Eindexamen wiskunde A vwo 2010 tijdvak 2

bij dit examen

OVERZICHT FORMULES Kansrekening -wet: bij een serie van n onafhankelijk van elkaar herhaalde experimenten voor de som S en het gemiddelde X van de uitkomsten X : = n ⋅ E ( X ) σ ( S ) = n ⋅ σ ( X ) ) = E ( X ) Binomiale Voor de binomiaal verdeling verdeelde toevalsvariabele X , waarbij n het aantal experimenten is en p de kans op succes per keer, geldt: = = ⎛ n ⎞ ⋅ k ⋅ − n − k P( X k ) ⎜ ⎟ p (1 p ) met k = 0, 1, 2, 3, …, n ⎝ k ⎠ Verwachting: E ( X ) = n ⋅ p Normale Voor een verdeling toevalsvariabele X die normaal verdeeld is met gemiddelde μ en Z = is standaard-normaal verdeeld en P( X < g ) = P( Z < Differentiëren Logaritmen regel voorwaarde g log a + g log b = g log ab g >0, g ≠ 1, a >0, b >0 g g g a log a − log b = log b g >0, g ≠ 1, a >0, b >0 g log a p = p ⋅ g log a g >0, g ≠ 1, a >0 p log a g log a = g >0, g ≠ 1, a >0, p >0, p ≠ 1 log a p log g

opgave 1Antropometrie

Een ontwerp moet niet alleen mooi, maar ook functioneel zijn. Bij veel

ontwerpen wordt daarom rekening gehouden met de maten van het menselijk

lichaam. Ontwerpers maken daarom vaak gebruik van antropometrietabellen.

Dit zijn tabellen waarin het gemiddelde en de standaardafwijking van allerlei

afmetingen van het menselijk lichaam staan. Al deze lichaamsmaten zijn (bij

benadering) normaal verdeeld.

Om te zorgen dat een kamer als comfortabel ervaren wordt,

figuur 1

13p

moet de hoogte ervan minimaal gelijk zijn aan de reikhoogte

(zie figuur 1). Bij de bouw van een nieuwe studentenflat wil men dat

de kamers door minstens 98% van de studenten als comfortabel

ervaren worden. De reikhoogte van Nederlandse studenten is

gemiddeld 2114 mm met een standaardafwijking van 117 mm.

Bereken hoe hoog men de kamers minimaal moet maken.

Ook bij het inrichten van een optimale werkplek houdt men

rekening met lichaamsmaten. Een bureaustoel heeft precies de

goede zithoogte als de zithoogte gelijk is aan de knieholtehoogte

van een persoon plus 30 mm voor de schoenzool.

Van een bureaustoel is de zithoogte verstelbaar van 436 tot

516 mm. De knieholtehoogte is gemiddeld 464 mm met een

standaardafwijking van 40 mm.

24p

Bereken voor hoeveel procent van de mensen deze stoel op precies de goede

zithoogte ingesteld kan worden.

Bij bovenstaande vragen is geen onderscheid gemaakt tussen mannen en

vrouwen. In werkelijkheid staan in antropometrietabellen de lichaamsmaten voor

mannen en vrouwen apart vermeld. Zie bijvoorbeeld de gegevens voor

lichaamslengte in mm in tabel 1.

tabel 1

man gemiddeld man standaard- afwijking vrouw gemiddeld vrouw standaard- afwijking lichaamslengte in mm 1817 83 1668 67

Vaak maakt men voor een gemengde groep toch gebruik van één normale

verdeling. Dit is dan een vrij ruwe benadering. Het gemiddelde en de

standaardafwijking van deze normale verdeling berekent men met behulp van de

volg

nde for

ules:

x_g = a_m ⋅ x_m + a_v ⋅ x_v

s_g^2 = a_m ⋅ s_m^2 + a_v ⋅ s_v^2 + a_m ⋅ a_v ⋅ (x_m − x_v)^2

Hierin is:

−

het gemiddelde van de gemengde groep;

−

het gemiddelde van de mannen respectievelijk vrouwen;

− s_g de standaardafwijking van de gemengde groep;

− s_m en s_v de standaardafwijking van de mannen respectievelijk vrouwen;

− a_m het aandeel mannen in de groep en a_v het aandeel vrouwen. Er geldt dus

altijd a_m + a_v = 1.

Een groep bestaat uit 40% mannen en 60% vrouwen, dus a_m = 0,40 en

a_v = 0,60. Men kan op twee manieren berekenen hoeveel procent van deze

groep langer is dan 185 cm:

− met behulp van één normale verdeling voor de gemengde groep en de

hierboven gegeven formules voor het gemiddelde en de standaardafwijking;

− zonder gebruik te maken van deze formules, met behulp van de aparte

gegevens voor mannen en vrouwen.

De uitkomsten van beide berekeningswijzen zullen in het algemeen verschillen.

37p

Bereken op beide manieren hoeveel procent van deze groep langer is dan

185 cm.

Voor sommige lichaamsafmetingen geldt dat het gemiddelde voor mannen en

vrouwen verschillend is, maar de standaardafwijking gelijk. We noemen deze

standaardafwijking s. Er geldt dus: s_m = s_v = s.

In figuur 2 hieronder zie je een schets van de verdelingskrommen die bij zo’n

situatie horen. De gemengde groep (mannen en vrouwen samen) heeft een

grotere spreiding dan elke groep afzonderlijk. Als je in figuur 2 de grafiek voor

de gemengde groep zou tekenen, zou deze breder zijn dan de grafieken voor

mannen en vrouwen afzonderlijk. Er geldt dus: s_g > s.

figuur 2

De formule voor s_g² kan dan geschreven worden als:

s_g^2 = a_m ⋅ s^2 + a_v ⋅ s^2 + a_m ⋅ a_v ⋅ (x_m − x_v)^2

Ook zonder figuur 2, dus alleen aan de hand van de formule voor s_g², kun je met

een redenering aantonen dat in dit geval s_g > s.

44p

Geef deze redenering.

Voor sommige doeleinden wordt ook onderscheid gemaakt

figuur 3

tussen oudere mensen (70 jaar en ouder) en jongere mensen

(20 tot 60 jaar). De TU Delft heeft in 1998 uitgebreid

antropometrisch onderzoek gedaan bij oudere mensen.

Hierbij is onder andere de vuisthoogte gemeten, zie figuur 3.

De vuisthoogte is van belang voor bijvoorbeeld koffers en

tassen op wieltjes.

Omdat oudere mensen gemiddeld minder lang zijn dan jongere

mensen, verwacht men dat de vuisthoogte van oudere mannen

kleiner is dan die van mannen van 20 tot 60 jaar.

De vuisthoogte van mannen van 20 tot 60 jaar is gemiddeld

817 mm met een standaardafwijking van 47 mm.

Bij een steekproef van 128 mannen van 70 jaar en ouder was

de gemiddelde vuisthoogte 761 mm.

Dit steekproefresultaat (761 mm) was ruim voldoende

aanleiding om te concluderen dat de vuisthoogte van mannen

van 70 jaar en ouder kleiner is dan die van mannen van 20 tot 60 jaar.

56p

Bereken bij een steekproef van 128 mannen van 70 jaar en ouder tot welke

waarde van het steekproefresultaat men deze conclusie nog kan trekken. Neem

een significantieniveau van 5%.

opgave 2Powerliften

Powerliften is een krachtsport waarbij de sporter een zo groot mogelijk gewicht

omhoog probeert te tillen. Het wordt beoefend door zowel mannen als vrouwen

en er zijn drie categorieën: benchpress, squat en deadlift.

In deze opgave beperken we ons tot benchpress voor mannen. Bij benchpress

(bankdrukken) wordt een gewicht getild terwijl de sporter met zijn rug op een

bank ligt. Zie de foto.

foto

Het lichaamsgewicht van powerlifters kan enorm uiteenlopen. In deze opgave

gaan we ervan uit dat een powerlifter altijd minimaal 50 kg weegt. Iemand met

een groot lichaamsgewicht kan meestal meer tillen dan iemand met een klein

lichaamsgewicht. Om de prestaties van powerlifters met verschillend

lichaamsgewicht met elkaar te kunnen vergelijken, moet er gecorrigeerd worden

voor het lichaamsgewicht. Hiervoor bestaan diverse modellen.

Volgens een theoretisch model moet je als volgt corrigeren voor het

lichaamsgewicht:

P_t_h_e_o_r_e_t_i_s_c_h = (T)/(12 ⋅ L0,667)

In deze formule is T het getilde gewicht in kg en L het lichaamsgewicht in kg,

met L ≥ 50. Het getal P_t_h_e_o_r_e_t_i_s_c_h

is een maat voor de prestatie: een grotere

waarde van P_t_h_e_o_r_e_t_i_s_c_h

betekent een grotere prestatie.

Een zwaardere powerlifter moet meer tillen dan een lichtere powerlifter om

volgens het theoretisch model dezelfde prestatie te leveren.

Een powerlifter van 70 kg tilt een gewicht van 150 kg.

64p

Bereken hoeveel kg een powerlifter van 100 kg moet tillen om volgens het

theoretisch model dezelfde prestatie te leveren.

We bekijken een lichte powerlifter A met een lichaamsgewicht van 50 kg en een

zware powerlifter B met een lichaamsgewicht van 150 kg. Als B volgens het

theoretisch model dezelfde prestatie wil leveren als A, moet B een ruim twee

keer zo groot gewicht tillen als A.

74p

Toon dit aan.

In plaats van het theoretisch model kan men ook een andere formule gebruiken

om te corrigeren voor het lichaamsgewicht. De formule van Siff is zo’n formule:

P^S^i^f^f = (T)/(11047)408,15 − L_0_,_9_3_7_1

In deze formule geldt weer dat T het getilde gewicht in kg is en L het

lichaamsgewicht in kg, met L ≥ 50. Het getal P_S_i_f_f

is een maat voor de prestatie.

85p

Bereken voor welke lichaamsgewichten de formule van Siff een hogere waarde

voor de prestatie geeft dan het theoretische model.

Ook voor de formule van Siff geldt dat een zwaardere powerlifter meer moet

tillen voor dezelfde prestatie. Anders gezegd: als powerlifters hetzelfde gewicht

tillen, is de prestatie volgens de formule kleiner naarmate de powerlifter

zwaarder is.

We kijken naar powerlifters die eenzelfde gewicht tillen, namelijk 80 kg. Voor

deze situatie hangt de prestatie volgens de formule van Siff als volgt af van het

lichaamsgewicht:

P^S^i^f^f = (80)/(11047)408,15 − L_0_,_9_3_7_1

Als het getilde gewicht 80 kg is, neemt de prestatie volgens deze formule altijd

af als het lichaamsgewicht toeneemt.

94p

Beredeneer dit aan de hand van de formule van Siff zonder te differentiëren.

We kijken nu alleen nog maar naar het theoretisch model bij powerlifters die een

gewicht van 120 kg tillen. Er geldt dan:

P_t_h_e_o_r_e_t_i_s_c_h = (120)/(12 ⋅ L0,667)

figuur 1

5050505050505050L 45566778899 1 0 1 01111 1 2 hcsiteroehtP

In figuur 1 is voor deze situatie een grafiek

getekend van de prestatie ten opzichte van

het lichaamsgewicht van de powerlifter. In

deze grafiek is te zien dat het tillen van

eenzelfde gewicht (van 120 kg) voor een

lichtere powerlifter een hogere prestatie

oplevert dan voor een zwaardere powerlifter.

Twee powerlifters tillen allebei 120 kg. De

ene powerlifter weegt 65 kg, de andere

weegt 105 kg. Beide powerlifters besluiten af

te vallen. In de grafiek is te zien dat de prestatie van de lichtste powerlifter het

meest zal stijgen als ze allebei evenveel afvallen. Dit is ook in te zien door de

afgeleide te gebruiken.

104p

Toon met behulp van de afgeleide aan dat de prestatie van de lichtste

powerlifter het meest zal stijgen als ze allebei evenveel afvallen.

opgave 3Pakketshop

Om een pakket te versturen, kun je bij het postkantoor en bij een aantal winkels terecht. Het tarief voor het versturen van een pakket wordt bepaald door de bestemming (de zone ) en de afmetingen van het pakket (de maat ). In deze opgave beperken we ons tot balkvormige pakketten. De maat wordt berekend door de kortste en de langste zijde van het pakket bij elkaar op te tellen. Hieronder vind je in tabel 1 de tarieven van DPD Pakketshop. Je ziet in de tabel bijvoorbeeld dat een pakket maat Small heeft als de lengte van de kortste en de langste zijde bij elkaar opgeteld hoogstens 50 cm is. tabel Tarieven Bestemming, 1 zone, Small Medium maat & tarief ≤ 50 cm ≤ 70 cm Nederland € 7,00 € 9,00 Zone 1 € 12,00 € 15,00 Zone 2 € 16,00 € 19,00 Zone 3 € 20,00 € 25,00 Zone 4 € 25,00 € 30,00 DPD behoudt zich het recht voor tarieven tussentijds en met onmiddellijke ingang te wijzigen. Meting vindt plaats in DPD Pakketshop. Zone 1 België, Duitsland, Luxemburg Zone 2 Denemarken, Frankrijk, Groot-Brittannië, Litouwen, Oostenrijk, Polen, Slovenië, Slowakije, Tsjechië Zone 3 Hongarije, Italië, Spanje, Zweden Zone 4 Bulgarije, Estland, Finland, Ierland, Letland, Portugal, Roemenië Tarieven per december 2008 Bijvoorbeeld: je wilt een pakket van 28 cm × 31 cm × 36 cm versturen naar Polen. De lengte van de kortste en de langste zijde bij elkaar opgeteld is dan 64 cm, dus het pakket heeft maat Medium. De kosten zijn dan € 19,00. Maartje wil een pakket versturen naar Hongarije. De afmetingen van het pakket zijn 31 cm × 45 cm × 86 cm. Bij het postkantoor kost het versturen van dit pakket € 43,97.

figuur 1 Meneer Veer wil met DPD Pakketshop voor € 11,00 een pakket binnen Nederland versturen. Hij wil het volume van zijn pakket zo groot mogelijk maken. Hij concludeert dat hij er dan voor moet zorgen dat de lengte van de kortste en de langste zijde bij elkaar opgeteld precies 90 cm moet zijn. Bovendien moet hij de lengte van de overblijvende zijde gelijk nemen aan de lengte van de langste zijde. Deze lengte noemt hij x (in cm). Zie figuur 1. Voor het volume V (in cm 3 ) van een pakket met al deze eigenschappen geldt dan de volgende formule: V = 90 x 2 − x 3

Bereken met behulp van differentiëren het maximale volume van het pakket van meneer Veer. In het algemeen noemen we de lengte van de kortste en de langste zijde bij elkaar opgeteld a . De lengte van de overblijvende zijde en de langste zijde zijn ook nu gelijk. Deze lengte noemen we weer x . Voor elke maat (Small, Medium, Large of Extra Large) is de formule voor het volume van een pakket met al deze eigenschappen van de vorm: V = ax 2 − x 3 Hierbij is een formule voor het maximale volume te maken. Deze formule is:

opgave 4Onregelmatige werkwoorden

Veel werkwoorden die vroeger in het Nederlands onregelmatig waren, zijn in de loop der tijd regelmatig geworden. Een voorbeeld hiervan is het werkwoord “wassen”: vroeger was de verleden tijd hiervan: “wies”, nu zegt men: “waste”. Ook in het Engels doet dit verschijnsel zich voor. De Amerikaanse onderzoekers Lieberman en Michel hebben in 2007 met behulp van oude teksten de veranderingen bij 177 Engelse werkwoorden onderzocht. Ze merkten hierbij het volgende op: als onregelmatige werkwoorden vaker gebruikt worden, duurt het langer voordat ze regelmatig worden. De onderzoekers merkten op dat de tien meest gebruikte Engelse werkwoorden alle tien onregelmatig zijn. Om te onderzoeken hoe uitzonderlijk dit is, bekijken we tien willekeurig gekozen Engelse werkwoorden. In het hedendaagse Engels is slechts drie procent van alle werkwoorden onregelmatig. Daarom nemen we aan dat de kans dat een willekeurig gekozen Engels werkwoord onregelmatig is gelijk is aan 0,03. De kans dat tien willekeurig gekozen Engelse werkwoorden alle tien onregelmatig zijn, is dan heel klein.

Onderzoek of deze kans kleiner is dan 1 op de miljard. De onderzoekers hebben de 177 onderzochte werkwoorden ingedeeld in zes klassen, gerangschikt naar het gebruik ervan. In klasse 1 zitten de twee meest gebruikte werkwoorden, to be en to have , in klasse 6 de minst gebruikte. In het Oudengels (rond 800 na Chr.) waren alle 177 werkwoorden onregelmatig, in het Middelengels (rond 1200 na Chr.) waren er nog 145 onregelmatig en in het hedendaagse Engels (rond 2000 na Chr.) nog 98. Er zijn dus 79 werkwoorden regelmatig geworden. Het aantal werkwoorden dat regelmatig is geworden, verschilt per klasse: de twee onregelmatige werkwoorden van klasse 1 zijn nog steeds onregelmatig, die van klasse 6 zijn bijna allemaal regelmatig geworden. De onderzoekers gingen uit van exponentiële afname van het aantal onregelmatige werkwoorden in de loop van de tijd. Omdat de afnamesnelheid per klasse verschilt, heeft elke klasse een andere groeifactor. Voor elke klasse kan de halveringstijd berekend worden: na deze tijd is volgens het model in deze klasse nog de helft van de onregelmatige werkwoorden over; de andere helft is regelmatig geworden. In klasse 5 is het aantal onregelmatige werkwoorden afgenomen van 50 naar 14 in 1200 jaar tijd.

Elke klasse heeft een bepaalde gebruiksfrequentie . Dit is een maat voor hoe vaak de werkwoorden in deze klasse gebruikt worden. Klasse 2 heeft bijvoorbeeld een gebruiksfrequentie van 10 − 2 ofwel 0,01: dat betekent dat ongeveer 1 op de 100 gebruikte werkwoorden een werkwoord uit deze klasse is. In tabel 1 zie je voor enkele klassen de gebruiksfrequentie en de halveringstijd. tabel 1 klasse gebruiksfrequentie F halveringstijd T (jaren) 3 ⋅ − 3 1,6 10 5400 4 ⋅ − 4 2,2 10 2000 Volgens de onderzoekers geldt voor de halveringstijd de volgende formule: T = c ⋅ F Hierin is T de halveringstijd in jaren, F de gebruiksfrequentie en c een constante.

Bereken de waarde van c in deze formule. Rond je antwoord af op duizendtallen. In een artikel in het dagblad Trouw van 29 oktober 2007 werd het bovenstaande onderzoek besproken. Omdat men in de krant niet graag een formule gebruikt, stond de conclusie in woorden omschreven. Er stond: “ ..... gebruiken we een werkwoord tien keer zo vaak als een ander, dan is het honderd keer zo resistent tegen vormveranderingen.” Met andere woorden: als een werkwoord 10 keer zo vaak gebruikt wordt, duurt het 100 keer zo lang voordat het regelmatig wordt. Irene beweert dat deze conclusie niet klopt en dat het zou moeten zijn: als een werkwoord 100 keer zo vaak gebruikt wordt, duurt het 10 keer zo lang voordat

het Beredeneer regelmatig aan wordt. de hand van de formule T = c ⋅ F dat Irene gelijk heeft.

opgave 5Internetgebruik

Het Centraal Bureau voor Statistiek (CBS) beschreef in 2003 in een persbericht

de omvang van het gebruik van de Personal Computer (PC) en internet.

Hieronder zie je een citaat uit dat persbericht.

citaat

“Het aantal mensen dat thuis toegang heeft tot internet is in de jaren 1998 tot 2002 verviervoudigd. Ruim zes van de tien mensen hebben in 2002 thuis toegang tot internet via een Personal Computer (PC). In 1998 was een op de vier PC’s thuis uitgerust met een internetaansluiting. Dit is toegenomen tot drie van de vier PC’s in 2002.”

In het citaat wordt met ‘toegang tot internet’ en ‘een internetaansluiting’

hetzelfde bedoeld.

De uitspraken in het citaat zijn gebaseerd op de cijfers in tabel 1.

tabel 1

PC-bezit (van mensen mensen van 12 12 jaar en 2001 en 2002 ouder) in procenten in in 1998, PC PC met internetaansluiting leeftijd 1998 2001 2002 1998 2001 2002 12-17 jaar 83 93 95 19 74 79 18-24 jaar 71 84 87 18 62 69 25-44 jaar 68 83 86 21 65 73 45-64 jaar 57 73 78 15 55 64 65 jaar en ouder 13 25 29 2 14 20 totaal 58 72 76 16 55 63

De vier beweringen in het citaat kunnen aan de hand van de gegevens in de

tabel worden gecontroleerd.

184p

Onderzoek van elk van de vier beweringen in het citaat of ze in

overeenstemming zijn met de gegevens in tabel 1.

Een leerling maakte na het lezen van het persbericht een werkstuk over

computergebruik. Daarvoor ondervroeg hij 80 mensen. Op basis van het citaat

gaan we ervan uit dat 60% van de Nederlanders thuis een PC met

internetaansluiting heeft.

194p

Bereken de kans dat minstens 50 ondervraagden thuis een PC met

internetaansluiting hadden.