelding 5 zie je Kreeft - Telefoon, een werk uit 1936 van de
kunstenaar Savador Dalí. Gaga streeft net als Dalí naar het creëren van een
surrealistisch effect.
351pLeg uit op welke manier dit effect wordt bereikt.
Sommige critici vinden Lady Gaga niet meer dan een commercieel
mediafenomeen. Anderen vinden Gaga een kunstenares, te vergelijken met de
door haar bewonderde kunstenaar Andy Warhol.
361pGeef aan of je het wel of niet eens bent met de stelling dat Lady Gaga een
kunstenares is. Onderbouw je stellingname met een argument dat gebaseerd is
op Telephone.
Bronvermelding
De in dit examen gebruikte bronnen zijn vermeld in het examen zelf en/of in het correctievoorschrift dat na het examen wordt
gepubliceerd.
