opgave 1Engagement en fotografie
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 7
Op afbeelding 1 zie je een foto van de Amerikaanse fotograaf Lewis Hine uit 1908, Girl Worker in a Carolina Cotton Mill. Hoewel kinderarbeid in Amerika destijds wettelijk verboden was, werden kinderen toch op grote schaal ingezet als arbeiders in fabrieken. In de katoenfabrieken in de staten Noord- en Zuid-Carolina was bijna de helft van alle arbeiders ongeveer 10 jaar oud.
De foto op afbeelding 1 laat een kind zien dat aan het werk is in een
spinnerij-afdeling van een katoenfabriek. Hine fotografeert het meisje
vanaf enkele meters afstand en kiest voor een camerastandpunt op
ooghoogte van het meisje.
12pLeg voor de afstand en voor het standpunt uit wat het effect is van de
foto op de beschouwer.
Op afbeelding 2 zie je Radio Listener, een foto van de Russische
kunstenaar Alexander Rodtsjenko. Rond 1929 werkte Rodtsjenko, net als
vele andere kunstenaars in de Sovjet-Unie, in opdracht van de overheid.
Rodtsjenko maakte vanuit deze opdrachtsituatie weloverwogen keuzes
voor wat betreft de voorstelling en de vormgeving van deze foto.
23pLeg voor zowel de voorstelling als de vormgeving uit hoe zijn keuzes
gemotiveerd zijn vanuit deze opdrachtsituatie. Geef vervolgens aan welke
specifieke boodschap er uit dit beeld spreekt.
Rodtsjenko deed de volgende uitspraak over fotografie: "Voor kunst is er in het dagelijks leven geen plaats… Elk beschaafd en modern mens moet tegen kunst ten strijde trekken, want zij is als opium. Fotografeer en laat U fotograferen!"
Uit het bovenstaande citaat blijkt dat voor Rodtsjenko de kunst had
afgedaan en dat hij in plaats daarvan het gebruik van de fotografie
propageerde.
32pLeg uit waarom voor Rodtsjenko de kunst had afgedaan en leg uit waarom
hij een voorstander was van de fotografie.
De banlieues van Parijs kwamen in 2005 veelvuldig op negatieve wijze in het nieuws nadat er enorme rellen in deze wijken waren uitgebroken. In deze achterstandswijken aan de randen van de stad Parijs werden auto's en openbare gebouwen in brand gestoken en er braken rellen uit tussen jongeren uit deze wijken en de politie.
Op afbeelding 3, 4, 5, 6 en 7 zie je foto's uit het project 28mm dat de
Franse fotograaf JR in 2005 ondernam. Hij maakte portretten van
banlieue-bewoners in Parijs. Grote zwart-witprints van deze foto's hing hij
illegaal op in de openbare ruimte van het centrum van Parijs.
De foto's worden wel omschreven als indringende portretten.
44pNoem twee aspecten van de voorstelling van de foto's waardoor ze zo
indringend zijn. Noem vervolgens twee aspecten van de vormgeving van
de foto's waardoor ze zo indringend zijn.
Het 28mm project was confronterend voor de autoriteiten van Parijs.
52pGeef twee redenen waarom dit fotoproject confronterend was voor de
autoriteiten van Parijs.
'Geëngageerde fotografie', zoals in dit project van JR, lijkt vaak eenvoudig
een 'druk op de knop'. De moeilijkheden bij het uitvoeren van zo'n project
zijn echter vaak niet zozeer van technische aard.
61pNoem een aspect dat het uitvoeren van dergelijke projecten bemoeilijkt.
Na betrekkelijk korte tijd werd JR door de gemeente Parijs gevraagd het
gemeentehuis in het centrum van de stad te 'behangen' met zijn
portretten. Deze expositie werd gepresenteerd onder de titel Portrait of a
Generation.
73pBeschrijf drie politieke belangen die met deze expositie werden gediend.
Volgens de Nederlandse schrijver/publicist Bas Heijne is het de taak van
de - geëngageerde - kunstenaar in de eenentwintigste eeuw om te
onderzoeken wat een individu tegenover het massale kan stellen.
83pBeargumenteer of, en op welke wijze, Lewis Hine, Rodtsjenko en JR
voldoen aan het engagement zoals beschreven door Heijne.
opgave 2Engagement en ambacht
Vragen bij afbeelding 8 tot en met 12
Claudy Jongstra is een Nederlandse ontwerpster die vanaf de jaren negentig van de vorige eeuw bekendheid verwierf met haar viltproducten. In haar werk en werkwijze streeft ze naar traagheid en natuurlijkheid. Het vilt voor haar ontwerpen is afkomstig van Drentse heideschapen, een inheems ras dat zij zelf houdt op haar boerderij. Ook de verven om het vilt te kleuren produceert Jongstra op haar eigen boerderij.
In 2011 maakte Jongstra verschillende werken voor de tentoonstelling
Pelgrimage in een abdij in Noord-Brabant. Op afbeelding 8 zie je een
viltwerk, op afbeelding 9 een labyrint dat gemaakt is van kamille en stro.
Jongstra spreekt in verband met haar werk wel van 'oerkwaliteit'.
92pGeef voor elk van beide werken aan hoe ze verband houden met het
begrip oerkwaliteit.
Gezien het werk van Jongstra op afbeelding 8 en 9, en gezien haar
werkwijze, kan zij een geëngageerd kunstenaar worden genoemd.
102pLeg dit uit. Betrek een kenmerk van haar werk en/of werkwijze in je
antwoord.
figuur 1
Ten tijde van de gotiek werd in diverse kerken een labyrint in de vloer
verwerkt. Op figuur 1 hierboven zie je het labyrint in de kathedraal van
Amiens (ca. 1250). De bedoeling was dat pelgrims (op handen en voeten)
het patroon volgden om zo op symbolische wijze de weg naar verlossing
te vinden.
Hoewel er overeenkomsten aan te wijzen zijn in het werk van Jongstra op
afbeelding 9 en het labyrint op figuur 1, wordt in het geval van
middeleeuwse kunstenaars over het algemeen niet gesproken over
kritisch engagement.
112pLeg uit waarom er in het geval van middeleeuwse kunstenaars niet
gesproken wordt van kritisch engagement. Betrek zowel de positie van
middeleeuwse kunstenaars als de thematiek van hun werk in je antwoord.
De schrijver en kunstenaar John Ruskin was een invloedrijke figuur
binnen deze beweging. Hij pleitte voor een herwaardering van het
ambacht en zag de positie van de ambachtsman ten tijde van de gotiek
als ideaal.
123pNoem twee aspecten van de positie van de ambachtsman ten tijde van de
gotiek die Ruskin idealiseerde. Geef vervolgens aan waartegen Ruskin
zich afzette met zijn idealisering van het ambacht.
Een van de kunstenaars binnen de Arts and Crafts-beweging was William
Morris. Met zijn firma Morris&co. produceerde hij meubels.
Op afbeelding 10 zie je de door deze firma geproduceerde Sussex Chair
uit 1860. De stoel is vervaardigd uit donker gekleurd beukenhout en heeft
een gevlochten rieten zitting. Dit ontwerp is gebaseerd op een stoel die
een van Morris' medewerkers aantrof in een boerderij in het Engelse
graafschap Sussex.
132pBeschrijf twee aspecten van de Sussex Chair die typerend zijn voor de
Arts and Crafts-beweging.
Morris was een overtuigd socialist. Hij streefde ernaar de
werkomstandigheden voor arbeiders te verbeteren. Met zijn firma streefde
hij ook op een andere wijze naar het verbeteren van de levens van
arbeiders.
142pGeef aan op welke andere wijze Morris er met zijn firma naar streefde de
levens van de arbeiders te verbeteren. Geef vervolgens ook aan waarom
hij wel/niet in dit streven slaagde.
Op afbeelding 11 zie je een vaas uit de serie Extended Jugs, ontworpen in 1997 door de Nederlandse ontwerpster Hella Jongerius. Jongerius' werk is te scharen onder het Dutch Design, een stroming binnen de Nederlandse ontwerpkunst die vaak gekenmerkt wordt door een eigenzinnige conceptuele benadering en een bijzonder gebruik van materiaal en techniek. In deze serie vazen combineert Jongerius porselein en polyurethaan, een klei-achtige kunststof.
Jongerius wil de hand van de maker terugbrengen in het productieproces.
Zij zegt hierover: "Perfectie heeft geleid tot koude, affe producten.
Ambachtelijke sporen in seriematig vervaardigde producten zorgen voor
rijkere producten."
152pNoem twee manieren waarop, in Jongerius' visie, ambachtelijke sporen
producten kunnen verrijken.
In opdracht van IKEA ontwierp Jongerius in 2005 een serie vazen. Een
van deze vazen zie je op afbeelding 12. IKEA is een bedrijf van Zweedse
oorsprong, met vestigingen over de hele wereld. Het richt zich op het
aanbieden van betaalbare meubelen en woonartikelen. De vazen die
Jongerius ontwierp worden in serie vervaardigd en vervolgens met de
hand gedecoreerd door ambachtslieden. Van deze vazen heeft IKEA er
honderdduizenden verkocht.
Ook al is hier sprake van 'ambachtelijke sporen', toch kan gesteld worden
dat in dit geval geen sprake is van een 'rijker product'.
161pGeef een argument om deze stelling te onderbouwen.
Voor een groot woonwarenhuis als IKEA zijn er verschillende redenen om
een ontwerper als Jongerius een opdracht te geven.
173pGeef drie redenen waarom IKEA een opdracht geeft aan een ontwerper
als Jongerius.
Jongerius kan met het aannemen van deze opdracht geplaatst worden in
de traditie van het engagement van William Morris.
182pGeeft twee argumenten die deze bewering ondersteunen.
opgave 3Engagement en emancipatie
Vragen bij afbeelding 13 tot en met 19
De Nederlandse kunstenaar Risk Hazekamp maakte in 2001 en in 2009 ongeveer dezelfde foto van zichzelf. Zij is van plan om ook in de toekomst elke zeven jaar zo'n soort foto te maken. Beide foto's hebben als titel Giant en verwijzen daarmee naar een Amerikaanse film uit 1956. In deze film speelde de legendarische acteur James Dean een eenvoudige cowboy die een stuk grond erft waarin olie blijkt te zitten. Door de vondst wordt hij een rijke oliebaron.
Op afbeelding 13 en 14 zie je deze foto's van Hazekamp uit 2001 en
2009. Afbeelding 15 toont het Italiaanse affiche van de film Giant.
Hazekamp put voor haar foto's inspiratie uit filmaffiches en advertenties
vanwege de beeldconventies die daarin gebruikt worden.
Bekijk afbeelding 13, 14 en 15.
193pBeschrijf drie beeldconventies uit het filmaffiche op afbeelding 15 die
Hazekamp ook toepast.
Beide foto's van Hazekamp roepen associaties op met beelden uit
westerns.
202pBeschrijf aan de hand van twee aspecten van de voorstelling van
Hazekamps foto's waardoor deze associaties ontstaan.
Bekijk afbeelding 13, 14 en 15.
In reclames, tv-series en films, maar ook in de media, komen geregeld
stereotiepe beelden voor. Hazekamp speelt in haar werk met deze
onveranderlijke, vaak terugkerende beelden.
211pGeef een voorbeeld van een stereotiep manbeeld waar Hazekamp hier
mee speelt.
221pGeef een voorbeeld van een stereotiep vrouwbeeld dat Hazekamp hier
doorbreekt.
Risk Hazekamp heeft zich verdiept in theorievorming over gender. Gendertheorieën gaan ervan uit dat zoiets als mannelijk of vrouwelijk niet aangeboren is, maar door sociale en culturele factoren bepaald is, zoals door specifieke, stereotiepe vrouw- of manbeelden die steeds worden doorgegeven.
In het verlengde van deze gendertheorieën is Hazekamps werk te
beschouwen als maatschappijkritiek.
232pLeg uit aan de hand van de serie Giant hoe het werk van Hazekamp te
beschouwen is als maatschappijkritiek.
Op afbeelding 16 zie je een affiche van de Russische film Panzerkreuzer
Potemkin uit 1925. De film grijpt terug op een historische gebeurtenis uit
1905 toen de bemanning van het oorlogsschip Potemkin in opstand kwam
tegen de officieren van het tsarenbewind. Vanaf 1926 was de film overal
in Europa te zien en groeide uit tot een kaskraker. Dat kwam onder meer
door het vermeende propagandistische karakter van de film dat
onderwerp van discussie werd in politieke kringen.
Bekijk afbeelding 16.
Ook het affiche is propagandistisch te noemen.
242pGeef hiervoor twee argumenten aan de hand van de voorstelling van het
affiche.
253pGeef hiervoor drie argumenten aan de hand van de vormgeving van het
affiche.
Charley Toorop (1891-1955) was de dochter van de beroemde Nederlandse kunstenaar Jan Toorop. Ze was actief als schilder in de eerste helft van de twintigste eeuw. Charley Toorop had contact met veel andere, later beroemd geworden kunstenaars, onder wie Piet Mondriaan.
Politieke posters en filmaffiches zijn voor Toorop een hulpmiddel geweest
bij haar zoektocht naar een eigen stijl. Ze horen samen met films en
advertenties tot de eerste massamedia. De beeldtaal van deze affiches
was vaak nieuw en vooruitstrevend, en gericht op het bereiken van een
groot publiek.
figuur 2
Op afbeelding 17 zie je het schilderij Boeren dat Toorop in 1930 maakte
en dat hetzelfde jaar te zien was op de tentoonstelling Socialistische
Kunst Heden in het Stedelijk Museum in Amsterdam. Het schilderij wordt
gekenmerkt door een socialistisch-realistische stijl die vergelijkbaar is met
die van de Russische kunst rond 1930. Op figuur 2 hierboven zie je
Plakkaat voor de vrouwendag Sovjet-Unie uit 1930 dat ook te zien was op
de tentoonstelling in Amsterdam. Toorop wilde echter niets weten van
kunst met een 'journalistiek' karakter.
261pGeef aan waarop Toorop doelde met het journalistieke karakter van kunst.
Bekijk afbeelding 17.
271pLeg aan de hand van het schilderij Boeren uit welk doel Toorop
nastreefde in haar werk.
Op afbeelding 18 zie je Toorops schilderij De maaltijd der vrienden uit
1932/1933. Daarop staan in de onderste helft haar zonen en
(schoon)dochters afgebeeld en in de bovenste helft enkele van haar
vrienden uit de kunstwereld, onder wie Gerrit Rietveld en Pyke Koch.
Geheel rechts, in het midden, heeft Toorop zichzelf afgebeeld.
Toorop brengt de verschillende betekenis die deze personen voor haar
hebben onder andere tot uitdrukking in de vormgeving van dit schilderij.
283pBeschrijf aan de hand van de afbeelding drie manieren waarop Toorop
deze verschillen tot uitdrukking brengt in de vormgeving van het
schilderij.
Linda Nochlin wordt beschouwd als een van de grondleggers van de feministische benadering van de kunstgeschiedenis. In haar studie Why Have There Been No Great Women Artists? (1971) betoogt ze dat het succes van vrouwelijke kunstenaars niet bepaald wordt door de kwaliteit van het werk, maar door sociaal-culturele factoren. Sociale codes en institutionele discriminatie staan volgens Nochlin in veel gevallen de ontwikkeling van vrouwen tot succesvol kunstenaar in de weg.
Volgens Nochlin zijn er overeenkomsten aan te wijzen tussen de vrouwen
die wél succesvol zijn als kunstenaar. Het succes is dan verklaarbaar
vanuit twee factoren: het ontkomen aan de institutionele discriminatie en
het feit dat deze vrouwen zich niet gedragen volgens de heersende
sociale codes.
291pLeg voor één van deze factoren uit hoe Toorops succes te verklaren is.
Na het overlijden van Charley Toorop in 1955 is er enkele decennia
weinig aandacht voor haar werk. Pas in 1982 vindt weer een eerste grote
overzichtstentoonstelling van haar oeuvre plaats.
302pGeef twee redenen waarom die herwaardering juist begin jaren tachtig op
gang kwam.
Toen Toorop in 1930 gevraagd werd een statement te geven over haar werk, antwoordde zij: "Vooral geen principes". Die uitspraak werd opgenomen in de titel van een grote overzichtstentoonstelling van Toorop in Rotterdam (2008) en de bijbehorende publicatie. Voor deze gelegenheid werd door de samenstelster van de tentoonstelling, Marja Bosma, aan de uitspraak een uitroepteken toegevoegd. De titel van de tentoonstelling luidde: 'Vooral geen principes! Charley Toorop'.
312pRelateer dit statement aan de wijze waarop Toorop invulling gaf aan haar
kunstenaarschap. Geef vervolgens aan welke andere lading door
toevoeging van het uitroepteken ontstaat.
figuur 3
Op figuur 3 hierboven zie je een poster van de Guerrilla Girls uit 1985.
Vertaling van de tekst: "Wat is de overeenkomst tussen deze
kunstenaars?". Dan volgen de namen van 42 mannelijke kunstenaars.
Daaronder staat: "Zij staan toe dat hun werk getoond wordt in galeries die
slechts voor 10%, of helemaal geen werk van vrouwen tonen."
Deze posters werden verspreid in het centrum van New York rond de
opening van een belangrijke overzichtstentoonstelling over recente
schilder- en beeldhouwkunst in het Museum of Modern Art in 1985.
321pGeef aan waarop het protest van de Guerrilla Girls zich richtte.
De Guerrilla Girls gaan volgens een bepaalde strategie te werk die
ontleend is aan de guerrilla-oorlogsvoering.
332pBeschrijf twee kenmerken van die strategische werkwijze. Geef bij elk
kenmerk aan op welke manier de Guerrilla Girls dit in praktijk brengen.
Op afbeelding 19 zie je een advertentie die in 1989 geplaatst werd in het
toonaangevende kunsttijdschrift Artforum. In deze advertentie met de kop
'De voordelen van het vrouwelijk kunstenaarschap' wordt op ironische
wijze een aantal problemen aan de orde gesteld waarmee vrouwelijke
kunstenaars te maken hebben. Hieronder staan er enkele vertaald.
− Je hoeft niet met mannen te exposeren.
− Het maakt niet uit wat voor werk je maakt, het zal altijd getypeerd
worden als 'vrouwelijk'.
− Je ziet dat jouw ideeën voortleven in andermans werk.
− Je hebt de mogelijkheid om te kiezen tussen carrière en moederschap.
− Je wordt opgenomen in herziene versies van de kunstgeschiedenis.
Bekijk de afbeeldingen 13, 14 (werk van Risk Hazekamp), 17, 18 (werk
van Charley Toorop) en 19 (Guerrilla Girls).
342pBedenk en formuleer, in de trant van het werk op afbeelding 19, voor
Hazekamp of voor Toorop nog zo'n ironisch voordeel.
Geef vervolgens aan waarom dit 'voordeel' op deze kunstenaar van
toepassing is.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
