bronnen

Eindexamen maatschappijwetenschappen vwo 2004, tijdvak 2 (maatschappijleer)

opgave 1Opgave 1 Politieke besluitvorming: De illusie van democratie

Politicologen over de onmacht van de kiezer
Op 4 mei 2002 verscheen in het Magazine M van NRC Handelsblad een artikel over
democratie waarin enkele hoogleraren die de Nederlandse politiek beroepshalve volgen, aan
het woord kwamen. “Democratie is een illusie”, “Nederland wordt bestuurd door een
regentenklasse.”, “De democratie zoals wij die kennen heeft zijn langste tijd gehad.”, waren
onder meer enkele niet mis te verstane uitspraken. Het artikel verscheen twee dagen voor de
moord op Pim Fortuyn en elf dagen voor de verkiezingen van de Tweede Kamer. Die
verkiezingen lieten een electorale aardverschuiving zien: de regeringspartijen verloren 44
zetels en de partij van Pim Fortuyn (LPF) won 26 zetels. Volgens velen werd de onmacht en
onvrede van de kiezer vertaald in een massaal verzet tegen de bestaande partijen. De
tekstdelen 1A tot en met 1D bevatten delen van het artikel. In deze teksten wordt vooral een
aantal aspecten van deze ‘onmacht van de kiezer’ verklaard.
Lees tekstdeel 1A.
De politieke partij heeft “de laatste jaren veel van zijn oorspronkelijke functies verloren”
(regels 34-36) en de politieke partij speelt “een veel minder belangrijke rol dan de
handboeken suggereren” (regels 68-69).
12p
Leg uit welke twee functies politieke partijen blijkens de tekst niet goed meer vervullen.
Geef bij elke functie de betreffende zin uit de tekst.
21p
Leg uit welke functie de politieke partijen blijkens de tekst nog wel vervullen en geef
daarbij de betreffende zin uit de tekst.
Lees de regels 1-25 in tekstdeel 1B.
“Als partijloze maak je gewoon geen schijn van kans meer.” Politieke partijen compenseren
hun verloren terrein door een grotere greep op het openbaar bestuur. “Voor het werk dat die
mensen doen, maakt het niks uit.” De eigen politieke opvatting van bestuurders speelt
volgens de onderzoeker Baakman zelden of nooit een rol.
32p
Beargumenteer waarom iemands politieke opvatting zijn of haar functioneren in de Raad
van State niet in de weg hoeft te staan.
Betrek in je argumentatie de taak van de Raad van State in het politieke proces.
Lees de regels 25-35 in tekstdeel 1B.
In deze regels wordt verwezen naar een proces van politieke socialisatie. Tevens is hier een
voorbeeld van politieke cultuur herkenbaar.
42p
Leg aan de hand van het tekstdeel uit wat verstaan wordt onder (politieke) socialisatie en
wat onder politieke cultuur.
Lees de regels 1-34 in tekstdeel 1C.
Er bestaan verschillende visies op de verdeling van macht in een democratie.
52p
Welke visie is van toepassing op het tekstgedeelte?
Licht je antwoord toe en ondersteun dit antwoord met een betreffende passage uit de tekst.
Lees de regels 34-69 in tekstdeel 1C.
Daudt en Blom signaleren een aantal knelpunten met betrekking tot de representativiteit in
het Nederlandse politieke systeem.
64p
Welke knelpunten met betrekking tot de representativiteit in het Nederlandse politieke
systeem herken je in het tekstgedeelte? Noem er twee en ondersteun je antwoorden telkens
met een citaat uit de tekst.
Lees de regels 58-80 in tekstdeel 1C.
72p
Leg aan de hand van een kenmerkend verschil tussen een politieke partij en een
belangengroep uit, waarom burgers volgens de tekst meer belangstelling tonen voor
belangenorganisaties dan voor politieke partijen.
Lees regels 1-16 in tekstdeel 1D.
In het tekstfragment komt een beeld van de overheidsbureaucratie naar voren.
82p
Geef twee kenmerken van het begrip overheidsbureaucratie in de betekenis van het
klassieke ideaaltype van Max Weber. Geef bij beide kenmerken een voorbeeld uit de tekst.
Lees regels 17-25 in tekstdeel 1D.
Professor Hajer wil de democratie uitbreiden en een kwaliteitskamer instellen als
toezichthouder op het interne democratisch gehalte van organisaties als bijvoorbeeld
Greenpeace en de Consumentenbond. Van belang is echter dat de Consumentenbond een
vereniging is en Greenpeace een stichting. Voor een vereniging als de Consumentenbond
gelden al democratische besluitvormingsregels.
93p
Welke besluitvormingsregels dient een vereniging/organisatie te hebben om als
democratisch beschouwd te worden? Geef drie regels. Ga uit van besluitvormingsregels die
gelden voor een democratische samenleving en vertaal deze naar besluitvormingsregels van
een vereniging.
Lees regels 26-31 in tekstdeel 1D.
Volgens Professor Hajer is het Binnenhof niet langer het epicentrum. “Voor dit eenvoudige
model is de wereld te gecompliceerd geworden.” (regels 29-31) De beslissingen worden
deels elders genomen.
103p
Hoe ziet het ‘eenvoudige model’ van nationale politieke besluitvorming eruit?
Ga in het antwoord uit van de rol van achtereenvolgens regering, parlement en ambtenaren.
Lees de regels 31-48 in tekstdeel 1D.
Professor Rosenthal schrijft “Er heeft ‘een verschuiving van macht plaatsgevonden’, … van
de politieke actoren naar actoren in de omgeving van het openbaar bestuur.” (regels 43-48)
112p
Welke twee kenmerken van de omgeving van het Nederlandse politieke systeem zijn in de
regels 31-48 te herkennen? Licht beide kenmerken toe met een voorbeeld uit de tekst.
Lees de regels 49-79 in tekstdeel 1D.
Professor Tromp wil de politiek persoonlijker maken. In geen land ter wereld is de politiek
zo onpersoonlijk als in Nederland. De meeste kandidaten voor de Tweede Kamer “zouden
bij wijze van spreken de hele verkiezingscampagne op hun bed kunnen blijven liggen,
Kamerlid worden ze toch wel.”
122p
Leg uit dat deze uitspraak van Tromp over kandidaten voor de Tweede Kamer verwijst naar
het Nederlands kiesstelsel.

opgave 2Opgave 2 Aan het werk

Bij deze opgave hoort tekst 2.
Bij de begrotingsbehandeling voor het jaar 2003 heeft het eerste kabinet-Balkenende (2002-
2003) de Sociale Nota voor het jaar 2003 gepresenteerd. Hierin worden de hoofdlijnen van
het beleid uitgewerkt op het gebied van werkgelegenheid en sociale zekerheid. Tekst 2 is
een gedeelte uit die nota.
In de eerste alinea van de tekst worden twee maatschappelijke vraagstukken genoemd: het
grote aantal WAO’ers en het aantal mensen dat al jaren in de bijstand zit.
132p
Leg uit waarom regelingen als de WAO en de bijstand passen in de definitie van de
verzorgingsstaat.
In Nederland onderscheiden we sociale verzekeringen en sociale voorzieningen.
142p
Leg zowel van de WAO als van de bijstand uit tot welke categorie - sociale verzekering of
sociale voorziening - deze gerekend wordt.
Betrek in je antwoord een kenmerkend verschil tussen sociale verzekeringen en sociale
voorzieningen.
In de tekst staat dat het aantal WAO’ers tot 1 miljoen stijgt en dat veel mensen al jaren in
de bijstand zitten.
154p
Leg uit dat deze problemen de politieke discussie over de instandhouding van de
verzorgingsstaat goed weergeven. Ga uit van twee knelpunten van de verzorgingsstaat.
De overheid is op verschillende manieren betrokken bij het sociaal-economisch proces. Eén
manier is de rol van de overheid als regelgever: om tot een grotere effectiviteit in de
uitvoering van de bijstand te komen, wil het kabinet met een nieuwe Bijstandswet komen.
163p
Welke drie andere rollen van de overheid herken je in tekst 2? Licht je antwoord toe met
een zinsnede uit de tekst.
In de Sociale Nota 2003 zijn de opvattingen van het CDA en van de VVD over de
verzorgingsstaat herkenbaar.
176p
Noem twee opvattingen van het CDA en twee opvattingen van de VVD over de toekomst
van de verzorgingsstaat.
Illustreer zowel de CDA- als de VVD-opvattingen met een voorbeeld van het kabinetsbeleid
uit tekst 2.
182p
Welke materiële en welke immateriële functie van werken voor mensen zijn in tekst 2 te
herkennen?

opgave 3Opgave 3 Modernisering van CAO’s

De FNV schrijft ieder jaar een nota om haar doelstellingen op het terrein van de
arbeidsvoorwaarden vast te leggen. Voor 2003 schreef de FNV een nota onder de titel
Tegen de Wind in. In tekst 3 in het bronnenboekje vind je een aantal fragmenten uit deze
nota.
Zie Voorwoord.
De mate waarin de FNV erin slaagt om de belangen van haar leden te behartigen, hangt af
van verschillende factoren. In het voorwoord kun je twee van deze factoren herkennen.
192p
Welke twee factoren bepalen de ruimte voor succesvolle belangenbehartiging?
Leg tevens de invloed uit van deze factoren op de onderhandelingspositie van de FNV met
de werkgevers en kabinet.
In de regels 18-26 staat dat de FNV op centraal niveau afspraken wil maken, onder andere
met het doel een eerlijke inkomensverdeling te verwezenlijken.
202p
Hoe heten de twee belangrijkste instellingen waarbinnen de vakbeweging kan proberen tot
centrale afspraken te komen?
Voor hun onderlinge verhoudingen laten de Nederlandse werkgevers- en
werknemersorganisaties zich eerder leiden door de principes van het harmoniemodel dan
van het conflictmodel.
212p
Leg uit dat in de visie van de FNV, zoals blijkt uit het Voorwoord, het harmoniemodel is te
herkennen.
Zie tekstgedeelte De toekomst en de CAO.
222p
Leg uit waarom het afsluiten van een CAO zowel belangrijk is voor de vakbeweging als
voor de werkgeversorganisaties.
De laatste jaren is de trend ingezet dat steeds meer CAO-afspraken op bedrijfsniveau verder
worden uitgewerkt (regels 60-69). Door deze ontwikkeling wordt de rol van
ondernemingsraden op het gebied van arbeidsvoorwaarden groter. Een ondernemingsraad
heeft op bepaalde terreinen adviesrecht en op andere instemmingsrecht.
231p
Welke van deze twee rechten is van toepassing als een ondernemingsraad binnen een CAO
bedrijfsspecifieke afspraken gaat maken? Licht je antwoord toe.
In het tekstdeel De economie en de verantwoorde loonkostenontwikkeling staat een aantal
ontwikkelingen dat de FNV ongewenst vindt. Het gaat dan om zaken als zelfverrijking door
sommige individuele topmanagers en de neiging van bepaalde werkgevers om boven de
CAO uit extra beloningscomponenten aan hun werknemers toe te kennen.
Verschillen in de hoogte van het loon is een kenmerk van de sociale ongelijkheid in een
samenleving. Over die sociale ongelijkheid bestaan verschillende theorieën.
244p
Wat houdt de functionalistische opvatting over het bestaan van sociale ongelijkheid in?
Geef een argument waarom aanhangers van het functionalisme (grote) inkomensverschillen
gewenst vinden.

opgave 4Opgave 4 Frans - Duits voorstel voor bestuurlijke hervormingen in

de Europese Unie
Vanwege de uitbreiding van de Europese Unie met tien landen is in de Europese Unie
gesproken over bestuurlijke hervormingen. Zonder deze hervormingen wordt de Europese
Unie op termijn onbestuurbaar, omdat een Unie met 25 lidstaten om een andere
besluitvorming vraagt. De Franse president Chirac en de Duitse bondskanselier Schröder
kwamen in januari 2003 met een voorstel.
Het voorstel van Chirac en Schröder bestond uit twee onderdelen:
1 De voorzitter van de Europese Commissie moet in het vervolg direct door het Europees
Parlement worden gekozen.
2 De voorzitter van de Raad van Ministers zou door een gekwalificeerde meerderheid van
de lidstaten voor een periode van vijf jaar moeten worden gekozen.
Frankrijk en Duitsland willen dus dat de Europese Unie in de toekomst wordt geleid door
twee voorzitters. Naast de al bestaande voorzitter van de Commissie ook een door de
lidstaten zelf te kiezen voorzitter van de Raad van Ministers. Hoe de twee voorzitters van
de Unie zich tot elkaar gaan verhouden, is nog onduidelijk. Schröder noemde het plan een
‘acceptabel compromis’, omdat het zowel de positie van de Commissie als de Raad zal
versterken.
naar: ‘EU krijgt dubbele voorzitter’ uit de Volkskrant van 15 januari 2003
252p
Leg uit welk onderdeel van het voorstel kan bijdragen aan een vermindering van het
‘democratisch tekort’ in de Europese Unie.
Op het tweede onderdeel van het voorstel kwam veel kritiek. Een aantal kleine landen was
bang dat de voorzitter van de Raad van Ministers te veel als een soort Europese president
zou gaan optreden. De voorzitter van de Raad van Ministers zou de voorzitter van de
Europese Commissie overvleugelen. Premier Balkenende keerde zich tegen het Frans-
Duitse voorstel: “Er komen dus twee kapiteins op een schip. De voorzitter van de Europese
Raad en de voorzitter van de Europese Commissie. Als zeevarende natie weten we dat
zoiets niet werkt.” (de Volkskrant van 4 februari 2003).
Naast bovenstaande kritiek op het voorstel speelde bij de Nederlandse regering ook de angst
mee dat het kiezen van een voorzitter van de Raad van Ministers zou leiden tot een
verzwakking van de relatieve machtspositie van Nederland in Europa. Nederland keerde
zich dan ook vooral tegen het tweede onderdeel van het Frans-Duitse voorstel.
262p
Leg uit dat de machtspositie van Nederland wordt aangetast als het tweede onderdeel van
het Frans-Duitse voorstel zou worden uitgevoerd.
In de besluitvorming van de Europese Unie spelen de Raad van Ministers en de Europese
Commissie een belangrijke rol.
273p
Noem de taak van respectievelijk de Raad van Ministers en twee taken van de Europese
Commissie in het besluitvormingsproces van de Europese Unie.

opgave 5Opgave 5 Ontwikkelingssamenwerking

Bij deze opgave horen de teksten 4 en 5.
Lees eerst tekst 4. Deze tekst heb je nodig voor het beantwoorden van de vragen 28 tot en
met 36.
In tekst 4 wordt gesproken over ontwikkelingshulp (regel 1).
282p
Leg uit dat de in tekst 4 besproken projecten in Kenia en Zuid-Afrika voorbeelden zijn van
ontwikkelingshulp.
P.J. van Dooren merkt op dat een groot deel van het ontwikkelingsgeld weggegooid geld is
(regels 19-21). De slechte ervaringen met diverse hulpprojecten en de kritiek op
ontwikkelingssamenwerking hebben vanaf 1990 geleid tot veranderingen in het
ontwikkelingsbeleid. Eén van die veranderingen betrof het hanteren van criteria
waaraan ontwikkelingslanden moeten voldoen, willen ze in aanmerking komen voor een
langdurige ontwikkelingsrelatie met Nederland.
294p
Aan welke voorwaarden moet een ontwikkelingsland voldoen, wil het in aanmerking komen
voor een langdurige ontwikkelingsrelatie met Nederland?
Noem drie voorwaarden en leg uit welke voorwaarde een garantie biedt tegen het mislukken
van projecten zoals beschreven in tekst 4.
302p
Noem twee andere veranderingen in het ontwikkelingsbeleid van de kabinetten vanaf 1990
die rekening hielden met de kritiek op ontwikkelingshulp, zoals verwoord door
Van Dooren.
Het landbouwproject in Kenia is gestopt vanwege corruptie en misbruik. Kenia krijgt ook
via andere wegen hulp.
312p
Welke manier van hulpverlening maakt de kans op corruptie en misbruik door de overheid
kleiner?
Noem twee voorbeelden van organisaties die op deze wijze hulp verlenen.
322p
Noem nog een andere manier via welke Kenia ontwikkelingshulp kan ontvangen en noem
twee organisaties die dan in beeld komen.
Aan de projecten die worden opgezet voor de ontwikkelingslanden liggen strategieën en
ontwikkelingsmodellen ten grondslag.
333p
Leg uit welke ontwikkelingsstrategie ten grondslag ligt aan de opzet van het
pluimveeproject (regels 78-130) van Lesotho. Betrek in je uitleg twee kenmerken van die
strategie.
De auteur verwijst in tekst 4 naar zijn voorstel om 30 procent te korten op de uitgaven van
ontwikkelingssamenwerking. Ambtenaren van het ministerie voor
Ontwikkelingssamenwerking zeiden toen tegen hem dat zo’n voorstel politiek
onbespreekbaar is. Zie de regels 131-144.
345p
Leg uit waarom een flinke korting op het ontwikkelingsgeld politiek onbespreekbaar is.
Betrek in je uitleg:
A een motief voortkomend uit het Nederlandse ontwikkelingsbeleid en de daaraan
gekoppelde opvattingen van
B de Nederlandse bevolking of maatschappelijke organisaties en van
C politieke partijen.
D minimaal twee internationale afspraken of verplichtingen waaraan Nederland zich, zeker
voor de korte termijn, dient te houden.
Een artikel in Trouw, zoals weergegeven in tekst 4, kan bijdragen aan een bepaalde
beeldvorming over derdewereldlanden.
351p
Leg naar aanleiding van de tekst uit welke beeldvorming over de Derde Wereld door
kranten en andere media kan ontstaan.
361p
Leg ook uit wat een dergelijke beeldvorming kan betekenen voor het draagvlak voor
ontwikkelingssamenwerking.
De vragen 37 tot en met 40 hebben betrekking op tekst 5.
Lees de regels 1 tot en met 5 in tekst 5.
Met deze uitspraak levert ex-minister Herfkens voor Ontwikkelingssamenwerking kritiek op
het landbouwbeleid van de Europese Unie.
372p
Leg uit waarom het Europees landbouwbeleid de belangen van ontwikkelingslanden
schaadt.
Vanouds wordt het ontwikkelingsbeleid van westerse landen gekenmerkt door het dilemma
van het eigen economische belang en het humanitaire motief.
382p
Leg aan de hand van tekst 5 uit of dit dilemma nog van toepassing is op het huidige
Nederlandse ontwikkelingsbeleid.
Herfkens was graag de koffieboeren te hulp geschoten (regels 57-59 in tekst 5). Niet alleen
westerse overheden en het westerse bedrijfsleven kunnen iets doen om de positie van
koffieboeren te verbeteren, ook de westerse burger als consument kan hier een bijdrage
leveren.
392p
Leg uit hoe de westerse consument een bijdrage kan leveren aan het verbeteren van de
economische positie van kleine koffieboeren.
Lees de regels 63-75 in tekst 5.
In het Nederlandse ontwikkelingsbeleid gaan hulp en handel samen.
402p
Geef twee argumenten waarom het geven van ontwikkelingshulp ook nodig blijft bij een
liberalisering van de wereldhandel zoals bijvoorbeeld het afschaffen van de
landbouwsubsidies.
√(Einde)
Lees verder