Eindexamen kunst vwo 2003, tijdvak 1

→ Leg uit hoe deze burgers in de positie kwamen dat zij kunst konden kopen. De Republiek der Verenigde Nederlanden was vooral in de eerste helft van de zeventiende eeuw een samenleving met een heel eigen sociologische structuur, een product van de tachtigjarige vrijheidsstrijd tegen Spanje, die pas in 1648 met de officiële erkenning van de Republiek eindigde. Een van de gevolgen van die lange strijd was een fundamentele verandering in het machtsevenwicht binnen de Republiek. (R.H. Fuchs) De traditionele sociale structuur waarop de kunst tot dan toe gesteund had, was verdwenen en kunstenaars konden niet langer rekenen op opdrachten van de vroegere machthebbers.

→ Geef aan welke traditionele opdrachtgevers verdwenen en leg uit waardoor dat kwam. afbeelding 2 afbeelding 3 De vele schilderijen die in de zeventiende eeuw werden gemaakt, kenden tal van afbeelding 4 onderwerpen. Deze kunnen globaal worden onderverdeeld in een aantal ‘specialisaties’ of afbeelding 5 genres. Zo wordt er een onderscheid gemaakt tussen historieschilderkunst (afbeelding 2, 8 afbeelding 6 en 9), genreschilderkunst (afbeelding 3 en 4), stillevens (afbeelding 5, 6 en 7), afbeelding 7 landschappen en portretten. afbeelding 8 Burgers kochten hun schilderijen meestal op de vrije markt. Deze vrije markt leidde ertoe afbeelding 9 dat kunstenaars zich gingen specialiseren en dat had weer tot gevolg dat in de zeventiende eeuw zoveel kunstenaars hun brood konden verdienen.

→ Leg dit uit. afbeelding 2 V olgens de zeventiende-eeuwse opvatting was het historiestuk het hoogste in de hiërarchie tekst 2 van onderwerpen die een schilder kon kiezen. Ook in Holland was men het daarover eens. Voor een goede uitbeelding van een historie of een personage daaruit moest een kunstenaar de menselijke figuur overtuigend kunnen weergeven. De mens, volgens Genesis (1: 26-27 1 ) door God geschapen naar zijn gelijkenis en evenbeeld, was van al het afbeeldbare het belangrijkste en het moeilijkste. (Albert Blankert) Zoals hierboven is aangegeven moest de mens overtuigend worden weergegeven op een historiestuk. Maar dat was niet de enige reden waarom dit genre bij schilders en kenners zo hoog stond aangeschreven.

→ Leg uit waarom de kopers op de vrije markt liever genrestukken kochten dan historiestukken. Betrek beide specialisaties in je antwoord. afbeelding 3 Een bekend genreschilder was Jan Steen. Op afbeelding 3 zie je In weelde siet toe 2 , dat hij tekst 3 omstreeks 1663 maakte. Van Jan Steen wordt vaak gezegd dat hij schilderde ‘tot lering en vermaak’.

→ Licht dit toe aan de hand van de voorstelling op afbeelding 3. afbeelding 3 Een ander bekend genreschilder is Johannes Vermeer. Van hem zie je De melkmeid op afbeelding 4 afbeelding 4, gemaakt omstreeks 1660. tekst 3 De Melkmeid van Vermeer is een heel ander genrestuk dan het schilderij van Jan Steen. Zo is er een duidelijk verschil in de wijze waarop beide schilders het dagelijks leven weergeven. Ook de manier waarop ruimte wordt geboden voor een mogelijke symbolische interpretatie is in beide werken verschillend.

→ Bespreek deze twee verschillen. afbeelding 4 De kunsthistoricus Albert Blankert schreef over De melkmeid: “Op weinig andere schilderijen kreeg de illusionistische weergave van de werkelijkheid zoveel monumentale allure.” De monumentale allure waarop Blankert doelt is ontstaan doordat Vermeer door middel van kleur, licht en compositie zijn werk tot een eenheid heeft gemaakt.

→ Leg voor twee van deze aspecten uit hoe zij daaraan bijdragen. afbeelding 4 afbeelding 5 afbeelding 6 Het brood, de rieten mand, de aardewerken kom zijn bij Vermeer op een overtuigende afbeelding 7 manier weergegeven. Ook in de stillevens op afbeelding 5, 6 en 7 is met zorg gestreefd om de materialen te laten spreken.

→ Leg uit waarom het laten spreken van de materialen juist voor een stillevenschilder zo belangrijk was. afbeelding 5 Een stillevenschilder moest niet alleen materialen kunnen laten spreken. Om bekendheid te afbeelding 6 krijgen was het raadzaam om zich toe te leggen op een of meer specialisaties binnen het afbeelding 7 stillevengenre. De werken op afbeelding 5, 6 en 7 zijn representatief voor de specialisatie waarop de betreffende schilder zich toelegde.

→ Geef voor elk werk aan waarin de maker zich gespecialiseerd heeft. Geef ook steeds aan waaruit je dat afleidt. afbeelding 3 afbeelding 4 afbeelding 5 ‘Hollands Classicisme in de zeventiende-eeuwse schilderkunst’ heette een tentoonstelling afbeelding 6 die eind 1999 in Rotterdam te zien was. afbeelding 7 De op de hierboven genoemde expositie getoonde werken (zoals afbeelding 8 en 9) werden afbeelding 8 tot voor kort niet beschouwd als typerend voor de Nederlandse kunst. De schilderijen op de afbeelding 9 afbeeldingen 3 tot en met 7 worden daarentegen wél karakteristiek gevonden voor de Nederlandse schilderkunst van de Gouden Eeuw.

→ Leg uit welke maatschappelijke verandering hieraan ten grondslag lag. tekst 5 De balletscène uit Robert le Diable stond model voor het eerste romantische ballet La video 1 Sylphide, dat in 1832 in première ging. Het publiek was razend enthousiast over dit ballet. Het stuk bevatte alle ingrediënten van de romantische smaak, bijvoorbeeld de belangstelling voor ‘couleur locale’ . 3 In videofragment 1 zie je een scène uit de eerste akte van La Sylphide , waarin het aanstaande huwelijk van James en Effie wordt gevierd.

→ Noem drie aspecten waaraan je de ‘couleur locale’ kunt herkennen. tekst 6 Het werd in de negentiende eeuw een vaste gewoonte om in een romantisch ballet een video 2 zogenaamd ‘ballet blanc’ op te nemen, een ‘witte’ scène of acte. In videofragment 2 zie je een gedeelte uit de ‘witte acte’ van La Sylphide. Danshistoricus André Levinson schreef omstreeks 1925: “Sinds La Sylphide drukt het ballet de strevingen van een tijdperk uit, zijn filosofisch gedachtengoed, zijn behoefte aan spirituele schoonheid.”

→ Breng deze uitspraak in verband met het ‘ballet blanc’ op videofragment 2. Betrek zowel het thema van La Sylphide als de vormgeving in je antwoord. tekst 6 Hoewel het negentiende-eeuwse ballet bij uitstek gezien wordt als romantische kunst, betrekken schrijvers en filosofen de ideeën uit de Romantiek meestal op schilderkunst, muziek, literatuur en poëzie en nauwelijks op de danskunst.

→ Leg uit waarom de schilderkunst en de muziek de ideeën uit de Romantiek zo goed konden vormgeven. tekst 7 In 1845 ging in Londen de Pas de Quatre in première, waarin vier van de beroemdste ballerina’s van dat moment zich presenteerden in een gezamenlijk optreden. De Pas de Quatre wordt door danshistorici als een abstract ballet beschouwd, hoewel dat begrip indertijd nog niet bestond.

afbeelding 10 In de periode van het artistiek verval van het ballet werd de wereld van het theater en de afbeelding 11 dans een geliefd onderwerp van beeldend kunstenaars. Op afbeelding 11 en 12 zie je afbeelding 12 prenten van Gustave Doré. tekst 8 De visie van Doré op de wereld van het ballet is een andere dan die welke spreekt uit afbeelding 10.

→ Geef aan welke voorstelling Doré geeft van deze wereld. afbeelding 13 afbeelding 14 De aandacht voor onderwerpen uit de eigen omgeving ontstond bij Franse kunstenaars afbeelding 15 omstreeks 1850, toen de realisten zich afkeerden van de romantische schilderkunst. De wijze waarop Edgard Degas het ballet schildert sluit aan bij de realisten.

→ Leg dit uit aan de hand van afbeelding 13, 14 en 15. afbeelding 11 afbeelding 12 Degas had ook aandacht voor wat er zich afspeelde in de Foyer de la Danse 4 . Dit is te zien afbeelding 16 op afbeelding 16 en 17. afbeelding 17 Vergelijk het werk van Degas met de tekeningen van Doré. Bij Degas is sprake van een heel andere visie op de wereld van de dans.

→ Geef aan wat dit verschil in visie inhoudt. afbeelding 18 In de jaren zeventig van de negentiende eeuw stond de opera Robert le Diable nog steeds afbeelding 19 op het repertoire, inclusief de scène met het nonnenballet. In 1876 maakte Degas een schilderij waarop deze scène te zien is (afbeelding 18). Vergelijk dit schilderij met de tekening van het oorspronkelijke nonnenballet uit 1831 op afbeelding 19. Degas was niet alleen vernieuwend in zijn visie op de danswereld. Ook in zijn vormgeving zette hij zich af tegen de traditie.

→ Leg uit in welk opzicht Brecht vernieuwend was. Betrek de functie van het theater en de rol van het publiek in je antwoord. tekst 9 In het begin van de jaren twintig componeerde Kurt Weill (1900-1950) nog in de traditie van de late Romantiek. Daarna werd zijn stijl moderner. Onder invloed van radicale ideologieën wilde Weill muziek inzetten als middel om maatschappelijke veranderingen te bewerkstelligen in het Duitsland van de late jaren twintig. Om maatschappelijke veranderingen op gang te brengen met behulp van muziek vond Weill destijds opera het meest geschikte medium.

→ Leg uit waarom hij juist opera daarvoor geschikt achtte. tekst 10 In 1928 ging Die Dreigroschenoper van Brecht en Weill in première in het Theater Am tekst11 Schiffbauerdamm te Berlijn. Brecht had hiervoor de thematiek van de achttiende-eeuwse Beggars’ Opera van John Gay vertaald naar de Duitse omstandigheden van de late jaren twintig.

→ Geef aan waarom de thematiek van de achttiende-eeuwse Beggars’ Opera zich goed leende voor de Duitse situatie in de jaren twintig. muziek 1 tekst 12 Die Dreigroschenoper begint met een ouverture, die gevolgd wordt door het lied Moritat tekst 13 vom Mackie Messer. Aan dit lied hoor je meteen dat Die Dreigroschenoper geen traditionele opera is.

video 3 Op 14 oktober 2000 ging in de Groningse stadsschouwburg De Driestuiversopera van het Noord Nederlands Toneel in première. Regisseur Matthijs Rümke vond dat de opvoering van Die Dreigroschenoper anno 2000 om een andere theateropvatting vraagt dan in 1928. Hij maakte met behulp van cabaretgroep De Ploeg een geheel eigentijdse versie. In videofragment 3, het begin van de voorstelling, zie je de verteller die het stuk inleidt en een scène met Mr. Peachum, die zich beklaagt over de toenemende verharding van de mensen. Regisseur Rümke maakte een speelse bewerking met vervreemdingseffecten in de stijl van Brecht.

→ Leg uit waarom de term ‘postmodern’ op deze productie van toepassing is. muziek 3 Een aantal songs uit Die Dreigroschenoper heeft zijn weg gevonden naar het jazzrepertoire. Sommige zijn ‘standards’ geworden in de amusementsmuziek. Jazz-zangeres Ella Fitzgerald zong Mackie Messer in 1960 in Berlijn als Mack the Knife.

→ Noem drie aspecten waaraan je kunt horen dat hier sprake is van jazz. muziek 4 In muziekfragment 4 hoor je een andere versie van Mackie Messer. Deze komt van de cd The Young Gods Play Kurt Weill . The Young Gods hebben er een song van gemaakt in één van de vele popstijlen die omstreeks 1990 populair waren.

→ Karakteriseer deze popsong aan de hand van de instrumentatie en de zangstijl. Na de jaren zeventig verloren de grote ideologieën hun kracht. Men geloofde niet langer dat het theater de mensheid kon redden van oorlog of ongelijkheid. Maar Die Dreigroschenoper wordt nog steeds opgevoerd en ook de muziek van Kurt Weill wordt nog gespeeld.