opgave 1Délacroix in Marokko
Vragen bij afbeelding 1 t/m 7
Op afbeelding 1 zie je De dood van Sardanapalus, een vroeg voorbeeld van
oriëntalisme, gemaakt door Eugène Délacroix in 1827.
Het schilderij op afbeelding 1 vertelt het verhaal van een Assyrische vorst uit de
oudheid die, vóórdat hij zichzelf van het leven beroofde, zijn hofhouding ter dood
liet brengen omdat hij wilde voorkomen dat deze in de handen van de vijand zou
vallen.
Het schilderij De dood van Sardanapalus heeft een onderwerp dat typerend is
voor de Romantiek.
12pGeef hiervoor twee argumenten.
De dood van Sardanapalus is illustratief voor het beeld van de Oriënt dat aan
het begin van de negentiende eeuw in de Westerse literatuur werd opgeroepen.
22pLeg aan de hand van De dood van Sardanapalus uit, welk beeld uit de literatuur
werd opgeroepen en geef aan wat de oorsprong van deze beeldvorming was.
Toen Délacroix De dood van Sardanapalus inzond voor de Salon van 1827,
maakte het werk veel kritiek los. Het werk werd óók bekritiseerd door de jury van
de Salon. Zo schreef de schilder en criticus Étienne-Jean Delécluze:
“Sardanapalus van de heer Délacroix kreeg geen warm onthaal, noch van het
publiek, noch van andere schilders. Ik heb vergeefs geprobeerd om mij te
verplaatsen in de gedachten van de schilder toen hij het werk maakte, maar de
intelligentie van de beschouwer schiet te kort. […] Met Sardanapalus is de heer
Délacroix in de fout gegaan.”
De jury van de Salon was van mening dat Délacroix met De dood van
Sardanapalus vooral in beeldend opzicht ‘in de fout’ was gegaan.
De aanleiding van deze kritiek wordt nog duidelijker als je De dood van
Sardanapalus vergelijkt met het schilderij op afbeelding 2, De Apotheose van
Homerus van J.A.D. Ingres. Over Ingres’ schilderij, dat tegelijkertijd met
De dood van Sardanapalus tentoongesteld werd, was de jury wél enthousiast.
32pNoem twee aspecten van de vormgeving van De dood van Sardanapalus die tot
de negatieve kritiek van de jury hebben geleid.
De dood van Sardanapalus kan ook worden opgevat als een afrekening met het
neoclassicisme.
42pLeg dit uit.
Vijf jaar na het voltooien van De dood van Sardanapalus, in 1832, bezocht
Délacroix voor het eerst de Oriënt. Op uitnodiging van een Franse diplomaat
maakte hij een reis naar Algerije en Marokko.
In het volgende brieffragment beschrijft hij zijn eerste indrukken:
“Arabieren lopen hier langs als Grieken en Romeinen. Ze zien er uit als Cato en
Brutus” 1)
noot 1 Cato en Brutus: politici uit de Romeinse oudheid
Wanneer je Délacroix’ observatie in de brief vergelijkt met de verbeelding van
De dood van Sardanapalus op afbeelding 1 wordt duidelijk dat de confrontatie
met de werkelijkheid van de Oriënt een omslag in het denken van Délacroix
teweeg had gebracht.
52pLeg uit in welk opzicht Délacroix’ denkbeelden over de Oriënt lijken te zijn
veranderd.
Naarmate Délacroix’ verblijf in de Oriënt langer duurde, veranderden zijn
denkbeelden opnieuw. In een latere brief schreef hij:
“[...] wij zien duizenden dingen die deze mensen ontberen. Hun onwetendheid
zorgt voor hun gemoedsrust en geluk; en wij, zijn wij zelf aan het einde gekomen
van wat een ontwikkelder samenleving kan opleveren?”
62pWelke opvatting over de Oriënt spreekt uit dit tweede brieffragment?
In 1845 exposeerden Délacroix en zijn collega Chassériau beiden een groot
werk op de Salon. Délacroix schilderde zijn herinnering aan de sultan van
Marokko en zijn gevolg, te zien op afbeelding 3.
Chassériau schilderde het portret van de kalief van Constantine op afbeelding 4.
Chassériau was nog nooit in Noord-Afrika geweest. Hij maakte dit schilderij naar
aanleiding van een bezoek van de kalief aan Frankrijk. Chassériau zou later
door de geportretteerde kalief worden uitgenodigd om naar diens residentie in
Constantine te komen.
Vergelijk afbeelding 3 en 4.
Het werk van Délacroix op afbeelding 3 heeft veel meer het karakter van een
ooggetuigenverslag dan het werk van Chassériau op afbeelding 4.
73pLeg aan de hand van drie tegenstellingen tussen beide schilderijen uit waardoor
dit verschil ontstaat.
De kalief van Constantine had een verbond gesloten met de Fransen toen deze
Algerije hadden bezet. De Fransen hadden de steun van de kalief nodig in hun
strijd tegen de sultan van Marokko.
De manier waarop Chassériau de kalief heeft geportretteerd, kan opgevat
worden als een politieke stellingname.
82pLeg dit uit.
Nadat Chassériau op uitnodiging van de kalief Constantine had bezocht, maakte
hij in 1846 het schilderij Interieur van een harem dat je ziet op afbeelding 5.
Op afbeelding 6 zie je een schilderij van Henriette Browne. Zij kwam als vrouw
van een diplomaat regelmatig in het Midden Oosten. Het schilderij op afbeelding
6 trok grote belangstelling op de Salon van 1861, waar het als Binnenkomst in
de Harem werd geëxposeerd.
Bekijk afbeelding 5 en 6.
Er wordt betwijfeld of Chassériau tijdens zijn verblijf ook werkelijk een harem
heeft bezocht.
92pGeef aan de hand van Interieur van een harem twee argumenten die deze twijfel
ondersteunen.
Op afbeelding 7 zie je een ansichtkaart uit Constantine. Aan het eind van de
negentiende eeuw waren dit soort kaarten met ‘etnografische’ foto’s populair in
Europa. De summiere verwijzing naar de Oriënt op de foto diende om het
verspreiden van seksueel getinte foto’s van ontklede vrouwen te legitimeren.
102pLeg dit uit.
Volgens de maatschappijcriticus Saïd is het negentiende-eeuwse oriëntalisme
onlosmakelijk verbonden met het Westerse imperialisme.
113pLeg uit wat Saïds kritiek op het oriëntalisme inhoudt.
In een reactie op Saïds opvattingen schrijft de oriëntalist Bernard Lewis:
“Welk imperialistisch doel is gediend met het ontcijferen van het oude
Egyptische schrift, en meer nog met het terugbrengen van kennis van en trots
op het eigen, vergeten, verleden?”.
121pLeg uit welk standpunt binnen het oriëntalisme debat Lewis in neemt.
opgave 2Het land van de rijzende zon
Vragen bij afbeelding 8 t/m 14
Op afbeelding 8 zie je het keizerlijke museum in Kyôto dat in 1894 door de
Japanse architect Katayama in een (neo-)classicistische bouwstijl werd
ontworpen.
Dat men in Japan aan het einde van de negentiende eeuw koos voor een
classicistische stijl is misschien opmerkelijk, maar gelet op de toenmalige
aspiraties van Japan was het een begrijpelijke keuze.
132pLeg uit welke aspiraties Japan had en waarom de keuze voor een classicistische
bouwstijl daar bij paste.
In Japan bestond ook kritiek op de keuze om Westerse kunststijlen over te
nemen.
142pNoem twee elementen waarop deze kritiek zich richtte.
Het Westen maakt voor het eerst uitgebreid kennis met Japanse architectuur op
de Wereldtentoonstelling van 1893 in Chicago. Japan presenteerde daar een
replica op halve grootte van een tempelcomplex uit de achtste eeuw.
Deze zogenaamde Ho-o-den zie je op figuur 1.
figuur 1
De vormgeving van de Ho-o-den contrasteert sterk met de voor deze
wereldtentoonstelling zo kenmerkende classicistische architectuur die te zien is
op de achtergrond van figuur 1 en op afbeelding 9.
151pLeg uit waarom Japan op de wereldtentoonstelling koos voor de eigen
architectuurtraditie en geen Japanse voorbeelden van classicistische
architectuur toonde.
De Amerikaanse architect Frank Lloyd Wright was gefascineerd door
de Ho-o-den en heeft het tijdens de wereldtentoonstelling regelmatig bezocht.
Op afbeelding 10 en 11 zie je een deel van een woningcomplex dat Wright in
1904 heeft ontworpen.
In veel van Wrights ontwerpen zijn, net als in het woningcomplex, belangrijke
kenmerken van de traditionele Japanse architectuur terug te vinden.
Een aantal van die kenmerken zijn zichtbaar in de architectuur van het
achttiende-eeuwse Japanse theehuis dat te zien is op figuur 2.
figuur 2
163pNoem drie kenmerken van de traditionele Japanse architectuur die zichtbaar zijn
in dit werk van Wright.
Wright had niet alleen aandacht voor de traditionele architectuur van Japan,
maar hij was ook bijzonder geïnteresseerd in de Japanse beeldende kunst. Hij
verzamelde, net als veel Europese kunstenaars, Japanse prenten.
172pLeg uit waarom deze belangstelling voor Japanse prenten past in de
ontwikkeling van de Westerse kunst aan het einde van de negentiende eeuw.
Op figuur 3 zie je een terminal op het vliegveld van Tokyo, in 1931 ontworpen
door het Japanse architectenbureau Ishimoto.
figuur 3
Bekijk figuur 1, 2 en 3.
De Japanse architectuur van de eerste helft van de twintigste eeuw vertoont een
sterke verwantschap met de oude Japanse architectuurtraditie. Toch is de
terminal op het vliegveld van Tokyo duidelijk een Modernistisch gebouw en geen
voorbeeld van traditionele Japanse architectuur.
181pNoem twee kenmerken van het Modernisme die zichtbaar zijn in deze terminal.
Op afbeelding 12, 13 en 14 zie je het Japanse paviljoen voor de
wereldtentoonstelling van 2000 in Hannover, ontworpen door de Japanse
architect Shigeru Ban. De wereldtentoonstelling stond dat jaar in het teken van
‘duurzame ontwikkeling’.
191pNoem drie kenmerken van de materiaalkeuze van Ban die hierop aansluiten.
Bans ontwerp kan worden beschouwd als een hedendaagse interpretatie van de
eigen Japanse architectuurtraditie.
203pLeg uit wat het paviljoen tot een hedendaags gebouw maakt.
Niet alleen de ontwerpen van Shigeru Ban, maar ook die van veel andere
hedendaagse Japanse architecten, zijn diep geworteld in de eigen
architectuurtraditie.
211pGeef hiervoor een verklaring.
opgave 3Primitivisme en Afrika
Vragen bij afbeelding 15 t/m 21
Vanaf de zestiende eeuw vervoerden Nederlandse schepen, naast de
gebruikelijke vracht, met grote regelmaat bijzondere voorwerpen uit Afrika en
Azië naar Nederland. Deze voorwerpen werden uitgestald in rariteitenkabinetten
van wetenschappers en kunstenaars en ook vorstenhuizen legden
verzamelingen aan.
In 1837 werd het eerste Nederlandse Etnografisch Museum in Leiden geopend.
In dit museum werd een groot deel van de collectie van het Nederlands
koningshuis ondergebracht.
223pNoem drie redenen waarom men in de negentiende eeuw bijzondere
voorwerpen uit Afrika en Azië onder ging brengen in musea voor etnografie.
figuur 4
In de negentiende eeuw werd op wereldtentoonstellingen, beurzen en in
dierentuinen de aandacht op het leven in de koloniën gevestigd. De foto op
figuur 4 is gemaakt in 1897 tijdens de tentoonstelling Scènes uit het leven van
de Afrikaan. De Belgische koning Leopold II had een compleet Congolees dorp,
inclusief 267 inwoners, over laten brengen naar Tervuren in België. De
Congolezen voeren in hun traditionele bootjes, van achter een hek
gadegeslagen door chique geklede Belgische dames en heren.
Tentoonstellingen als Scènes uit het leven van de Afrikaan hadden destijds ook
politieke bedoelingen.
232pLeg dit uit.
Op tentoonstellingen van etnografica werden naast voorwerpen uit niet-
Westerse culturen ook wel prehistorische Europese gebruiksvoorwerpen
getoond.
241pLeg uit welke cultuurhistorische visie op culturele ontwikkeling hieraan ten
grondslag ligt.
In het begin van de twintigste eeuw werden steeds meer etnografische
tentoonstellingen georganiseerd waar maskers als die op afbeelding 16 en
andere kunstvoorwerpen uit Afrika werden getoond. Intellectuelen en
kunstenaars waren de eersten die deze Art Nègre (‘negerkunst’) met andere
ogen bekeken.
In vergelijking met de West-Europese kunst was de Art Nègre voor jonge
kunstenaars aan het begin van de twintigste eeuw zowel een openbaring als een
bevestiging.
252pLeg dit uit.
Over Picasso’s relatie met Afrikaanse inspiratiebronnen lopen de meningen van
deskundigen uiteen. Op afbeelding 15 zie je de sculptuur Gitaar van Picasso uit
1912, op afbeelding 16 zie je een Afrikaans masker uit de Grebo cultuur. Dit
masker was in het bezit van Picasso.
De kunsthistoricus William Rubin meent dat Picasso de Gitaar op afbeelding 15
heeft gebaseerd op voorbeelden van Afrikaanse kunst.
262pGeef aan de hand van afbeelding 15 en 16 twee argumenten die deze stelling
ondersteunen.
Rubin was verantwoordelijk voor de geruchtmakende tentoonstelling
‘Primitivism’ in 20th Century Art gehouden in New York in 1984. In deze
tentoonstelling werden combinaties van Westerse en niet-Westerse kunstwerken
tentoongesteld.
De manier waarop Rubin Westerse en niet-Westerse kunst met elkaar
confronteerde, oogstte veel kritiek.
272pLeg uit wat de kern van deze kritiek was.
In 1920 ontkende Picasso in alle toonaarden dat hij op de hoogte was van het
bestaan van ‘negerkunst’. Pas in 1937 sprak hij openlijk over deze
inspiratiebron.
281pGeef een verklaring voor de ontkennende houding die Picasso aanvankelijk
aannam.
In 1904 werd de eerste tentoonstelling van Afrikaanse kunst in Duitsland
georganiseerd. Het waren de Duitse kunstenaars die als eersten gefascineerd
raakten door deze ‘primitieve’ kunst. In 1905 richtten enkele jonge kunstenaars
de expressionistische kunstenaarsgroep Die Brücke op.
Ernst Ludwig Kirchner, initiatiefnemer en medeoprichter van Die Brücke, maakte
in 1911 het beeld Dansende vrouw dat je ziet op afbeelding 17.
Bekijk afbeelding 17.
291pNoem drie kenmerken van het beeld van Kirchner die overeenkomen met
kenmerken van Afrikaanse beeldhouwkunst.
De vooraanstaande Duitse kunsthistoricus Wilhelm Worringer verheerlijkte het
primitivisme. Centraal in de opvattingen van Worringer stond het vrij laten van
het menselijk gevoel. Volgens Worringer kon het menselijk gevoel worden
losgemaakt van intellect, goede smaak en decoratieve waarden en direct
(zonder bemiddeling van het verstandelijke) worden ontwikkeld en
gecommuniceerd.
302pLeg uit in hoeverre Worringers opvattingen aansloten bij de uitgangspunten van
Die Brücke.
Belangstelling voor primitieve kunst blijft in de twintigste eeuw onverminderd
groot. De Duitse kunstenaar Georg Baselitz raakte gefascineerd door de
Afrikaanse kunst toen hij in 1973 een tentoonstelling over beelden uit Kameroen
bezocht.
Op afbeelding 18 zie je Modell für eine Skulptur van Georg Baselitz.
In 1980 reageerde de kunstwereld gechoqueerd toen dit houten beeld op de
Biënnale van Venetië werd geëxposeerd.
312pNoem twee kenmerken van dit beeld die deze kritische ontvangst verklaren.
In 1982 zei Baselitz in een interview over dit beeld: “de houding is die van een
Afrikaanse figuur (van het Lobi volk). In hun iconografie betekent het
‘de gevangene’.” Op afbeelding 19 zie je een voorbeeld van een Lobi sculptuur.
Ondanks de sterke visuele verwantschap van Baselitz’ beeld met het Afrikaanse
voorbeeld op afbeelding 19, past Baselitz’ beeld in de Westerse kunsttraditie.
Bekijk afbeelding 18 en 19.
322pGeef hiervoor drie argumenten.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Vanaf het einde van de twintigste eeuw zoeken jonge Afrikaanse kunstenaars de
confrontatie met de Westerse kunsttraditie.
Op afbeelding 20 en 21 zie je het werk Gallantry and Criminal Conversation
(2002) van de Nigeriaanse-Britse kunstenaar Yinka Shonibare. Het werk is
onder andere een verwijzing naar de Grand Tour, een reis langs de
hoogtepunten van de klassieke cultuur die veel welgestelde Europese jongeren
in de zeventiende en achttiende eeuw maakten.
Shonibare gebruikt in zijn werk vaak de zogenaamde Dutch Wax stoffen.
332pNoem twee betekenissen die deze stoffen hebben in het werk van Shonibare.
Gallantry and Criminal Conversation is ook op te vatten als een kritische reactie
op de manier waarop musea in het Westen omgaan met niet-Westerse kunst en
culturen.
352pLeg uit wat Shonibares werk Gallantry and Criminal Conversation tot een
eigentijds kunstwerk maakt.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
