Eindexamen maatschappijwetenschappen vwo 2001 tijdvak 1 (maatschappijleer)

opgave 1Opgave 1 Overvalcriminaliteit

Gebruik voor het beantwoorden van de vragen van deze opgave de teksten 1 tot en met 3 en tabel 1 uit het bronnenboekje. Het decembernummer 1999 van SEC,Tijdschrift over samenleving en criminaliteitspreventie, is geheel gewijd aan overvalcriminaliteit. De voor deze opgave benodigde informatie – teksten 1 tot en met 3 en tabel 1 – komt uit dit nummer van SEC. Het begrip ’overval’ komt niet voor in het Wetboek van Strafrecht.Wel het begrip ’afpersing’. In tekst 1 staat een beschrijving van het delict afpersing uit het Wetboek van Strafrecht.

Op grond van welk beginsel van de rechtsstaat is een delict als afpersing zo zorgvuldig in het Wetboek van Strafrecht geformuleerd?

Aan welke voorwaarden van strafbaarheid van gedrag moet voldaan zijn, wanneer een rechter een persoon veroordeelt? Noem drie voorwaarden.

Leg uit dat overvalcriminaliteit zowel een sociaal als een politiek probleem is. Geef ter ondersteuning van je uitleg een verwijzing naar tekst 2 en/of tabel 1. Het Projectteam Overvalcriminaliteit (PtO) bestaat onder andere uit vertegenwoordigers van politie en justitie (regel 33–36 in tekst 2).

A Op grond van welke van haar taken is de politie vertegenwoordigd in het PtO? Noem er twee. B Op grond van welke taak neemt justitie deel aan het PtO? Banken en detailhandel hebben groot belang bij het terugdringen van de overvalcriminaliteit. Naast negatieve gevolgen van overvalcriminaliteit voor het bedrijfsleven op het materiële vlak, heeft een overval ook negatieve gevolgen op het immateriële vlak.

A Noem twee immateriële gevolgen van overvalcriminaliteit voor ondernemers en personeelsleden van banken en detailhandel. B Leg uit welke preventieve maatregel banken en detailhandel zelf kunnen nemen tegen deze gevolgen. Tabel 1 is afkomstig uit politiestatistieken.

Waarom geven de gegevens in tabel 1 een betrouwbaar beeld van de omvang van de overvalcriminaliteit? Geef twee redenen. Zie tekst 3. Verwacht wordt dat jongeren een steeds groter deel van de totale dadergroep zullen uitmaken. Inhakend op deze ontwikkeling verrichtte de politie drie jaar geleden onderzoek naar de motieven van jeugdige overvallers (SEC, december 1999, blz. 47). In tekst 3 staan drie korte fragmenten van interviews met jonge overvallers. Er zijn verschillende theorieën die het criminele gedrag kunnen verklaren.

Op basis van welke theorie kun je het criminele gedrag van elk van de geïnterviewden verklaren? Licht elke theorie toe. Het Projectteam Overvalcriminaliteit merkt op dat met betrekking tot de vierde subdoelstelling, het verbeteren van de opvang en hulp aan slachtoffers van overvallen, vooruitgang is geboekt. De laatste jaren is binnen het strafrecht en in de praktijk van het strafproces meer rekening gehouden met de belangen van het slachtoffer.

Het Projectteam Overvalcriminaliteit heeft in het kader van preventie veel aandacht besteed aan het onderwerp camerabewaking. In toenemende mate hebben ondernemers camera’s in hun bedrijven of winkels geplaatst. Het cameratoezicht bleef niet beperkt tot bedrijven. Sinds 1998 plaatsen steeds meer gemeenten camera’s op straat. Het cameratoezicht in de openbare ruimten roept regelmatig discussie op en leidt af en toe tot rechterlijke uitspraken. Zo heeft op 29 augustus 2000 een rechtbank een uitspraak gedaan in een zaak tegen een drugshandelaar, die werd opgepakt in het Saftlevenkwartier in Rotterdam. Deze woonwijk beschikt sinds juni van dat jaar over negen videocamera’s die de openbare weg 24 uur per dag, zeven dagen in de week, bewaken.Vanwege het grote aantal straatroven en overvallen is de buurt uitgekozen voor een tweejarige proef met cameratoezicht. Bezoekers worden via bordjes attent gemaakt op de camera’s. De advocaat van de drugshandelaar betoogde dat de drugshandelaar niet kan worden veroordeeld, omdat het bewijs voor de drugshandel via de camera is verkregen.

opgave 2Opgave 2 Politieke besluitvorming: dualisme en lokale

democratie Gebruik voor deze opgave de teksten 4 tot en met 8 en figuur 1 uit het bronnenboekje. De Staatscommissie Dualisme en lokale democratie – de commissie-Elzinga – heeft in januari 2000 advies uitgebracht over de toekomst van het lokaal bestuur. In de honderdvijftig jaar na Thorbecke is in de opzet van het gemeentelijk bestel niet echt iets veranderd. Maar de maatschappij is wel volstrekt anders dan honderdvijftig jaar geleden. De commissie-Elzinga heeft een analyse gemaakt van het functioneren van het gemeentelijk bestuur en een aantal aanbevelingen gedaan. Het rapport van de commissie vormt de belangrijkste bron voor deze opgave. Zie tekst 4.

Welke omgevingsfactor heeft de besluitvorming over het gemeentelijk bestel in de negentiende eeuw beïnvloed? Zie de teksten 4 tot en met 7. Over de verdeling van politieke macht in de samenleving bestaan verschillende visies of theorieën.

A Noem drie theorieën of visies over de verdeling van politieke macht in de samenleving en licht elke theorie toe. B Welke theorie of visie op de verdeling van macht vind je van toepassing op de beschrijving van de lokale democratie in de periode 1850–1900? Verwijs per theorie naar een passend citaat uit één van de teksten. C Welke theorie of visie op de verdeling van macht vind je van toepassing op de beschrijving van de lokale democratie in de periode 1970–2000? Verwijs per theorie naar een passend citaat uit één van de teksten. Zie tekst 6. De commissie-Elzinga beschrijft een verandering van de Nederlandse politieke cultuur.

Noem uit tekst 6 twee voorbeelden van ontwikkelingen die de politieke cultuur in Nederland hebben beïnvloed. Zie figuur 1 en tekst 7. De opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen in 1998 was relatief laag. Sommigen vinden dat een probleem voor het functioneren van de democratie en pleiten voor een opkomstplicht.Anderen vinden de daling van de opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen geen knelpunt voor onze democratie.

Vind jij de verminderde opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen wel of geen probleem voor de democratie? Geef twee argumenten die je mening ondersteunen.

Zie tekst 7. Politieke partijen vervullen een aantal functies.Volgens de staatscommissie is een aantal functies van landelijke politieke partijen op lokaal niveau problematisch geworden.

Leg aan de hand van tekst 7 uit welke functies van landelijke politieke partijen problematisch zijn geworden. Behandel twee functies. Burgers die actief zijn in politieke partijen en in de gemeentepolitiek zijn vooral personen van middelbare leeftijd.

Welke andere persoonlijke kenmerken dan leeftijd zijn in het algemeen van toepassing op actieve burgers? Noem er twee. Zie tekst 7 en 8. De commissie verwacht dat door haar voorstellen voor een andere politieke structuur de burger eerder naar de stembus zal gaan.

Geef een mogelijke reden voor deze verwachting van de commissie. Over politiek bestaan verschillende definities.

Leg uit welke definitie van politiek je van toepassing vindt op de gemeentepolitiek in de visie van de commissie-Elzinga.

A Wat is monisme? B Geef een kenmerk van het huidige monistische gemeentestelsel. De commissie bepleit de invoering van een dualistisch bestuursmodel (regel 75–76 in tekst 7). C Leg aan de hand van voorstellen van de commissie uit (zie tekst 8) wat met een dualistisch bestuursmodel wordt bedoeld. De commissie verwijst in haar rapport vaak naar het dualisme van ons landelijk bestuurlijk bestel.Toch is in de praktijk dit bestel minder dualistisch.

Noem twee redenen waarom het functioneren van het Nederlands bestuurlijk bestel in de praktijk niet zo dualistisch is. Het kabinet heeft onder andere de commissie-Elzinga ingesteld, omdat de paarse regeringspartijen het tijdens de formatie niet eens konden worden over de gekozen burgemeester.

opgave 3Opgave 3 Discussie over de multiculturele samenleving

Gebruik voor deze opgave de teksten 9 tot en met 13 uit het bronnenboekje. Op 29 januari 2000 verscheen er een artikel van publicist Paul Scheffer op de opiniepagina van NRC Handelsblad met als titel Het multiculturele drama . Dit artikel vormde het startschot van een discussie in de landelijke dagbladen. In deze opgave is gebruik gemaakt van zowel delen uit het artikel van Paul Scheffer als van enige reacties daarop. Zie tekst 9.

Welke vorm van sociale mobiliteit staat volgens Paul Scheffer onder druk? Licht je antwoord toe aan de hand van tekst 9. Scheffer en anderen spreken over het ontstaan van een ’etnische onderklasse’ of het ontstaan van een nieuwe tweedeling. Dit kenmerk van maatschappelijke ongelijkheid kan verklaard worden met behulp van economische, culturele en politieke factoren.

Geef voor het ontstaan van die ’etnische onderklasse’ een verklaring met behulp van A een economische factor, B een culturele factor, C een politieke factor.

Noem twee kenmerken van dat beleid. Volgens tekst 10 heeft Nederland anderhalf miljoen allochtonen die worden gerekend tot de doelgroepen van het minderhedenbeleid.

A Leg uit waarom er een onderscheid wordt gemaakt tussen allochtonen en ’allochtonen die tot de doelgroepen van het minderhedenbeleid’ behoren. B Noem een voorbeeld van een allochtone groep die niet tot de doelgroepen van het minderhedenbeleid behoort. Zie tekst 10 . Veertig procent van de allochtonen die vallen onder de doelgroepen van het minderhedenbeleid zal in 2015 asielmigrant zijn (regel 11–13). De overige zestig procent van de minderheidsgroepen heeft andere redenen voor hun oorspronkelijke komst naar Nederland.

Welke andere redenen dan de asielaanvraag verklaren de migratie van minderheidsgroepen naar Nederland in de afgelopen decennia? Noem er twee en licht elke reden toe. Zie tekst 10. Scheffer heeft kritiek op de ’pleitbezorgers van een ruimhartig asielbeleid’ (regel 31–34 in tekst 10).

Welke argumenten hanteren ’de pleitbezorgers van een ruimhartig beleid’? Noem er drie. De lage maatschappelijke positie van allochtone groepen wordt bepaald door positieverwerving en positietoewijzing.

Geef een voorbeeld van positietoewijzing en een voorbeeld van positieverwerving uit de teksten 9 tot en met 11.

Leg uit in welke betekenis publicist Scheffer het begrip ’de multiculturele samenleving’ gebruikt in regel 19–20 van tekst 11?

Met welk begrip kun je het proces benoemen dat staat beschreven in de eerste zin van tekst 12? Zie tekst 12. Over de wijze waarop verschillende etnische bevolkingsgroepen met elkaar dienen samen te leven, bestaan verschillende samenlevingsmodellen.

Over de realisatie van welke twee samenlevingsmodellen is Schnabel, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau, sceptisch? Licht je antwoord toe. Zie tekst 12. Volgens Schnabel hechten autochtone woordvoerders van een multiculturele samenleving minder waarde aan de materiële dimensie van de eigen cultuur en meer aan twee andere dimensies.

Met betrekking tot welke twee dimensies van cultuur accepteren de autochtone woordvoerders veel minder veranderingen? Geef van elke dimensie een voorbeeld. ( Het voorbeeld hoeft niet uit de tekst gehaald te worden ). Zie tekst 13. Scheffer windt zich op over het ontstaan van witte en zwarte scholen. Hans Wansink geeft in de Volkskrant (tekst 13) zijn visie weer op deze problematiek.