Eindexamen geschiedenis vwo 2004 tijdvak 1

bij dit examen

In dit examen is vraag 10 een stelopdracht. Reserveer voldoende tijd voor deze opdracht.

opgave 1Nederlanders en hun gezagsdragers 1950-1990: verzuiling,

polarisatie en herwonnen consensus

12p

Leg uit welke relatie er bestond tussen de verzuiling en de consensuspolitiek in de jaren

vijftig.

Gebruik bron 1.

Op grond van deze bron worden twee juiste uitspraken gedaan:

1 Er is een opvallend verschil tussen het stemgedrag in de jaren vijftig en het stemgedrag in

de jaren zeventig.

2 Het jaar 1967 vormt een keerpunt in de ontwikkeling van het stemgedrag in Nederland.

24p

Toon met telkens twee gegevens uit de tabel de juistheid van elke uitspraak aan.

Gebruik bron 1.

34p

Verklaar de verschuivingen in de tabel wat betreft:

• het stemgedrag in de jaren vijftig en in de jaren zeventig vanuit de politieke cultuur van elk

van beide periodes;

• het omslagpunt 1967 vanuit politieke gebeurtenissen in 1966.

42p

Leg uit dat de juridische handelingsonbekwaamheid van de gehuwde vrouw in de jaren

vijftig paste bij de gedachte van de harmonieuze ongelijkheid in het gezin.

Gebruik bron 2.

Op grond van deze bron worden twee uitspraken gedaan:

1 Dit verhaal is kenmerkend voor de omslag in de jaren zestig in de houding van veel

katholieken ten aanzien van seksualiteit.

2 Dit verhaal is kenmerkend voor veranderingen in de jaren zestig bij veel katholieken in

het omgaan met gezag.

54p

Geef voor elk van beide uitspraken een argument.

In 1974 werd door de regering de Emancipatiecommissie ingesteld.

62p

Leg uit dat

• de instelling van deze Emancipatiecommissie goed aansluit bij de strategie van Man Vrouw

Maatschappij (MVM);

• minder goed aansluit bij de strategie van Dolle Mina.

Gebruik bron 3.

De tekenaar Opland geeft in deze prent een visie op de manier waarop de discussie over een

wettelijke regeling van abortus verloopt.

73p

Welke visie op deze kwestie geeft de tekenaar hier? Licht je antwoord toe met twee

elementen uit de prent.

Gebruik bron 4.

Beel noemt enkele progressieve programmapunten die verband houden met het principe van

‘spreiding van inkomen, kennis en macht’.

84p

Noem twee van die punten en leg telkens uit wat het verband is met het principe van

‘spreiding van inkomen, kennis en macht’.

Gebruik bron 4.

Beel geeft een gekleurde weergave van de veranderingen in het leiderschap en van de

veranderingen van de achterban van de PvdA.

92p

Noem één van die veranderingen in het leiderschap en één van die veranderingen in de

achterban van de PvdA en leg telkens uit waarom Beel er weinig van moet hebben.

Gebruik de bronnen 5, 6 en 7.

1016p

Lees eerst de cursieve inleiding in het bronnenboekje bij de bronnen 5, 6 en 7 en voer

daarna de opdrachten uit.

Stel: de hoofdredacteur van het Veronica Magazine wil voor het vijfenveertigjarig jubileum

van Radio Veronica in 2005 een achtergrondartikel over de plaats van deze radio- en tv-

omroep in de Nederlandse geschiedenis. Jij doet voor dit artikel een onderzoekje. Je hebt

daarvoor drie krantenknipsels uit het Nieuwsblad van het Noorden en wat

achtergrondinformatie (zie de cursieve inleiding bij de bronnen) verzameld.

Om je artikel een lijn te geven, kies je deze hypothese als uitgangspunt:

De geschiedenis van Veronica is representatief voor de emancipatie van jongeren, de

ontzuiling van de media en de verandering in de houding van gezagsdragers tegenover

vernieuwing in de jaren zestig en zeventig.

Met de drie bronnen en je kennis van deze periode ga je deze hypothese toetsen.

Neem voor de samenhang de cursieve kopjes over.

Je bent jong en je wilt wat

In de eerste plaats bekijk je de rol van Radio Veronica bij de emancipatie van jongeren.

A Beschrijf de rol die Radio Veronica daarin speelde. Doe dat door:

• eerst twee redenen te geven waarom Radio Veronica kiest voor jongeren als doelgroep;

• daarna een reden te noemen waarom veel jongeren niets zagen in de bestaande omroepen;

• ten slotte, eerst met bron 6, daarna met bron 7, duidelijk te maken wat Radio Veronica

betekende voor de emancipatie van jongeren.

Piraten en politiek

In de tweede plaats bekijk je de rol van Radio Veronica bij de ontzuiling van de media.

B Bepaal de bijdrage van Radio Veronica hieraan. Doe dat door:

• eerst een verklaring te geven voor de opstelling van de VVD bij de val van het kabinet

Marijnen (bron 6);

• daarna uit te leggen waarom KVP, ARP en PvdA tegen commerciële omroepen zijn;

• ten slotte duidelijk te maken in welk opzicht Radio Veronica invloed had op de ontzuiling

van de omroep.

Van Noordzee naar Hilversum

In de derde plaats bekijk je de rol van de gezagsdragers in de jaren zestig en zeventig in de

kwestie Veronica.

C Leg per bron (5, 6 en 7) uit, welke houding van de gezagsdragers tegenover vernieuwing

je er uit afleidt.

Veronica als teken van de tijd

Je eindigt met een conclusie, waarin je nagaat in hoeverre je hypothese klopt.

D Begin met het noemen van de kenmerken van de politieke cultuur aan het begin van de

jaren zestig en zeventig en de verschuiving die daarin optreedt. Beredeneer daarna, met

behulp van je antwoorden bij A tot en met C, of je hypothese voor elk van de drie

onderdelen ervan helemaal, gedeeltelijk of helemaal niet juist is.

opgave 2Met de loep op Lancashire. Katoen en samenleving 1750-1850

Omstreeks 1750 werd in Lancashire bombazijn gemaakt, een stof waarin men katoen en

linnen verweefde. Daaruit blijkt dat er in Lancashire toen al sprake was van verbinding met

de wereldmarkt.

112p

Leg dit uit.

Gebruik bron 8.

Deze prent toont een belangrijke voorwaarde voor de vestiging van een mill.

123p

Noem die voorwaarde en leg uit waarom na 1840 zo’n vestigingsplaats de ontwikkeling van

de (textiel)industrie vaak meer belemmerde dan bevorderde.

Het putting-out system van vóór de Industriële Revolutie bevatte al elementen van de

fabrieksmatige productie van textiel.

132p

Geef daarvan een voorbeeld.

Een gunstige omstandigheid voor de ontwikkeling van de katoennijverheid in Lancashire

was het ontbreken van gildenregels.

142p

Leg dit uit.

Gebruik bron 9.

Op grond van deze bron worden twee juiste uitspraken gedaan:

1 In vergelijking met de huisnijverheid kenden de arbeiders in deze spinfabriek op het werk

minder vrijheid.

2 In deze bron zijn effecten van de verschillende Factory Acts zichtbaar.

154p

Toon de juistheid van elk van beide uitspraken aan, telkens met gebruik van twee regels uit

het reglement.

Gebruik bron 9.

Uit deze regels blijkt dat ze zijn opgesteld voordat vakbonden invloed op de

arbeidsomstandigheden in deze fabriek hadden.

162p

Toon dat aan.

De naam ‘Industriële Revolutie’ suggereert dat in de katoennijverheid massaal

stoommachines werden ingevoerd. Toch was dit niet het geval.

172p

Geef daarvoor twee redenen.

Gebruik bron 10.

Stel: je onderzoekt sociale veranderingen die de Industriële Revolutie teweeg heeft gebracht

in Lancashire. Je vindt deze tekst van Friedrich Engels en je wilt deze bron gebruiken.

183p

Ga na hoe je deze bron bij je onderzoek kunt gebruiken. Doe dat door:

• eerst aan te geven welke sociale verandering door Engels wordt genoemd;

• vervolgens aan te geven welk oordeel Engels heeft over die sociale verandering en

• ten slotte uit te leggen of de bron bruikbaar is voor je onderzoek.

De mechanisatie van de katoennijverheid in Lancashire veranderde de huisnijverheid.

192p

Verklaar waarom dit eerst het werk van de vrouwen, daarna dat van de mannen

beïnvloedde.

Gebruik bron 11.

Stel: Iemand gebruikt deze tabel om te bewijzen dat handwevers in Groot-Brittannië het

slachtoffer worden van de Industriële Revolutie.

202p

Leg met twee argumenten uit waarom dit een onjuist gebruik van deze tabel is.

Een bewering:

Tussen 1848 en 1856 werden in Groot-Brittannië 3000 kilometer nieuwe rioolpijpen

aangelegd. Hierbij ging het voor de Britse notabelen naast filantropie vooral om

eigenbelang.

213p

Geef twee voorbeelden van dit eigenbelang en leg uit dat deze bewering eerder door een

socialist dan door een liberaal zal zijn gedaan.

Gebruik de bronnen 12, 13 en 14.

Tijdens de industrialisatie werd in de fabrieken op grote schaal gebruikt gemaakt van

kinderarbeid. Sommigen zagen deze kinderarbeid als een bewijs van de vooruitgang door de

industrie, anderen zagen dit als een negatief gevolg van de industrialisatie. De

‘draadjesmaker’ (regel 5 van bron 12) werd in deze discussie een veelgebruikt symbool.

226p

Geef per bron, telkens met één element, aan op welke manier de ‘draadjesmaker’ gebruikt

wordt om een positief of negatief gevolg van industrialisatie te benadrukken.

In de negentiende-eeuwse discussie over kinderarbeid speelden de burgerlijke idealen van

de middenklasse een grote rol, maar lieten arbeiders nauwelijks hun stem horen.

233p

Licht dit toe. Doe dat door:

• het burgerlijk ideaal van de middenklasse dat in de discussie een rol speelde te noemen en

• twee redenen te geven waarom de meeste arbeiders nauwelijks hun stem lieten horen.

Tijdens de oorlogen met Napoleon werd Groot-Brittannië lange tijd (1806-1813) afgesloten

van het vasteland van Europa.

243p

Leg uit:

• waarom sommige (textiel)fabrikanten meer en andere minder te lijden hadden van deze

afsluiting;

• waarom de landadel van deze afsluiting profiteerde.

In 1838 werd de Anti-Corn-Law League opgericht die leidde tot afschaffing van de

graanwetten in 1846.

252p

Leg uit waarom fabrikanten en arbeiders

• een gelijk belang hadden bij afschaffing van de graanwetten, maar

• een tegengesteld belang kregen toen de afschaffing bereikt was.