opgave 1Opgave 1
uit een krant (december 2001):
Vangstbeperking voor tong
Om overbevissing te voorkomen, maken de lidstaten van de Europese Unie afspraken
over de maximale hoeveelheid die jaarlijks per soort vis mag worden gevangen. Eén
van de vissoorten waarvoor zo’n visquotum geldt, is tong die wordt gevangen in de
Noordzee. Volgens visserijbiologen is in 2002 een beperking van het quotum tot
14.500 ton voor Nederland noodzakelijk om te bereiken dat er op langere termijn
voldoende tong in de Noordzee aanwezig is. In 2001 bedroeg het quotum voor tong
19.000 ton. De tongvissers vinden de verlaging tot 14.500 ton te ingrijpend en beweren
dat door de voorgestelde verlaging van het quotum de gemiddelde tongvisser in 2002
verlies zal lijden.
Stel dat er zowel in 2001 als in 2002 totaal 152 tongvissers zijn die precies dezelfde kosten-
en opbrengstensituatie hebben. De kosten- en opbrengstensituatie die per tongvisser in
zowel 2001 als 2002 geldt, staat weergegeven in figuur 1. Het quotum per tongvisser in
2001 bedroeg 125 ton (125.000 kilogram).
12p
Hoeveel bedraagt de opbrengst per kilogram tong volgens figuur 1? Licht het antwoord toe.
22p
Kan met behulp van figuur 1 de bewering van de tongvissers worden bevestigd, dat de
gemiddelde tongvisser in 2002 verlies zal lijden? Verklaar het antwoord met behulp van een
berekening.
In figuur 1 is ervan uitgegaan dat de verkoopprijs van tong in 2002 ten opzichte van 2001
gelijk blijft. Het is echter aannemelijk dat de verkoopprijs in 2002 verandert door de
beperking van het visquotum voor tong. Daardoor loopt de totale opbrengstenlijn voor 2002
anders dan in figuur 1.
32p
Zal het break-even-punt in figuur 1 voor 2002 hierdoor naar links of naar rechts
verschuiven? Verklaar het antwoord.
opgave 2Opgave 2
De valkuil van de sociale zekerheid
Sommige economen zien in het bestaan van een stelsel van sociale zekerheid een gevaar
voor de economische ontwikkeling. Volgens deze visie kan een verslechtering van de
economische situatie door een stelsel van sociale zekerheid worden versterkt. Dit wordt de
valkuil van de sociale zekerheid genoemd.
Deze valkuil kan duidelijk worden gemaakt aan de hand van de volgende redenering. Als de
werkgelegenheid in een land daalt, kan daardoor de werkloosheid stijgen. De verhouding
tussen het aantal mensen met een uitkering en het aantal mensen met werk zal dan groter
worden en de uitgaven voor de sociale zekerheid zullen toenemen. Omdat de toenemende
uitgaven voor de sociale zekerheid opgebracht moeten worden door een kleiner aantal
mensen, zullen de premies voor de sociale zekerheid stijgen waardoor de collectieve lasten
stijgen. De premieverhoging zal door de werknemers worden afgewenteld op de
werkgevers, die daardoor hun loonkosten zien stijgen. Deze stijging van de loonkosten zal
tot afname van de werkgelegenheid leiden waarna het hele proces weer van voor af aan
begint.
De redenering over de valkuil van de sociale zekerheid staat in figuur 2 samengevat. Iedere
pijl geeft een oorzaak-gevolg verband weer. Een + bij een pijl duidt op een positief verband
tussen oorzaak en gevolg. Wanneer er een − bij een pijl staat, is dit verband negatief. Zo zal
een stijging van de werkgelegenheid tot gevolg hebben dat de verhouding tussen inactieven
en actieven (de i/a-ratio) daalt en zal een daling van de werkgelegenheid tot gevolg hebben
dat de i/a-ratio stijgt.
figuur 2
42p
Geef een verklaring voor het negatieve verband tussen loonkosten en werkgelegenheid.
De overheid kan reageren op verslechterende economische omstandigheden zodat de
economie minder snel in de valkuil van de sociale zekerheid terechtkomt. Zo kan de
overheid maatregelen nemen die:
• de gevolgen van een stijging van de i/a-ratio voor de omvang van de sociale
zekerheidsuitgaven beperken (pijl 2).
• voorkomen dat een stijging van de sociale zekerheidsuitgaven tot verhoging van de
collectieve lasten leidt (pijl 3).
52p
Kies één van beide pijlen 2 of 3. Schrijf het nummer op en noem een maatregel die de
overheid in dat geval kan nemen.
Een econoom van de vakbond zegt na het bestuderen van figuur 2: “In de werkelijkheid
spelen meer verbanden een rol. Als bijvoorbeeld de werkgelegenheid sterk daalt, zullen de
looneisen worden verlaagd. Ik zou daarom in figuur 2 een extra pijl trekken”.
62p
Tussen welke twee begrippen in figuur 2 moet volgens de vakbondseconoom een pijl
worden getrokken? Geef aan waar deze pijl begint en licht toe of bij deze pijl een + of een −
moet worden gezet.
opgave 3Opgave 3
Euro witwasmiddel?
In oktober 2001, twee maanden voor de invoering van de chartale euro op 1 januari 2002,
zijn in Nederland in vergelijking met het eurogebied veel bankbiljetten bij banken
ingeleverd en op een rekening gestort. Opvallend was, dat het daarbij vooral om
bankbiljetten met een hoge nominale waarde ging. Sommige economen zagen hierin een
aanwijzing dat zwart geld werd witgewassen.
Bij deze stortingen van bankbiljetten ging het onder andere om de volgende drie vormen:
1 storting op betaalrekeningen;
2 storting op kortlopende valutategoeden en spaarrekeningen met een korte looptijd;
3 storting op een rekening waarmee in aandelen wordt belegd.
De stortingen van bankbiljetten in oktober 2001 leidden in Nederland tot een daling van de
waarde van bankbiljetten in handen van het publiek met 8,2%.
72p
Uit welk gegeven in de tekst kan worden afgeleid dat het aantal bankbiljetten in handen van
het publiek in Nederland in oktober 2001 met minder dan 8,2% is gedaald? Verklaar het
antwoord.
82p
Bij welke van de drie vormen van stortingen van bankbiljetten is er sprake van substitutie?
Verklaar het antwoord.
Samenstelling liquiditeitenmassa Nederland en eurogebied(bedragen in miljoenen euro’s)
92p
Toon met behulp van de gegevens in tabel 1 aan dat de verandering van de waarde van
munten en bankbiljetten in oktober 2001 in Nederland afweek van die in het eurogebied.
102p
Is het aandeel van de waarde van het chartale geld in de maatschappelijke geldhoeveelheid
in oktober 2001 in het eurogebied afgenomen of toegenomen? Verklaar het antwoord met
behulp van de gegevens in tabel 1, maar zonder een berekening te maken.
opgave 4Opgave 4
Soedan uitgemolken?
Op reis door Afrika ziet Johan in Soedan in winkels blikken melkpoeder liggen, die
afkomstig zijn uit onder andere Nederland en Frankrijk. Zijn Soedanese kennis Marwan
vertelt hem dat veel Soedanezen dit goedkope melkpoeder kopen als alternatief voor verse
melk, die in Soedan wordt geproduceerd. Deze verse melk, afkomstig van een moderne
Soedanese melkfabriek, is kwalitatief uitstekend maar naar verhouding duur. Daarnaast
wordt er door straathandelaren goedkope melk verkocht die van slechte kwaliteit is.
Marwan begrijpt niet dat melkpoeder uit Europa goedkoper kan zijn dan verse melk van de
Soedanese melkfabriek. Johan herinnert zich van zijn economielessen op de middelbare
school dat dit te maken heeft met het Europese landbouwbeleid. Johan belooft voor Marwan
uit te zoeken hoe het Europese landbouwbeleid in elkaar zit en welke gevolgen dit beleid
voor Soedan kan hebben.
Thuisgekomen in Nederland verzamelt Johan informatie over het Europese landbouwbeleid.
Daaruit begrijpt Johan dat het systeem van interventieprijzen (garantieprijzen) het
belangrijkste instrument is van het Europese landbouwbeleid. Vervolgens schrijft hij
Marwan de beloofde brief. Daarin zet Johan eerst de werking van het Europese
landbouwbeleid uiteen en vervolgens neemt hij stelling tegen dit beleid door een negatief
gevolg voor Soedan van dit beleid uiteen te zetten.
De brief van Johan begint als volgt:
“Beste Marwan,
Zoals beloofd, heb ik uitgezocht hoe het Europese landbouwbeleid in elkaar zit en welke
gevolgen dit beleid heeft voor Soedanese melkproducenten. Het doel van het Europese
landbouwbeleid is vooral het verdedigen van de belangen van de Europese boeren.”
116p
Schrijf het vervolg van de brief.
In deze brief moeten de volgende aspecten aan de orde komen:
a een argument om in Europa een interventieprijs voor melk te hanteren;
b de wijze waarop interventieprijzen in Europa een melkoverschot veroorzaken.
Daarnaast moet in de brief naar eigen keuze één van de onderstaande aspecten aan de orde
komen. Kies daarbij het aspect dat het best in de brief past.
1 het gevolg van het wegwerken van melkoverschotten door Europa voor melkproducenten
in Soedan;
2 het gevolg voor de welvaart van de Soedanese burgers van de beschikbaarheid van
Europees melkpoeder;
3 het gevolg van het Europese landbouwbeleid voor de efficiëntie van de internationale
arbeidsverdeling.
Aanwijzingen
• Gebruik de verplichte aspecten a en b om de werking van het Europese landbouwbeleid
uiteen te zetten en het keuze-aspect om stelling tegen dit beleid te nemen.
• De onderdelen van de brief moeten logisch op elkaar aansluiten.
• Gebruik voor het vervolg van de brief 120 woorden; een afwijking van 20 woorden is
toegestaan.
opgave 5Opgave 5
uit een krant (februari 2002):
Een gele kaart voor Duitsland?
De Europese ministers van Financiën geven Duitsland in februari 2002 mogelijk een
officiële waarschuwing, een soort gele kaart, omdat het tekort van de Duitse overheid
sterk oploopt. Bij de invoering van de Economische en Monetaire Unie (EMU) zijn
voorwaarden afgesproken waaraan landen moeten voldoen om toe te mogen treden tot
de EMU. Ook na toetreding tot de EMU blijven deze voorwaarden gelden. De
belangrijkste voorwaarde is dat het tekort van de overheid maximaal 3% van het Bruto
Binnenlands Product (BBP) mag zijn. Beperking van het tekort van de overheid heeft
meestal een gunstige invloed op de staatsschuldquote. De staatsschuldquote is de
omvang van de staatsschuld aan het eind van een jaar in verhouding tot het BBP van
dat jaar. Duitsland heeft bij de totstandkoming van de EMU sterk aangedrongen op
beperking van het overheidstekort en lijkt nu het eerste “slachtoffer” te worden van deze
afspraken. De Duitse minister van Financiën zal in eigen land bij zijn collega-ministers
moeten aandringen op sterke bezuinigingen en dat zal niet makkelijk gaan met de
verkiezingen in het vooruitzicht.
In krantenartikelen is vaak niet duidelijk wat met het tekort van de overheid wordt bedoeld.
In deze opgave wordt ervan uitgegaan dat met het genoemde tekort van de overheid steeds
het financieringstekort wordt bedoeld. Naast het financieringstekort wordt door economen
het begrip begrotingstekort onderscheiden. Het begrotingstekort is meestal groter dan het
financieringstekort.
De volgende gegevens over Duitsland waren aanleiding voor de bezorgdheid van de
Europese ministers van Financiën:
• eind 2001 bedroeg de staatsschuld € 1.205 miljard en het BBP in 2001 bedroeg
€ 2.055 miljard;
• voor 2002 wordt verwacht dat het financieringstekort € 60 miljard zal bedragen en dat het
BBP ten opzichte van 2001 met 0,8% stijgt.
122p
Leg uit dat de staatsschuld van een land ertoe kan leiden dat het begrotingstekort groter is
dan het financieringstekort.
132p
Voldoet Duitsland naar verwachting in het jaar 2002 aan de voorwaarde met betrekking tot
het financieringstekort? Verklaar het antwoord met behulp van een berekening.
142p
Is de verwachte staatsschuldquote van Duitsland eind 2002 groter of kleiner dan eind 2001?
Verklaar het antwoord met behulp van een berekening.
De EMU is een economische en monetaire unie. Men spreekt van een economische en
monetaire unie wanneer een groep landen aan een aantal kenmerken voldoet. Twee van die
kenmerken zijn het vrije verkeer van goederen en diensten en een gemeenschappelijke
munt, in dit geval de euro.
152p
Noem twee andere kenmerken van een economische en monetaire unie.
opgave 6Opgave 6
In economische publicaties wordt veel gebruikgemaakt van tabellen en grafieken. In het
informatieboekje staan zes statistieken over vier Europese landen: Nederland, Duitsland,
België en het Verenigd Koninkrijk. In deze statistieken worden deze landen vergeleken op
gebieden als vergrijzing, deeltijdwerk en ontwikkelingen in economische sectoren. Alle
gegevens in de statistieken hebben betrekking op hetzelfde jaar. Naar aanleiding van deze
statistieken worden in deze opgave vijf vragen gesteld.
In statistiek 2 ontbreekt een gegeven.
162p
Bereken hoeveel dollar het Bruto Binnenlands Product (BBP) van België bedraagt.
In deze vier Europese landen wordt een steeds groter deel van de arbeidsplaatsen
ingenomen door deeltijdwerkers. Daarnaast worden deze vier landen geconfronteerd met
een vergrijzende bevolking. Om de mate van vergrijzing te meten wordt het begrip grijze
druk gebruikt. Hierbij wordt het aantal 65-plussers in een land uitgedrukt in een percentage
van de beroepsgeschikte bevolking in dat land.
172p
Is het aantal deeltijdwerkers in Nederland naar verhouding groter of kleiner dan in België?
Verklaar het antwoord.
182p
Is de grijze druk in Nederland groter of kleiner dan in België? Verklaar het antwoord met
behulp van een berekening.
Er kan worden berekend dat Duitsland van de vier landen de laagste arbeidsproductiviteit
(de productie per arbeidsjaar) in de landbouw heeft.
192p
Bereken hoeveel dollar de arbeidsproductiviteit in de landbouw in Duitsland bedraagt.
Aan de hand van twee gegevens uit de statistieken kan worden geconcludeerd dat de
arbeidsproductiviteit in de landbouw in Nederland lager ligt dan de gemiddelde
arbeidsproductiviteit in de totale Nederlandse economie.
202p
Noem de twee gegevens die met elkaar vergeleken moeten worden om deze conclusie te
trekken.
opgave 7Opgave 7
Nederland handelsland
De concurrentiepositie van een land in het internationale handelsverkeer wordt onder
andere beïnvloed door de ontwikkeling van het prijspeil en de wisselkoers van de valuta van
dat land.
Prijspeil in Nederland(procentuele verandering ten opzichte van het voorafgaande jaar)
Wisselkoers euro in Amerikaanse dollars (jaargemiddelde)212p
Leg uit hoe een stijging van het invoerprijspeil van een land kan leiden tot een stijging van
het uitvoerprijspeil van dat land.
222p
Worden de invoerprijzen in euro’s in Nederland hoger of lager door een koersdaling van de
euro ten opzichte van de Amerikaanse dollar? Verklaar het antwoord.
In 2000 hebben de Verenigde Staten van Amerika (VS) voor import uit Nederland
€ 11,5 miljard betaald. Omgerekend in dollars was met deze import $ 10,58 miljard
gemoeid. Stel dat de VS in 2001 hetzelfde importpakket uit Nederland koopt.
232p
Bereken hoeveel Amerikaanse dollars de VS voor dit importpakket in 2001 moet betalen.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
opgave 8Opgave 8
Rem op roken
Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) voert een beleid gericht op
het ontmoedigen van roken. De centrale doelstelling van dat beleid is een vermindering van
het tabaksverbruik in Nederland. Een belangrijk wapen van de overheid in de strijd tegen
het roken is het verhogen van de tabaksaccijns. Het succes van een accijnsverhoging hangt
af van de prijselasticiteit van de vraag naar tabaksproducten.
De gevolgen van een accijnsverhoging kunnen worden onderzocht aan de hand van een
model van de Nederlandse sigarettenmarkt. In dat model wordt er van uitgegaan dat op de
Nederlandse sigarettenmarkt steeds de volgende vraagvergelijking geldt:
Qv = –10P + 150
P = de prijs van een pakje sigaretten in euro’s
Qv = de gevraagde hoeveelheid sigaretten per maand in miljoenen pakjes
Verdere gegevens:
• in de uitgangssituatie (vóór accijnsverhoging) bedraagt de prijs van een pakje sigaretten
€ 3,-;
• in de uitgangssituatie bedraagt de accijns 65% van de prijs;
• in de uitgangssituatie wordt de waarde van de prijselasticiteit van de vraag naar sigaretten
geschat op –0,25;
• de accijnsverhoging bedraagt € 0,75 per pakje sigaretten en leidt tot een nieuwe prijs van
€ 3,67;
• andere indirecte belastingen worden in dit model buiten beschouwing gelaten.
242p
Bereken de daling van de gevraagde hoeveelheid pakjes sigaretten als gevolg van de
accijnsverhoging.
252p
Bereken hoeveel procent van de prijs na de accijnsverhoging uit accijns bestaat.
Melle van Nelle is medewerker van het ministerie van VWS. Melle is van mening dat in het
model het verwachte succes van een accijnsverhoging, als middel om roken te ontmoedigen,
wordt overschat.
262p
Welke waarde van de prijselasticiteit van de vraag naar sigaretten is volgens Melle meer
aannemelijk, –0,1 of –0,4? Verklaar het antwoord.
Volgens Melle is een verbod op roken in cafés en restaurants een effectiever middel in de
strijd tegen het roken dan het verhogen van de tabaksaccijns. Zo’n verbod op roken heeft
invloed op de vraag naar sigaretten, waardoor de vraagvergelijking in het bovenstaande
model zou moeten worden aangepast. Melle twijfelt bij deze aanpassing tussen twee
mogelijkheden:
mogelijkheid A: Qv = –10P + 120;
mogelijkheid B: Qv = –10P + 180.
272p
Welke mogelijkheid is juist? Verklaar het antwoord.
