opgave 1Uit de privésfeer
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 7
Rembrandt van Rijn (1606-1669) begon zijn carrière als kunstschilder in
Leiden. In 1631 verplaatste Rembrandt zijn activiteiten naar Amsterdam.
In 1634 trouwde Rembrandt met Saskia Uylenburgh.
Op figuur 1 zie je een tekening van Rembrandt uit circa 1635-1640. De
tekening is bekend onder de titel Een zieke vrouw liggend in bed
(vermoedelijk Saskia). De afmetingen zijn 16,3 bij 14,5 cm.
figuur 1
Aangenomen wordt dat Rembrandt de tekening op figuur 1 maakte voor
eigen gebruik en niet voor de verkoop.
12pGeef hiervoor een argument op basis van de vormgeving én geef een
argument op basis van de voorstelling.
figuur 2
Op figuur 2 zie je Saskia met een strooien hoed, een tekening van
Rembrandt met het opschrift: "Dit is mijn vrouw toen ze 21 jaar oud werd
op de derde dag na onze verloving op 8 juni 1633".
Rembrandt liet mensen uit zijn persoonlijke omgeving, onder wie zijn
vrouw Saskia, soms model staan voor personages in zijn werk. Het
schilderij op afbeelding 1 is bekend onder de titel Flora of Saskia als Flora
(1634). Flora is de Romeinse godin van de lente en de bloemen.
Volgens kunsthistoricus Gary Schwartz is het niet altijd duidelijk of
Rembrandts schilderijen portretten van individuen zijn of dat ze bedoeld
zijn als personificaties.
22pGeef op basis van figuur 2 een argument waarom het aannemelijk is dat
Saskia model heeft gestaan voor het schilderij op afbeelding 1.
Geef vervolgens een argument voor de stelling dat het schilderij op
afbeelding 1 een personificatie (van Flora) betreft.
Het (apocriefe) Bijbelverhaal over Susanna en de ouderlingen was een
populair thema in de schilderkunst van de zeventiende eeuw. Het verhaal
gaat als volgt: Toen Susanna op een middag een bad wilde nemen in de
tuin, werd zij lastiggevallen door twee ouderlingen (mannen die vanwege
hun levenservaring benoemd waren tot rechter). Zij deden haar oneerbare
voorstellen en als Susanna daar niet op in zou gaan, dan zouden zij haar
aanklagen en veroordelen wegens overspel. Susanna weigerde op de
voorstellen van de mannen in te gaan.
Op afbeelding 2 zie je het schilderij Susanna en de ouderlingen uit 1650
van de Italiaanse kunstenaar Guercino. Hij toont in dit werk de vroomheid
en onschuld van Susanna.
33pBeschrijf voor drie aspecten van de voorstelling hoe de vroomheid en/of
de onschuld van Susanna wordt benadrukt.
Volgens de cultuurtheoreticus Mieke Bal werd het thema 'Susanna en de
ouderlingen' in de beeldende kunst vaak gebruikt als een alibi.
41pGeef aan wat Bal met deze uitspraak bedoelt.
Op afbeelding 3 zie je Susanna en de ouderlingen uit 1647 van
Rembrandt. Mieke Bal wijst er in haar publicatie Verf en verder. Lezen in
Rembrandt (1990) op dat Rembrandt het thema van Susanna en de
ouderlingen vrouwvriendelijker voorstelt dan veel collega-kunstenaars.
53pBeschrijf drie aspecten van de voorstelling waaruit die 'vrouwvriendelijke
benadering' van Rembrandt valt af te leiden.
Op afbeelding 4 zie je My Bed (Mijn bed) van de Britse kunstenaar Tracey
Emin. Zij had naar eigen zeggen een aantal dagen in haar bed
doorgebracht toen ze leed aan een depressie, veroorzaakt door
relatieproblemen en besloot het vervolgens op deze manier tentoon te
stellen.
De presentatie van dit werk in de Tate Gallery in Londen (1999) maakte
destijds heftige reacties los in de media, onder meer vanwege het
rondslingerende met bloed besmeurde ondergoed. Enkele recensenten
vonden dat iedereen zijn bed wel zou kunnen tentoonstellen. Emin
reageerde als volgt op deze kritiek: "Maar niemand deed dat. Er zijn veel
kunstenaars die het bed als metafoor of symbool hebben gebruikt, maar
ze hebben hun bed niet daadwerkelijk getoond."
Uit het weerwoord van Emin kun je afleiden welke waarden zij belangrijk
vindt bij het maken van kunst.
63pGeef drie van deze waarden die je kunt afleiden uit haar citaat.
Op figuur 3 en 4 zie je Emin bij de voorbereiding van een expositie in Tate
Liverpool in 2016. My Bed maakte deel uit van die expositie.
Een journalist woonde de voorbereiding bij en schreef:
"Tracey Emin gooit haar onderbroek op het bed. Ze is nog niet helemaal
tevreden en probeert het nog een keer. Er zijn vijf atletische worpen nodig
voordat het lichtblauwe ondergoed precies het juiste nonchalante beeld
oplevert […] alsof ze een expressionistische scène schildert."
Het lijkt in eerste instantie soms alsof Emin haar leven direct en zonder
meer tot kunst verklaart. Toch is hiervan geen sprake, zo blijkt dat Emin
haar bed en spullen zodanig arrangeert dat het precies de indruk geeft die
ze voor ogen heeft.
72pGeef aan de hand van My Bed nog twee argumenten voor het idee dat er
bij Emin geen sprake is van het zonder meer en direct tot kunst verklaren
van haar leven.
Op afbeelding 5, 6 en 7 zie je het werk A Fortnight of Tears: Insomnia
Room (Twee weken van tranen: kamer van slapeloosheid) uit 2019. Het
werk bestaat uit vijftig sterk uitvergrote selfies van Emin uit de periode dat
ze uitgeput van slapeloosheid in haar bed lag.
Kunstcriticus Hettie Judah schreef over dit werk onder de titel
'Meedogenloze portretten van vrouwelijke pijn' dat: "Emins nachtkleding
en de diverse verwondingen aan het gezicht, waaronder een dikke lip, een
schurftige wespensteek en postoperatieve hechtingen op haar oogleden,
getuigen van de beknelling van het ouder worden: slapeloosheid,
uitputting, wervelende angsten en het gevoel van tijdgebrek."
Judah gebruikt de semiotische benadering om het werk op afbeelding 5, 6
en 7 te verklaren.
83pLeg uit dat er bij dit citaat gesproken kan worden van een semiotische
benadering. Licht je antwoord toe met twee voorbeelden.
In de literatuur wordt Rembrandts werk vaak besproken in termen van
'compassie' (gevoel van medeleven).
92pGeef een argument waarom in Rembrandts werk gesproken kan worden
van compassie. Licht vervolgens je antwoord toe aan de hand van een
aspect van het schilderij Susanna en de ouderlingen (afbeelding 3).
Tracey Emin wordt soms verweten dat haar werk egocentrisch is. Toch
kan ook in Emins werk het idee van compassie worden herkend.
101pLeg uit dat ook bij Emins werk gesproken kan worden van compassie.
opgave 2Van binnenuit
Vragen bij afbeelding 8 tot en met 11
figuur 5
figuur 6
In 1908 kreeg de Duitse vormgever en architect Peter Behrens de
opdracht om een nieuwe fabriek te ontwerpen voor AEG, een fabrikant
van elektrische producten. Het gebouw moest onderdak bieden aan
kantoren en aan een hal voor turbines (aandrijfmachines). Op figuur 5 zie
je het exterieur van de turbinehal met op de gevel het logo van AEG dat
Behrens ontwierp. Op figuur 6 zie je een deel van het interieur.
De turbinehal van AEG werd direct na oplevering in 1910 al geroemd
vanwege de moderne architectuur.
113pNoem aan de hand van figuur 5 en 6 drie kenmerken van het ontwerp die
de architectuur modern maken.
Ook werd het ontwerp van de turbinehal geprezen omdat het bijdroeg aan
betere werkomstandigheden voor de arbeiders en daarmee aan hun
welzijn.
123pBeschrijf voor drie aspecten van het ontwerp hoe deze bijdroegen aan
betere werkomstandigheden voor de arbeiders en daarmee aan hun
welzijn.
Rond 1980 kocht de Amerikaanse kunstenaar Donald Judd een verlaten
militair terrein met een aantal loodsen in de stad Marfa, gelegen in de
dunbevolkte woestijn van Texas (Verenigde Staten). Hier kon hij wonen
en werken combineren en een omgeving creëren voor de permanente
presentatie van zijn kunst. Op figuur 7 zie je een van de loodsen, een
voormalige artillerieloods.
figuur 7
Op afbeelding 8 en 9 zie je het interieur met het werk 100 untitled works
in mill aluminium (100 werken zonder titel in gewalst aluminium) uit 1982-
1986. De installatie is verdeeld over twee loodsen. De blokken hebben
allemaal hetzelfde rechthoekige formaat, maar de opbouw van elk blok is
uniek.
Uitgaande van de installatie 100 untitled works in mill aluminium vormt de
(voormalige) artillerieloods een passende omgeving voor het werk van
Judd.
132pGeef hiervoor een argument op basis van de stijl én geef hiervoor een
argument op basis van de voormalige functie.
Betrek in beide argumenten zowel de loods als de installatie.
Op afbeelding 10 zie je het interieur van een van de loodsen in Marfa met
meubels die Judd ontwierp, waaronder een bedbank en twee tafels met
stoelen.
Over deze ruimtes van de kunstenaar schreef de architectuurcriticus
Karen Stein: "Bij mijn eerste bezoek aan Marfa werd ik getroffen door de
bedden in veel van de ruimtes waarin het werk van Judd permanent is
geïnstalleerd. […] ik kon me niet aan de indruk onttrekken dat er een
diepere betekenis in school. […] de bedden ontmantelden de scheiding
tussen zijn private en publieke zelf en tussen zijn kunst en architectuur."
142pGeef een argument voor Steins interpretatie dat
− de bedden de scheiding ontmantelen tussen Judds private en publieke
zelf.
− de bedden de scheiding ontmantelen tussen zijn kunst en architectuur.
Judd beoogde met de verhuizing naar Marfa zo veel mogelijk afstand te
nemen van 'het establishment' (de gevestigde kunstwereld). Toch kan zijn
vertrek naar het afgelegen buitengebied de aandacht voor zijn werk en
kunstenaarschap ook vergroot hebben.
152pGeef een argument waarom deze verhuizing de aandacht voor zijn werk
kon vergroten. Geef vervolgens een argument waarom deze verhuizing de
aandacht voor zijn kunstenaarschap kon vergroten.
De Nederlandse kunstenaar Marjan Teeuwen transformeert leegstaande
panden die in aanmerking komen voor sloop in enorme kunstinstallaties.
In 2014 realiseerde ze in 14 portiekwoningen in Amsterdam-Noord de
tijdelijke installatie Verwoest Huis Op Noord. Op figuur 8 zie je het
wooncomplex.
figuur 8
In het wooncomplex werden met behulp van een deskundig team
binnenmuren en vloeren doorgebroken en scheidingsmuren tussen de
appartementen gedeeltelijk verwijderd. De installatie werd verder
opgebouwd met materiaal afkomstig uit het pand zelf en met materiaal
van buiten.
De installatie werd vastgelegd op foto's die Teeuwen als zelfstandig
kunstwerk verkocht. Op afbeelding 11 zie je zo'n foto.
Een criticus schreef naar aanleiding van Verwoest Huis Op Noord: "De
foto's en installaties tonen een dynamische stilstand."
162pBeschrijf aan de hand van afbeelding 11 op welke manier deze
"dynamische stilstand" is gecreëerd in
− de constructie van de installatie.
− de compositie van de foto.
Stelling: Verwoest Huis Op Noord kan worden geïnterpreteerd als een
hedendaagse vanitas-voorstelling.
173pOnderbouw deze interpretatie van Verwoest Huis Op Noord aan de hand
van de volgende elementen:
− een pre-iconografische beschrijving;
− een iconografische beschrijving en interpretatie op basis van
kunsthistorische kennis;
− en een iconologische interpretatie waarin Verwoest Huis Op Noord in
de bredere context van de huidige tijd wordt geplaatst.
Het wooncomplex waarin Teeuwen haar werk uitvoerde, bestond uit
huurwoningen uit de jaren zestig, bedoeld voor arbeiders. In een interview
zegt Teeuwen dat ze haar werk ziet als een sociale sculptuur: "Het [werk]
is doordrenkt met sociale geschiedenis."
Gezien deze uitspraak van Teeuwen zou een marxistische benadering
van haar werk passend kunnen zijn.
181pGeef een beknopte beschrijving van Verwoest Huis Op Noord vanuit een
marxistische benadering.
Teeuwen en Judd zijn allebei kunstenaars die autonome kunst en
architectuur met elkaar verbinden, waarbij ook hun persoonlijk leven een
onderdeel kan vormen van het werk. Toch blijkt uit hun onderzoek en
installaties een verschil in visie op kunst.
192pBeschrijf waarin Teeuwens visie verschilt van die van Judd. Betrek beide
kunstenaars in je antwoord.
opgave 3De kunstenaarspraktijk
Vragen bij afbeelding 12 tot en met 21
Joep van Lieshout is de oprichter van Atelier Van Lieshout (AVL). Hij
ontwerpt voorwerpen met een gebruiksfunctie zoals meubels, maar ook
autonome sculpturen en installaties.
Op afbeelding 12 zie je Joep van Lieshout tussen twee versies van zijn
vloerlamp Statistocrat uit 2014. Hij ontwierp de aluminium lamp voor het
designmerk Moooi, dat het in oplage heeft geproduceerd. Afbeelding 13
toont een detail.
Van Lieshout vindt het belangrijk dat je uit de lamp kunt afleiden dat die
(overwegend) handgemaakt is.
202pGeef aan de hand van afbeelding 12 en 13 twee kenmerken van de lamp
waaruit je kunt afleiden dat die (overwegend) handgemaakt is.
Het ontwerp van de lamp op afbeelding 12 is gebaseerd op een
boomdiagram uit het omvangrijke project Slave City (Stad der slaven) van
AVL. Je ziet het diagram op afbeelding 14. In dit diagram zijn de aard en
de omvang weergegeven van afdelingen in een ziekenhuis uit Slave City.
Ook de sculptuur op figuur 9 is gebaseerd op dit diagram.
Slave City is een dystopische wereld waarin mensen tot slaven
gereduceerd zijn om een zelfvoorzienende stad te onderhouden. Wie niet
langer productief is in deze wereld, wordt 'gerecycled' tot een nieuwe
grondstof of tot voedsel. Op afbeelding 15 zie je een maquette van een
krachtcentrale van Slave City waarin slaven werken.
Op afbeelding 16 zie je een ander onderdeel van Slave City: een gedekte
tafel uit de installatie Board Room (Directiekamer). Een detail van het
servies van Board Room zie je op figuur 10.
Bekijk afbeelding 12 tot en met 16 en figuur 9 en 10.
213pLeg uit op welke wijze autonome en toegepaste kunst zich tot elkaar
verhouden in dit project van AVL. Geef hiervan vervolgens twee
voorbeelden.
Op afbeelding 17 en 18 zie je de installatie Blast Furnace (Hoogoven) van
AVL. De elf meter hoge stalen installatie is een constructie van
verdiepingen met pijpen, liften en trappen voor transport. De installatie
omvat industriële onderdelen, maar ook vertrekken zoals een keuken,
slaapruimtes en toiletten. De installatie verbeeldt een fictieve wereld van
een 'nieuwe stam' van metaalbewerkers die terugkeert naar het begin van
de industriële revolutie. Ze hebben een nederzetting in de hoogoven
gecreëerd. Alles wordt door mankracht aangedreven.
Als mogelijk beeld van de toekomst noemde een journalist Blast Furnace
een 'schrikbeeld'.
223pGeef aan de hand van Blast Furnace drie argumenten die een dergelijke
typering ondersteunen.
Blast Furnace was onderdeel van New Tribal Labyrinth, een labyrintachtig
systeem dat verschillende alternatieve en agrarische samenlevingen
omvat die onderling met elkaar verbonden zijn. Van Lieshout: "Ik stel me
voor hoe mensen in tribale gemeenschappen de productie weer in eigen
hand nemen en de instrumenten van de industriële revolutie opnieuw
uitvinden."
Blast Furnace is in de visie van Van Lieshout de uitdrukking van 'een
romantisch verlangen'.
232pGeef twee argumenten waarom de installatie Blast Furnace ook kan
worden gezien als een uitdrukking van een romantisch verlangen.
In de theorie van Camiel van Winkel (De mythe van het kunstenaarschap)
zou je Van Lieshout een modernistisch-avantgardistisch kunstenaarstype
noemen.
241pGeef een argument waarom Van Lieshout gezien kan worden als een
representant van het modernistisch-avantgardistische kunstenaarstype.
New Tribal Labyrinth was te zien op een grote solotentoonstelling van
AVL in New York. AVL ontving voor deze tentoonstelling een Bijdrage
Presentatie Buitenland van het Mondriaan Fonds van de Nederlandse
overheid. Van Lieshout vulde het tentoonstellingsbudget aan met eigen
financiële middelen.
251pLeg uit dat de manier waarop deze tentoonstelling is bekostigd, past bij
het nieuwe kunstbeleid van de Nederlandse overheid sinds het begin van
de 21e eeuw.
William Morris was de grondlegger van de arts-and-crafts-beweging. In
1859 ontwierp hij samen met architect Philip Webb het Red House. Het
huis was bedoeld om in te wonen en te werken.
Op afbeelding 19 zie je een deel van het interieur en op afbeelding 20 zie
je een kast die voor het Red House gemaakt werd.
Morris had duidelijke opvattingen over de stijl die gehanteerd moest
worden bij het ontwerpen van producten. Hij werkte overwegend in de
typische arts-and-crafts-stijl, maar had ook een voorkeur voor de gotiek.
263pGeef drie verwijzingen naar de gotiek die zichtbaar zijn in afbeelding 19.
272pGeef twee kenmerken van de arts-and-crafts-stijl die zichtbaar zijn in
afbeelding 20. Laat verwijzingen naar de gotiek buiten beschouwing.
In 1865 kreeg Morris met zijn firma Morris, Marshall, Faulkner & Co. de
opdracht om een (stijl)kamer in te richten in het South Kensington
Museum in Londen.
Op afbeelding 21 zie je De groene eetkamer. Morris ontwierp het patroon
op de groen gepleisterde muren, de kunstenaar Edward Burne-Jones het
glas in lood en architect Philip Webb ontwierp samen met Morris het
gedecoreerde plafond en de raamkozijnen.
De groene eetkamer voldoet aan de idealen van de arts-and-crafts-
beweging. Zo is de kamer volledig uitgevoerd in de arts-and-crafts-stijl.
283pBeschrijf nog drie andere idealen van de arts-and-crafts-beweging die in
De groene eetkamer gerealiseerd zijn. Laat stijlkenmerken buiten
beschouwing.
Morris wilde met zijn firma Morris, Marshall, Faulkner & Co. de ideale
werkplaats creëren. Toch kreeg dit ideaal in de praktijk weinig navolging.
291pGeef hiervoor een verklaring.
Binnen AVL werken circa twintig mensen. Behalve kunstenaars en
ontwerpers zijn er een artistiek en een zakelijk leider, een pr-medewerker
en een tentoonstellingsmaker in dienst. Van Lieshout ontwerpt alle
objecten. De uitwerking in polyester, hout en staal wordt binnen het atelier
verricht door gespecialiseerde werknemers. Van Lieshout controleert
vervolgens het productieproces en het eindresultaat.
AVL lijkt wel wat op de firma Morris, Marshall, Faulkner & Co. Toch zijn er
ook fundamentele verschillen. Als Morris geleefd had in de tijd van AVL,
dan zou hij vanuit zijn visie waarschijnlijk kritiek hebben op enkele
aspecten van AVL.
302pBeschrijf twee punten van kritiek die Morris zou hebben op AVL.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
