Eindexamen filosofie havo 2025, tijdvak 2

Leg uit dat er in tekst 1 sprake kan zijn van onderwijs door democratie.

Sommige scholen gaan gesprekken over ervaringen van jongeren met

discriminatie of seks liever uit de weg, bijvoorbeeld omdat ze op

weerstand bij ouders stuiten of omdat ze geen onderdeel zijn van de

verplichte leerstof.

Volgens Gutmann moeten de staat, ouders en onderwijsprofessionals

gedeelde zeggenschap over onderwijs hebben.

Leg Gutmanns opvatting uit:

− dat de staat geen volledige zeggenschap over onderwijs moet

hebben,

− dat ouders geen volledige zeggenschap over onderwijs moeten

hebben, en

− dat onderwijsprofessionals geen volledige zeggenschap over

onderwijs moeten hebben.

Beargumenteer vervolgens of ouders volgens jou mogen bepalen of

sociaal gevoelige thema’s bij een socratisch gesprek besproken worden.

Gert Biesta bekritiseert het idee dat onderwijs jongeren vormt tot

democratische burgers.

Leg uit dat burgerschapsonderwijs volgens Biesta uitgaat van een te

individualistische benadering van onderwijs.

In het socratisch gesprek gaat het niet alleen om het aanleren van

vaardigheden, maar worden deelnemers ook gestimuleerd om zich op een

bepaalde manier tot zichzelf en tot anderen te verhouden.

Leg uit dat je het socratisch gesprek als een vorm van politiek existeren

kan zien.

Gespreksleider Van Rossem geeft een voorbeeld van een socratisch

gesprek in een klas. In dit gesprek vertelt Sofie erg openhartig over het

uitgaansleven van een vriendin, waarop de andere leerlingen

vrouwonvriendelijke opmerkingen maken en beledigingen roepen. Sofie

vindt de beledigingen onterecht en ze legt de moeilijke omstandigheden

van haar vriendin uit. Hierdoor stoppen de beledigingen en veroordelingen

en wordt het stil. Sofies klasgenoten stellen vragen en trekken hun

eerdere oordelen in twijfel.

Bhikhu Parekh vindt dat sommige uitingen verboden moeten worden als

deze opzettelijk beledigend zijn.

Leg uit dat groepsbelediging volgens Parekh verboden moet worden, met:

− zijn opvatting dat er een verschil is tussen kritiek en belediging, en

− zijn opvatting dat je rekening moet houden met de machtspositie van

een groep.

Geef vervolgens een argument tegen Parekhs opvatting dat sommige

beledigende uitingen verboden moeten worden. Ga daarbij in op het

voorbeeld van vrouwonvriendelijke opmerkingen in het socratisch

gesprek.

De Duitse filosoof Leonard Nelson introduceerde het socratisch gesprek

ongeveer een eeuw geleden, tussen de Eerste en Tweede Wereldoorlog

in. Volgens Nelson kon iedereen door het voeren van een socratisch

gesprek, en het gebruiken van het verstand, bepalen wat goede wetten

zijn. Zo wilde Nelson het denken van mensen stimuleren en ze behoeden

voor politieke waanideeën.

John Stuart Mill geeft vier redenen voor volledige vrijheid van

meningsuiting.

Geef met een van deze redenen een argument voor het voeren van een

socratisch gesprek.

Nelson was geen voorstander van democratie, maar hij geloofde in een

maatschappij die volgens aristocratisch model zou worden ingericht. Hij

richtte een politieke organisatie op, de Internationale Socialistische

Kaderbond (ISK), die een soort scholingsorganisatie moest zijn voor de

leiders van de toekomst. De leiders van de toekomst moesten strikt

vegetarisch zijn en mochten niet roken of drinken. Ze mochten geen lid

zijn van de kerk en er gold een verbod op liefdesrelaties.

De strikte regels van de ISK lijken op Plato’s maatregelen voor koning-

filosofen.

Leg uit dat er in een aristocratie volgens Plato maatregelen nodig zijn om

ervoor te zorgen dat koning-filosofen de ideale heersers zijn.

Een lid van de ISK beschrijft hoe de werken van Nelson hem ertoe

bewogen om lid te worden van de ISK:

De ISK kan worden opgevat als een van de revolutionaire bewegingen die

zich volgens Friedrich Nietzsche zogenaamd tegen democratie uitlaten,

maar ondertussen toch de kuddediermoraal uitdrukken.

Leg met tekst 2 uit dat de ISK door Nietzsche kan worden opgevat als een

uitdrukking van kuddediermoraal.

Jezelf een taak geven, zoals strijden voor recht en rechtvaardigheid, zou

je kunnen zien als iets wat je vrijheid beperkt of juist als een uiting van

vrijheid.

Geef een definitie van het begrip vrijheid.

Beargumenteer vervolgens of jouw definitie aansluit bij de opvatting in

tekst 2 dat je leven alleen zin heeft als je jezelf een taak stelt.

Geef het verband weer tussen Mills mensbeeld en zijn

ontplooiingsliberalisme.

Leg vervolgens met dit verband uit dat Mill voorstander zou kunnen zijn

van het initiatief in Barcelona.

In Barcelona bepalen burgers welke data het gemeentebestuur mag

gebruiken en ook waarvoor die data worden gebruikt. Bewoners delen niet

zomaar al hun data, ze delen bijvoorbeeld niet bij welke

verzekeringsmaatschappij ze verzekerd zijn. De data van hun

luchtkwaliteitsmeter delen ze alleen als ze weten dat het

gemeentebestuur die data gebruikt om het algemeen belang te dienen.

Jean-Jacques Rousseau legt met de begrippen zelfliefde en eigenliefde

uit dat mensen in de moderne samenleving hun natuurlijke vrijheid zijn

verloren. Deze natuurlijke vrijheid kunnen zij herwinnen als burgers

(citoyen) in Rousseaus ideale samenleving.

Leg met de begrippen zelfliefde en eigenliefde uit dat burgers in de

moderne samenleving hun natuurlijke vrijheid zijn verloren.

Leg vervolgens uit dat burgers in Barcelona door het delen van data niet

hun natuurlijke vrijheid herwinnen als citoyen.

Geef tot slot met het voorbeeld van Barcelona een argument tegen de

opvatting dat burgers in een moderne samenleving hun natuurlijke vrijheid

verliezen.

Estland heeft zijn democratie gedigitaliseerd om het vertrouwen van

burgers in de overheid te vergroten. Het Estse parlement gaf gehoor aan

de oproep van burgers om gezamenlijk na te denken over het bestrijden

van de vele corruptie in de politiek. Alle burgers van Estland konden

digitaal voorstellen doen om corruptie tegen te gaan. Politieke experts

gaven voordelen en nadelen aan en berekenden de kosten van elk

voorstel. Vervolgens discussieerden burgers om te bepalen welke

voorstellen het meest geschikt waren om de corruptie te bestrijden waar

zij zoveel last van hadden. Het Estse parlement heeft deze voorstellen

vertaald naar wetswijzigingen en deze wetten uitgevoerd. Alle burgers

hadden online toegang tot het hele proces van voorstellen doen, overleg

en besluitvorming.

In het deliberatieve model van democratie heeft ‘legitimiteit van de wet’

een specifieke invulling.

Leg met het begrip legitimiteit uit dat de digitalisering van Estland een

voorbeeld is van het deliberatieve model van democratie.

Beargumenteer vervolgens of het voorbeeld van het deliberatieve model

van Estland volgens jou een goed antwoord is op de anarchistische

uitdaging aan democratie.

Volgens Robert Dahl komen mensen tot bloei in een democratie.

Geef een reden waarom mensen volgens Dahl tot bloei komen in een

democratie.

Leg vervolgens met deze reden van Dahl uit dat de burgers van Estland

door de digitalisering tot bloei komen.

Volgens data-deskundige Francesca Bria is het voor elke democratie

belangrijk dat burgers zelf de baas zijn over hun eigen digitale gegevens.

Bria wijst erop dat in veel democratische landen burgers niet weten welke

digitale gegevens door wie en met welke reden worden bekeken. De

overheid weet bijvoorbeeld hoeveel je verdient, wat je geloofsovertuiging

is, in welk land je bent geboren, of je je hebt laten vaccineren en hoeveel

verkeersboetes en schulden je hebt. Maar burgers weten vaak niet

waarvoor de overheid deze gegevens gebruikt. Dat de overheid met deze

informatie jou als mogelijke fraudeur kan zien, kun je als burger niet te

weten komen.

Volgens Bria moeten medewerkers van de overheid daarom open zijn

over hoe met digitale gegevens van burgers wordt omgegaan. Deze

openheid kan je opvatten als een plicht (Kant) en als een deugd

(Aristoteles).

Geef een argument voor Bria’s opvatting dat medewerkers van de

overheid open moeten zijn over hoe er wordt omgegaan met digitale

gegevens van burgers:

− vanuit de plicht (plichtethiek), en

− vanuit de deugd (deugdethiek).

Als burgers niet weten wat de overheid met hun gegevens doet, kunnen

burgers die overheid niet controleren. Bria vindt dat de overheid dan te

veel macht krijgt. Zij vindt dat ondemocratisch.

Dahl benoemt tien voordelen waardoor democratie wenselijker is dan welk

alternatief ook.

Geef met twee van Dahls voordelen van democratie een argumentatie dat

burgers zelf moeten kunnen beslissen over hun data.

Volgens Bria moet de overheid van een goede digitale democratie zichzelf

morele vragen stellen over privacy, veiligheid en openheid als zij digitale

gegevens van burgers gebruikt.

Volgens Plato moet een regering bestaan uit politieke experts. Dahl is dit

niet met hem eens. Volgens hem bestaat er geen wetenschap van het

regeren.

Leg Dahls kritiek op Plato uit dat er geen wetenschap van het regeren

bestaat.

Beargumenteer of jij het eens bent met Dahl of met Plato. Ga daarbij in op

Bria’s opvatting dat de overheid morele vragen moet stellen over het

gebruiken van data van burgers.

Leg met een van deze twee argumenten uit dat het belangrijk is dat ook

jongeren deelnemen aan politiek.

Als je politieke betrokkenheid opvat als het gebruiken van je stemrecht,

dan is de politieke betrokkenheid onder jongeren laag.

Politiek filosoof Femke Kaulingfreks heeft kritiek op deze stelling. Volgens

haar zijn jongeren vaak afgehaakt van de formele politiek van politici,

maar maken ze zich wel druk over maatschappelijke thema’s.

Joseph Schumpeter vindt dat burgers zich niet te veel met politici moeten

bemoeien. Volgens hem levert democratische participatie weinig op. Er

zijn vier redenen waarom mensen niet zo rationeel zijn in politieke

kwesties. Twee van deze redenen zijn groepsdruk en de rol van het

onderbewuste.

Geef een van de andere twee redenen weer.

Beargumenteer vervolgens met deze reden of jij het eens bent met

Schumpeters opvatting dat democratische participatie weinig oplevert.

Gebruik daarbij tekst 3.

In onder andere Nederland en Frankrijk braken de afgelopen jaren

verschillende rellen van kansarme jongeren uit. Door de straat op te gaan

eisten deze jongeren aandacht op voor hun uitzichtloze situatie.

In haar boek Straatpolitiek beschrijft Kaulingfreks dit soort rellen als een

alternatieve vorm van politieke betrokkenheid van jongeren. Ze noemt

deze rellen ‘ontregelende politiek’:

Robert Nozick heeft kritiek op de democratie. Hij sluit daarbij aan op de

anarchistische uitdaging aan de democratie.

Geef een overeenkomst tussen Nozicks opvatting van democratie en

Kaulingfreks’ opvatting van ontregelende politiek.

Geef vervolgens met tekst 4 een verschil tussen Nozicks opvatting van

democratie en Kaulingfreks’ opvatting van ontregelende politiek.

Met ontregelende politiek dagen jongeren de autoriteiten uit, verstoren ze

de openbare orde en overtreden ze soms de wet. Dit leidt tot oproepen

om daar hard tegen op te treden.

Mill vindt volledige vrijheid van meningsuiting in het belang van

democratie.

Leg met het verhaal van de graanhandelaar uit wanneer ontregelende

politiek volgens Mill niet meer in het belang is van democratie.

Hans Kelsen en George van den Bergh hebben verschillende opvattingen

over hoe een democratie om moet gaan met antidemocratische

bewegingen. Je kan hun argumenten toepassen op de ontregelende

politiek van de kansarme jongeren die door rellen aandacht proberen op

te eisen voor hun uitzichtloze situatie.

Geef met Kelsens relativistische wereldbeschouwing een argument voor

het toelaten van deze ontregelende politiek binnen de democratie.

Leg met Van den Berghs opvatting over de grens van de vrijheid van

overtuigingen uit wanneer ontregelende politiek niet toegelaten zou

moeten worden binnen de democratie.

John Rawls onderzoekt hoe groepen die het niet eens zijn met bepaalde

opvattingen binnen een democratie, toch kunnen instemmen met een

democratische regering. Daarvoor maakt hij een onderscheid tussen

overlappende consensus en een modus vivendi of manier van leven.

Leg uit dat ontregelende politiek geen modus vivendi is.

Leg vervolgens uit wat Rawls bedoelt met overlappende consensus.

Beargumenteer ten slotte of ontregelende politiek volgens jou past bij wat

Rawls het feit van redelijk pluralisme noemt.

Kaulingfreks stelt dat politici soms doen alsof ze naar kansarme jongeren

luisteren, maar uiteindelijk vertellen ze jongeren vooral wat ze moeten

doen. Ze pleit ervoor om jongeren als gelijkwaardige gesprekspartner te

behandelen en meer oog te hebben voor machtsongelijkheid.

Het deliberatieve model van democratie biedt vier voordelen bij het

organiseren van instemming. Volgens het deliberatieve model is het niet

goed om alleen maar te stemmen.

Beargumenteer of jij het met Kaulingfreks eens bent dat jongeren in de

politiek een gelijkwaardige gesprekspartner zouden moeten zijn. Gebruik

in je argumentatie:

− een van de drie nadelen van stemmen volgens het deliberatieve

model, en

− een van de vier voordelen van het deliberatieve model.

Kaulingfreks is hoopvol over de manier waarop de straten van een stad

een alternatief politiek toneel kunnen vormen. Ze geeft als voorbeeld het

‘zombieprotest’ in Hamburg. Terwijl de politieke leiders van de twintig

grootste economieën in de wereld vergaderden, liepen duizenden mensen

verkleed als zombie door de straten. Met hun grijze vermomming wilden

de betogers duidelijk maken dat mensen in de tegenwoordige

samenleving als zombies langs elkaar heen leven. Het protest eindigde

hoopvol. Een voor een verwijderden de betogers elkaars grijze kleding en

kwam een bont palet aan verschillende kleuren tevoorschijn. De sombere

zombies veranderden in uitbundige mensen, die samen door de straten

dansten.

Volgens Kaulingfreks kunnen mensen bij een dergelijk protest elkaar

wakker schudden en zich uitspreken voor een kleurrijke en diverse

gemeenschap waarin gewerkt kan worden aan nieuwe politieke

verhoudingen.

Michael Sandel heeft een communitaristische kijk op de gemeenschap en

politieke verhoudingen. Hij bekritiseert het liberalisme.

Leg Sandels kritiek op het liberalisme uit, met:

− zijn opvatting dat neutraliteit onwenselijk is, en

− het voorbeeld van het zombieprotest.