opgave 1Blok 1 Ideale schoonheid
afbeelding 1 en 2
In 1510 voltooide Rafaël zijn fresco De School van Athene. In het midden van de
schildering zie je Plato en Aristoteles. Zij worden omringd door andere Griekse
filosofen en geleerden. Het werk maakt deel uit van een reeks fresco’s die
Rafaël schilderde voor de privé-vertrekken van Paus Julius II.
Het fresco is representatief voor de periode waarin het werd geschilderd. Dat
geldt voor de vormgeving, de inhoud en de functie.
12pGeef voor twee van deze aspecten aan waarom het werk typerend is voor zijn
tijd.
afbeelding 2, tekst 1
De gebaren die Plato en Aristoteles hier maken worden vaak in verband
gebracht met hun filosofie. Zo wijst Plato omhoog naar de hemel.
Dit gebaar kan in verband worden gebracht met Plato’s ideeën over schoonheid.
Hij had bijvoorbeeld weinig waardering voor de beeldende kunst van zijn tijd.
22pLeg uit hoe Plato’s gebaar samenhangt met zijn oordeel over de beeldende
kunst.
tekst 2
De Romeinse bouwmeester Vitruvius uit de eerste eeuw voor Christus
formuleerde ideeën over schoonheid. Hij schreef De Architectura, een
theoretische beschouwing in tien boeken over de bouwkunst uit de oudheid.
Vitruvius besteedde daarin onder meer aandacht aan bouwmaterialen,
watervoorzieningen en technische hulpmiddelen. Maar zijn werk werd in de
renaissance vooral gewaardeerd vanwege de theoretische onderbouwing die hij
architecten bood.
31pLeg uit waarom dit in de renaissance zo belangrijk werd gevonden.
afbeelding 3, 4 en 5, tekst 2
Vitruvius beschreef de relatie tussen de menselijke figuur en de cirkel en het
vierkant. Daarmee maakte hij duidelijk hoe de architectuur de
ordeningsprincipes van de natuur zou moeten volgen. In de renaissance werd
deze beschrijving door kunstenaars uitgewerkt in tekeningen. De beroemdste is
die van Leonardo da Vinci uit ca. 1490, rechts op afbeelding 3.
De opvattingen van Vitruvius werkten ook door in de feitelijke bouwpraktijk van
de renaissance. Dat geldt bijvoorbeeld voor de kerk die je ziet op afbeelding 5.
42pLeg uit hoe dit gebouw zich verhoudt tot de Vitruviaanse tekening van Da Vinci.
afbeelding 3, 4 en 5, tekst 2
De vormgeving van de kerken die zijn te herleiden tot de Vitruviaanse tekening
van Da Vinci, werd niet alleen ingegeven door een voorliefde voor het klassieke
schoonheidsideaal. De tekening werd in de renaissance ook vanuit een
christelijk-religieus standpunt geïnterpreteerd.
53pLeg uit waarom de tekening toen ook vanuit een christelijk standpunt werd
geïnterpreteerd. Geef daarna aan wat die interpretatie inhoudt en breng deze in
verband met de vormgeving van deze kerken.
tekst 3
Kennis van de klassieke theorieën over schoonheid leidde in de renaissance tot
tal van nieuwe inzichten. Voor de verschillende kunstdisciplines werden nieuwe
uitgangspunten uitgewerkt in traktaten. Soms leidde dat tot tegengestelde
meningen.
In tekst 3 is te lezen dat de muziektheoretici Zarlino en Galilei tot verschillende
conclusies kwamen over het stemmen van instrumenten.
62pLeg uit dat Galilei daarbij in feite afweek van het schoonheidsideaal van de
renaissance. Geef ook aan waarom hij van dit ideaal afweek.
tekst 4
In het begin van de zeventiende eeuw groeide ook in de Nederlanden de
belangstelling voor de idealen en vormen van de Italiaanse renaissance.
Beeldend kunstenaars namen al snel ideeën over. Ook de culturele kring rond
het Haagse hof, met Constantijn Huygens als middelpunt, was geïnteresseerd in
en op de hoogte van wat de Italiaanse renaissance te bieden had.
71pVerklaar de belangstelling van deze kring voor de Italiaanse renaissance.
afbeelding 6 en 7, tekst 4
Op afbeelding 6 zie je een ets van het woonhuis dat Constantijn Huygens voor
zichzelf liet bouwen. Huygens en architect Jacob van Campen kenden het boek
van Vitruvius en pasten zijn uitgangspunten toe in dit huis.
Daarmee braken ze met de bestaande bouwtraditie in de Nederlanden zoals die
bijvoorbeeld te zien is in de Vleeshal in Haarlem, die dertig jaar eerder was
gebouwd. Op afbeelding 7 is dit gebouw te zien.
82pBespreek twee kenmerken van het huis op afbeelding 6 waaraan je kunt zien dat
de uitgangspunten van Vitruvius zijn toegepast.
Tot ver in de zestiende eeuw waren zowel het ontwerpen als het vervaardigen
van bouwwerken bezigheden die in de Nederlanden werden uitgevoerd door
gildegebonden bouwmeesters. Huygens en Van Campen hadden inmiddels een
andere opvatting over het kunstenaarschap.
91pLeg uit wat deze andere opvatting inhoudt.
afbeelding 7, 8 en 9, tekst 4
Jacob van Campen ontwierp ook het Mauritshuis en het Paleis op de Dam, die
je ziet op afbeelding 8 en 9. In tekst 4 wordt deze architectuur gekenschetst als
‘Hollands classicisme’ of ‘classicistische barok’.
Deze benaming wijst erop dat de architectuur in de Nederlanden zich in de
zeventiende eeuw onderscheidt van de meer uitbundige vorm van barok die in
Zuid-Europa de boventoon voert.
101pLeg uit waarom deze meer dynamische zeventiende-eeuwse barok in de
Nederlanden nagenoeg ontbreekt.
opgave 2fragment niet op de siteBlok 2 Orpheus
tekst 5
De Romeinse dichter Ovidius (43 voor Chr. – 17 na Chr.) bracht een groot
aantal Griekse mythes bij elkaar in de Metamorfosen. Het verhaal over Orpheus
en Eurydice is hieruit afkomstig.
Rond 1600 wilden geleerden en kunstenaars het klassieke Griekse drama nieuw
leven inblazen. Dit leidde tot het ontstaan van een nieuw muziekgenre dat men
uiteindelijk opera ging noemen.
Claudio Monteverdi gebruikte het verhaal van Orpheus voor zijn opera L’Orfeo,
die ook nu nog regelmatig wordt opgevoerd. L’Orfeo dankt zijn reputatie onder
meer aan de vernieuwingen die Monteverdi aanbracht in de muziek.
111pNoem één van die vernieuwingen en leg uit hoe deze bijdroeg aan het succes
van de opera.
film 1, tekst 6
In filmfragment 1 zie je een gedeelte uit Monteverdi’s L’Orfeo in een uitvoering
uit 1997. Het is de scène waarin Orpheus Eurydice terughaalt uit de
onderwereld.
In de scène is sprake van een innerlijk conflict.
123pGeef aan wat dit innerlijk conflict inhoudt.
Geef ook aan hoe dit conflict is uitgewerkt in de muziek en in het spel van de
acteurs.
film 1
Deze uitvoering is geregisseerd door Pierre Audi, artistiek leider van De
Nederlandse Opera. Zijn vormgeving verbindt zich naadloos met het verhaal en
met de muziek.
132pLeg uit hoe Audi dit heeft bereikt. Betrek zowel het verhaal als de muziek in je
antwoord.
tekst 6
Na de Orfeo van Monteverdi zijn meer dan zestig opera’s gecomponeerd over
Orpheus. Ook choreografen, schilders en filmregisseurs hebben dit verhaal als
uitgangspunt gebruikt. Het blijft inspirerend vanwege de universele thema’s die
er in voorkomen.
142pBespreek twee universele thema’s in het verhaal van Orpheus.
geluidsfragment 1, tekst 7 en 8
In 1925 schreef de Duitse componist Kurt Weill de cantate Der neue Orpheus.
In geluidsfragment 1 hoor je daaruit een gedeelte.
Der neue Orpheus past in het modernisme.
153pNoem drie manieren waarop je dat in de muziek kunt horen.
geluidsfragment 2, tekst 9
In geluidsfragment 2 hoor je een ander gedeelte uit Der neue Orpheus. De
inhoud van de tekst wordt verklankt in de muziek.
163pGeef van drie coupletten aan hoe de inhoud in de muziek is verklankt.
tekst 7 en 8
Weill vond evenals Bertold Brecht, met wie hij jarenlang zou samenwerken, dat
kunst nauw verbonden moest zijn met de maatschappij. Ook tekstschrijver Goll
deelde deze visie.
172pLeg uit hoe deze visie is uitgewerkt in Der neue Orpheus.
film 2
De Orpheus-mythe vormde eveneens een bron van inspiratie voor choreografen.
George Balanchine zette zijn ballet Orpheus op de gelijknamige muziek van
componist Igor Strawinsky. Het ballet ging in 1948 in New York in première.
In filmfragment 2 zie je wederom de scène waarin Orpheus Eurydice terughaalt
uit de onderwereld.
182pLeg uit hoe Balanchine de inhoud van deze scène vertaald heeft naar dans.
film 2
De wijze waarop Balanchine het verhaal in deze scène heeft verbeeld, is
typerend voor het genre ‘modern ballet’.
192pGeef twee voorbeelden uit de scène waarvoor dat geldt.
film 2
De Amerikaanse beeldhouwer Isamu Noguchi is bekend vanwege zijn vele
ontwerpen voor moderne dans. Hij ontwierp het decor, de kostuums en
attributen voor Balanchine’s Orpheus.
Bij Noguchi heeft alles betekenis. Hier draagt het doek op de achtergrond bij
aan de betekenis van de scène.
202pNoem twee manieren waarop dat gebeurt.
film 3, tekst 10
Ook choreografe Pina Bausch raakte in de ban van het Orpheus-thema. In
filmfragment 3 zie je nog eens dezelfde scène uit het verhaal, maar nu in
Bausch’ dansopera Orpheus und Eurydike uit 1975.
Bausch voegt dans toe aan de zang van de opera van Gluck. De manier waarop
zij dans en zang combineert, versterkt de inhoud van de scène.
212pLeg uit op welke manier zang en dans hier samengaan en leg daarna uit hoe
hierdoor de inhoud van de scène wordt versterkt.
film 2, film 3
Je zou kunnen stellen dat de dansstijl van Bausch geschikter is voor de
uitbeelding van de Orpheus-mythe dan die van Balanchine.
222pGeef een argument voor deze bewering. Betrek beide choreografieën in je
antwoord.
opgave 3fragment niet op de siteBlok 3 De klassieke held
Het Griekse theater wordt gezien als de bakermat van het westerse theater.
Aristoteles heeft hieraan een belangrijke bijdrage geleverd. In zijn boek
Ars Poetica beschrijft hij de principes die ten grondslag liggen aan de Griekse
tragedie.
Voor Aristoteles is het doel van de tragedie een catharsis bij het publiek te
bewerkstelligen. Door het zien en ervaren van verschrikkelijke gebeurtenissen
moet het publiek gelouterd uit de voorstelling komen. De belangrijkste
hartstochten die daarbij een rol spelen zijn eleos, wat deernis of mee-lijden
betekent en phobos: vrees of angst.
232pLeg uit hoe eleos en phobos een catharsis kunnen bewerkstelligen.
Aristoteles schrijft dat bij een tragedie de plot mooier wordt “naarmate zij nog in
haar geheel te bevatten is: een adequate grens van de omvang is die,
waarbinnen het gelukt is om in een keten van handelingen, die elkaar volgens
de waarschijnlijkheid of noodzakelijkheid opvolgen, een omslag (in het lot van
de held) te bewerkstelligen van ongeluk naar geluk of omgekeerd...”
242pNoem twee aristotelische principes voor theater die hieruit afgeleid kunnen
worden.
Leg steeds uit waarom dat principe voor een goede tragedie van belang is.
film 4, tekst 11
Filmfragment 4 is een scène uit Gladiator uit 2000 van Ridley Scott.
Je ziet de intocht van Commodus, de nieuwe keizer, in Rome.
De intocht moest spectaculair en groots worden weergegeven. De makers
hebben daarom met behulp van computeranimatie het oude Rome
gereconstrueerd. Verder zijn filmische middelen ingezet om het spectaculaire
effect te vergroten. Dat geldt vooral voor de cameravoering.
253pBespreek drie manieren waarop de cameravoering de grootsheid van de intocht
versterkt.
film 5, tekst 11 en 12
In Gladiator is niet de keizer, maar Maximus de hoofdpersoon. Aristoteles
beschreef de belangrijkste eigenschappen van de hoofdpersoon van een stuk.
Dit zijn tevens de kenmerken van de klassieke held.
Maximus voldoet aan de eigenschappen van de klassieke held van Aristoteles.
263pBespreek drie eigenschappen van de klassieke held die je uit filmfragment 5
kunt afleiden.
film 5 en 6, tekst 11, 12 en 13
In filmfragment 6 zie je een scène uit Spartacus uit 1960 van Stanley Kubrick.
De historische Spartacus werd niet als een klassieke held gezien.
Zijn heldendom past meer bij de huidige tijd.
272pLeg uit waarom Spartacus voldoet aan het hedendaagse beeld van een held.
Geef ook aan waarom Maximus uit Gladiator minder voldoet aan dat beeld.
film 7
In filmfragment 7 zie je een scène uit 300 uit 2007 van Zack Snyder. Deze film
gaat over de historische strijd van driehonderd Spartanen, die omstreeks 480
voor Chr. gedurende drie dagen een enorme overmacht van het Perzische leger
tegenhielden bij Thermopylae in Griekenland.
Om de inhoud te versterken maakt de regisseur gebruik van uitvergroting of
overdrijving.
283pNoem drie manieren waarop hij dat hier heeft gedaan.
afbeelding 10, film 7
300 bestond eerst in stripvorm en is daarna pas verfilmd. De verfilming wijkt
sterk af van gangbare stripverfilmingen uit Hollywood, zoals Superman, Batman,
Spiderman.
In 300 is de beeldtaal van de strip de beeldtaal van de film geworden. Dit kan
postmodern genoemd worden.
292pGeef hiervoor twee argumenten.
Regisseurs van spektakelfilms laten zich graag inspireren door de tragische held
uit de klassieke oudheid.
Spektakelfilms moeten een zo groot mogelijk publiek aanspreken.
303pGeef drie redenen waarom de klassieke held zich goed leent voor dit doel.
De klassieke oudheid wordt als bron gezien voor de huidige westerse
beschaving. Deze bron is zo vaak aangehaald, geïnterpreteerd en verwerkt, dat
het lijkt of we een juist beeld hebben van die klassieke oudheid.
312pGeef twee argumenten waarom deze bewering discutabel is.
Bronvermelding
De in dit examen gebruikte bronnen zijn vermeld in het examen zelf en/of in het correctievoorschrift, dat na afloop van het
examen wordt gepubliceerd.
