Eindexamen kunst vwo 2001 tijdvak 1 – opgaven en antwoorden

opgave 2fragment niet op de siteGijsbrecht van Amstel

Dit vragenblok gaat over het treurspel Gijsbrecht van Amstel , geschreven door Joost van den Vondel en over de Amsterdamse burgers die het stuk kwamen bekijken. afb. 1 Vondel had zijn stad Amsterdam lief. In een van zijn verzen bezingt hij haar als volgt: „ Aan d ’ Aemstel en aan ’ t IJ, daar doet zich heerlijk open Zij, die als Keizerin de kroon draagt van Europe” Deze typering geeft evenals het stadsgezicht op afbeelding 1 een beeld van de belangrijke positie die Amsterdam in de zeventiende eeuw inneemt. Op deze gravure zie je de stad vanaf het IJ, met de stedenmaagd 1) in het midden op de voorgrond.

■ Verklaar de bijzondere positie van Amsterdam aan de hand van de ligging van de stad en de samenstelling van haar bevolking. Vondel droeg de Gijsbrecht met een lofdicht op aan Schout, Burgemeesters en Schepenen van Amsterdam. De eerste regels van dit lofdicht luiden: De trotse Schouwburg heft zijn spitse kap De trotse Schouwburg heft zijn spitse dak Nu op, en gaat de starren naderen, Nu omhoog tot aan de sterren En, wellekomt met dartel handgeklap, En verwelkomt, met vrolijk handgeklap Al ’ t Raadhuis en ons wijze Vaderen. Het hele stadsbestuur en onze wijze burgemeesters In 1637 werd in Amsterdam een nieuwe schouwburg geopend.Ter gelegenheid hiervan schreef Vondel de tragedie Gijsbrecht van Amstel , die hij opdroeg aan het stadsbestuur.

■ Geef aan waarom het stuk werd opgedragen aan het stadsbestuur. Betrek de culturele en politieke verhoudingen in je antwoord. tekst 1 Vondels treurspel speelt zich af in het middeleeuwse Amsterdam, op locaties als de Dam, de Haarlemmerpoort en de burcht van de Heren van Amstel.Voor de toeschouwers was dat natuurlijk fantastisch, want zij konden zich precies voorstellen waar de gebeurtenissen plaatsvonden. De Amsterdammers konden zich precies voorstellen waar de gebeurtenissen uit de Gijsbrecht zich afspeelden.

■ Noem nog twee andere redenen waarom de zeventiende-eeuwse Amsterdamse burgers het stuk waardeerden. tekst 1 De Gijsbrecht is een treurspel naar klassiek voorbeeld. De list met het schip is bijvoorbeeld geïnspireerd op het verhaal uit de Griekse oudheid over het Paard van Troje. Door een klassiek uitgangspunt te kiezen verheft Vondel zowel de stad Amsterdam als zijn eigen positie als kunstenaar.

■ Leg deze beide aspecten uit. tekst 1 Vondel koos niet alleen een klassiek thema maar bouwde zijn stuk ook volgens klassieke toneelwetten op. Hij houdt zich in de Gijsbrecht min of meer aan de Aristotelische principes van eenheid van tijd, eenheid van plaats en eenheid van handeling.

■ Leg voor elk van deze principes uit of en in hoeverre Vondel zich eraan houdt. noot 1 stedenmaagd: vrouwenfiguur als symbool voor een stad

tekst 1 Vondel koos niet alleen een klassiek thema maar bouwde zijn stuk ook volgens klassieke toneelwetten op. Hij houdt zich in de Gijsbrecht min of meer aan de Aristotelische principes van eenheid van tijd, eenheid van plaats en eenheid van handeling.

■ Noem nog twee andere klassieke principes die je kunt aanwijzen in het stuk. Volgens eeuwenlange traditie is de Gijsbrecht op nieuwjaarsdag opgevoerd in de schouwburg van Amsterdam. De première zou eigenlijk plaatsvinden op tweede kerstdag in 1637, maar werd uitgesteld vanwege felle kritiek van de Calvinistische kerkenraad. Deze protestanten hadden bezwaren van allerlei aard.

■ Noem twee van deze bezwaren. De Staten van Holland waren er trots op „ dat aen alle de ingesetenen van de Geünieerde Provinciën werdt gelaten vryheydt van haer conscientie” Uit: Kühler W.J. Geschiedenis van de doopsgezinden in Nederland, Haarlem 1940 De Calvinisten hebben de vertoning van de Gijsbrecht niet tegen kunnen houden, maar hun invloed was groot. In het stuk moesten bijvoorbeeld enkele wijzigingen worden aangebracht.

■ Leg uit hoe de macht van deze protestanten gezien moet worden met betrekking tot de officiële godsdienstvrijheid of ’ vryheydt van conscientie ’ 2) die in Amsterdam heerste. video 1 Op videofragment 1 zie je een televisieregistratie van de openingsscène van de Gijsbrecht, video 2 gespeeld door Het Nationale Toneel in 1989. Regisseur van deze voorstelling was Hans Croiset. Videofragment 2 toont de openingsscène van een opvoering uit 1990 door Toneelgroep Amsterdam onder regie van Rieks Swarte. Beide regisseurs hebben een moderne versie van het stuk willen maken. Ze doen dit op heel verschillende manieren en bereiken dan ook een heel ander resultaat.

■ Karakteriseer beide voorstellingen aan de hand van de acteerstijl en het toneelbeeld. tekst 1 video 3 Videofragment 3 komt eveneens uit de voorstelling van Rieks Swarte. Binnen het verhaal is dit een belangrijke scène.

■ Geef aan waarom deze scène belangrijk is. tekst 2 De teksten 2, 3 en 4 komen uit besprekingen van hedendaagse opvoeringen van de tekst 3 Gijsbrecht. Daaruit kun je opmaken dat sommige critici vinden dat de Gijsbrecht-traditie tekst 4 haar langste tijd gehad heeft, maar dat anderen vinden dat die traditie in ere moet worden gehouden.

■ Geef voor beide standpunten een argument. afb. 2 Op afbeelding 2 zie je een affiche dat de Nederlandse ontwerper Anthon Beeke maakte voor de voorstelling van Rieks Swarte. Swarte poseerde zelf voor dit affiche. Beeke verbindt op dit affiche het moderne van de opvoering van 1990 met het roemvolle verleden van dit stuk.

■ Noem twee manieren waarop hij dat doet. noot 2 vryheydt van conscientie: gewetensvrijheid

naslagCultuur van het moderne in de eerste helft van de twintigste

eeuw

opgave 4fragment niet op de siteLa Création du Monde

Dit vragenblok gaat over La Création du Monde , een ’ballet nègre’ dat in 1923 in Parijs in première ging in het Théâtre des Champs-Elysées. Het scenario van La Création du Monde, de schepping van de wereld, kwam van de Franse schrijver Blaise Cendrars. De decors, kostuums en andere toneelontwerpen waren van Fernand Léger. De muziek werd gecomponeerd door Darius Milhaud. Jean Börlin, de Zweedse choreograaf en sterdanser van Les Ballets Suédois, ontwierp de choreografie van het stuk. Cendrars baseerde zijn scenario op een aantal Afrikaanse scheppingsmythes. Ook andere Westerse kunstenaars waren omstreeks de jaren twintig sterk geïnteresseerd in Afrikaanse cultuur.

■ Leg uit waar deze interesse in niet-Westerse culturen destijds uit voortkwam. Noem twee aspecten. afb. 3 La Création du Monde was een van de meest succesvolle en moderne stukken van het afb. 4 dansgezelschap Les Ballets Suédois, dat tussen 1920 en 1925 optrad in Parijs en andere afb. 5 Europese steden. Dit gezelschap van Zweedse dansers, dat geleid werd door de rijke afb. 6 Zweedse grootgrondbezitter en mecenas 3) Rolf de Maré, werkte volgens eenzelfde formule als Les Ballets Russes van Serge Diaghilev. De kunstenaar Fernand Léger werd aangetrokken voor de decors, kostuums en andere toneelontwerpen 4) . Het meest indrukwekkend aan La Création du Monde waren de ontwerpen van Léger.

■ Waarom waren de ontwerpen van Léger destijds een voorbeeld van moderne theatervormgeving? Noem twee aspecten. muziek 2 Het scenario van La Création du Monde, de schepping van de wereld, kwam van de Franse schrijver Blaise Cendrars. De decors, kostuums en andere toneelontwerpen waren van Fernand Léger. De muziek werd gecomponeerd door Darius Milhaud. Jean Börlin, de Zweedse choreograaf en sterdanser van Les Ballets Suédois, ontwierp de choreografie van het stuk. Bij een bezoek aan New York in 1922 had Milhaud de jazzbands in Harlem horen spelen. Dit inspireerde hem bij het componeren van de muziek voor La Création du Monde . Delen hieruit zijn te horen op de muziekfragmenten 1 tot en met 4.

■ Noem drie kenmerken van de muziek op muziekfragment 2 waaruit de invloed van de jazz blijkt. Let daarbij op melodie, ritme en bezetting. tekst 5 muziek 1 muziek 2 muziek 3 muziek 4 Muziekfragment 1 hoort bij scenariodeel a, muziekfragment 2 bij b, muziekfragment 3 bij c en muziekfragment 4 bij d.

■ Geef voor elk van de vier muziekfragmenten aan op welke manier de muziek het verhaal ondersteunt. noot 3 mecenas: begunstiger van (geleerden en) kunstenaars noot 4 toneelontwerpen: bij La Création du Monde niet alleen decors en kostuums maar ook beweegbare zetstukken, panelen, machinerieën en allerlei lichteffecten

muziek 1 muziek 2 muziek 3 muziek 4 Het verhaal van La Création du Monde wordt muzikaal ondersteund.

■ Leg uit waarom deze muziek desondanks geen programmamuziek 5) genoemd kan worden. afb. 3 tekst 6 tekst 7 Hoewel de intellectuele elite enthousiast reageerde op La Création du Monde was niet iedereen in de danswereld gelukkig met dit stuk.

■ Noem twee bezwaren van de toenmalige danswereld. afb. 3 afb. 4 In latere jaren hebben choreografen nieuwe versies gemaakt van La Création du Monde . afb. 5 Daarbij hebben zij de muziek van Milhaud gebruikt en meestal ook het verhaal van afb. 6 Cendrars. Maar voor de decors en kostuums zijn nieuwe ontwerpen gemaakt, die niet meer lijken op de oorspronkelijke van Léger.

■ Noem twee redenen waarom de toneelontwerpen van Léger in onbruik raakten. Omstreeks 1923 waren moderne theatermakers er niet in de eerste plaats op uit om een zaal te vermaken.

■ Welk doel wilden zij dan wél met hun kunst bereiken?

■ Ben je van mening dat La Création du Monde een voorstelling is die meer deed dan amusement bieden? Geef twee argumenten voor je antwoord. video 4 Vlak nadat de Ballets Suédois in 1925 waren opgeheven, arriveerde de Amerikaanse Joséphine Baker in Parijs. Zij werd hét symbool van de ’Art Nègre’. Haar ’ danse sauvage ’ 6) sprak meer tot de verbeelding dan alles wat er op dit gebied in Europa te zien was geweest en leidde tot een ware dansrage. Joséphine werd meteen een geliefde revuester.

■ Noem twee aspecten van de dans van Joséphine Baker die het Europese publiek aanspraken. video 4 Zowel de revuewereld als de avant-garde lieten zich in de jaren twintig inspireren door andere culturen. Maar het uitgangspunt van de makers van La Création du Monde verschilde van het uitgangspunt van de makers van de productie op videofragment 4.

■ Leg uit wat deze verschillende uitgangspunten inhouden. noot 5 programmamuziek of programmatische muziek is muziek waarbij de componist een verhaal of situatie met muzikale middelen verklankt (in klank uitbeeldt). Het kan daarbij bijvoorbeeld gaan om natuur, beeldende kunst, sprookjes, jaargetijden, persoonlijke ervaringen enzovoort noot 6 danse sauvage: oerwouddans of jungledans

naslagCultuur van Romantiek en Realisme in de negentiende eeuw

en Massacultuur in de tweede helft van de twintigste eeuw

opgave 6Fotografie en beeldende kunst

Het eerste deel van dit blok gaat over de opkomst van de fotografie in de negentiende eeuw. Daarna gaan de vragen over het werk van de Amerikaanse kunstenaar Andy Warhol in de tweede helft van de twintigste eeuw en het gebruik van film en fotografie in de beeldende kunst. De fotografie werd uitgevonden omstreeks 1840. Iemand schreef daarover: „ De fotografie werd ’ ontdekt ’ omdat er behoefte aan bestond.”Al aan het eind van de achttiende eeuw ontstond er een toenemende vraag naar realistische portretten. Portretschilders bleken wel aan de eis van een realistische weergave te kunnen voldoen, maar niet aan de enorme vraag. Vanaf het midden van de negentiende eeuw kon de fotografie deze vraag gemakkelijk aan. In het begin van de negentiende eeuw nam de vraag naar portretten sterk toe.

■ Leg uit met welke maatschappelijke ontwikkeling dit verschijnsel in verband kan worden gebracht. afb. 7 Op afbeelding 7 zie je een voorbeeld van een realistisch portret. Het werd in 1832, nog vóór de uitvinding van de fotografie, geschilderd door de Franse kunstenaar Jean-Auguste-Dominique Ingres. De schilderkunst bleek echter niet geschikt om te voldoen aan de toenemende vraag naar portretten.

■ Leg aan de hand van een schilderij als dat van Ingres uit hoe dat komt. afb. 7 Een voorbeeld van een vroeg fotografisch portret is de daguerreotypie 7) , genoemd naar de afb. 8 uitvinder van dit fotografisch principe, Louis Daguerre. Op afbeelding 8 zie je een daguerreotypie van hem uit 1844. Als je het portret op afbeelding 8 vergelijkt met het schilderij van Ingres wordt duidelijk waarom de fotografie zo geschikt was om de taak van de portretschilders over te nemen.

■ Leg dit uit. De mogelijkheden van de fotografie werden in de negentiende eeuw voortdurend vergeleken met die van de schilderkunst. Het ging in de discussies vooral om de vraag of de fotografie even kunstzinnig was als de schilderkunst.Vanuit de schilderkunst werd die gelijkwaardigheid meestal ontkend.

■ Geef twee argumenten die daarbij werden gehanteerd. Er waren ook voorstanders van een gelijke positie van fotografie en beeldende kunst.

■ Bespreek de argumentatie van deze voorstanders. noot 7 daguerrotypie: fotografisch procédé waarbij een lichtgevoelige verzilverde koperplaat wordt belicht. Op de plaat ontstaat dan een beeld van zilveramalgaam en dit is de uiteindelijke foto.

afb. 9 In 1963 richtte Andy Warhol ’ The Factory ’ 8 ) op, een werkplaats waar veel van zijn kunst is ontstaan. Op afbeelding 9 zie je Mona Lisa uit 1963, een werk waarop een groot aantal zeefdrukken 9) is aangebracht. Het is ruim drie meter hoog. De zeefdrukken werden bijna altijd door assistenten gemaakt, vaak op basis van bestaande reproducties, reclamebeelden, krantenfoto ’ s of door Warhol gemaakte polaroidfoto ’ s. Zelf zei hij in dit verband: „ Ik heb eigenlijk nooit kunnen tekenen ( … ). Ik maak alleen een polaroidfoto en die is zo klaar. Op die manier hoef ik zelf niets aan de dingen te doen.” Uit deze uitspraak van Warhol kun je afleiden dat de negentiende-eeuwse discussie over de gelijkwaardigheid van fotografie en schilderkunst voor hem elke betekenis heeft verloren.

■ Leg dit uit. afb. 10 afb. 11 In The Factory ontstonden ook de Car Crash -series die je ziet op afbeelding 10, 11 en 12. afb. 12 Aan deze werken is te zien hoe toepasselijk het is dat Warhol zijn werkplaats The Factory 8) noemde.

■ Bespreek het verband tussen de Car Crash -series en de naam The Factory. afb. 10 afb. 11 Het onderwerp van de werken op afbeelding 10, 11 en 12 is steeds een auto-ongeluk. afb. 12 De kunsthistorica Lucy Lippard zei over deze beelden dat ze refereren aan „… die tweedehands ervaring die we allemaal delen”.

■ Leg uit hoe deze uitspraak moet worden geïnterpreteerd. Betrek de massamedia in je antwoord. afb. 9 afb. 10 afb. 11 In The Factory werden ook films gemaakt. In 1963 ontstonden Warhols Sleep, Kiss en Eat, afb. 12 respectievelijk een zes uur durende film van een slapende man, een film van een kus die afb. 13 bijna een uur duurt en een film van drie kwartier van een man die een champignon eet. afb. 14 Op afbeelding 13, 14 en 15 zie je stilstaande beelden uit elke film. afb. 15 De films kunnen worden beschouwd als een logische voortzetting van Warhols werk zoals dat te zien is op afbeelding 9 tot en met 12.

■ Geef twee argumenten voor deze constatering. tekst 8 Later in de jaren zestig ontstonden in the Factory ook films waarin werd geacteerd.Warhol vond dit niet ideaal. Naar aanleiding van het optreden van een van zijn actrices gaf hij aan wat hij echt interessant vond. Dit is te lezen in tekst 8. Wat voor Warhol in de jaren zestig een artistiek concept was is tegenwoordig een formule die vaker wordt gehanteerd. Deze formule ontstond eind 1999 met het televisieprogramma Big Brother. Dit programma waarin het gefilmde, maar nagenoeg niet-geregisseerde dagelijkse leven van een aantal personen centraal stond, was direct zeer succesvol.

■ Bespreek twee inhoudelijke verschillen tussen het concept van Warhol en de formule van de huidige ’real-life’ filmbeelden waar Big Brother een voorbeeld van is. Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina. noot 8 The Factory: De Fabriek noot 9 zeefdruk: grafische techniek waarbij een groot aantal identieke prenten kan worden gedrukt met behulp van een zeef, een raamwerk bespannen met fijnmazig gaas

afb. 16 afb. 17 Fotografische beelden van het werkelijke leven kregen in de jaren negentig veel aandacht in afb. 18 de kunstwereld. De onderwerpen komen meestal uit het leven van de kunstenaar zelf. Deze afb. 19 beelden hebben vaak het karakter van spontaan genomen foto ’ s, ook wel ’ snapshots ’ 10) afb. 20 genoemd. Op afbeelding 16 tot en met 20 zie je zulke werken. Bekijk afbeelding 16 tot en met 20.

■ Noem drie aspecten waardoor een snapshot-achtig karakter ontstaat bij deze foto’s. Geef bij elk aspect een voorbeeld. afb. 16 afb. 17 afb. 18 afb. 19 afb. 20 De foto’s van Billingham, Goldin en Barney zijn te vergelijken met de populaire real-life televisiebeelden. Maar deze foto’s hebben geen massapubliek bereikt.

■ Geef twee verklaringen voor het gegeven dat deze foto’s blijkbaar niet kunnen doordringen tot het terrein van de massacultuur. afb. 16 afb. 17 afb. 18 afb. 19 De getoonde foto’s behoren tot het terrein van de kunst. Ze worden gepubliceerd in afb. 20 boeken en zijn, vaak op spectaculair grote formaten, te zien op exposities in gerenommeerde galeries en musea.