Eindexamen filosofie vwo 2022, tijdvak 3

Leg uit in welk opzicht in Plato’s ideale staat een rechtvaardige

samenleving gebaseerd is op ongelijkheid.

Aristoteles onderscheidt verschillende goede samenlevingsvormen,

namelijk een monarchie, een aristocratie en een politeia.

Tegenover de politeia staat de democratie.

Leg met het begrip ‘deugd’ uit dat volgens Aristoteles een politeia een

betere samenlevingsvorm is dan een democratie.

Leg vervolgens de overeenkomst en het verschil uit tussen Aristoteles’

politeia en de aristocratie in tekst 1.

Een meritocratie is een samenleving waarin iemands maatschappelijke

positie wordt bepaald door verdiensten (merites). Veel mensen vinden dit

rechtvaardiger dan een samenleving waarin kansen afhangen van

iemands afkomst. In een meritocratie begint iedereen met gelijke kansen

om zichzelf te ontwikkelen, en de verschillen in maatschappelijke positie

worden bepaald door wat ze met hun capaciteiten doen.

Het ideaal van een meritocratie sluit aan bij de opvatting dat mensen

autonome individuen zijn. Deze opvatting is in de moderniteit op

verschillende manieren ingevuld.

Leg uit dat het ideaal van een meritocratie kan aansluiten bij de opvatting

van het autonome individu van:

− het protestantisme, en

− het existentialisme.

Volgens filosoof Michael Sandel biedt het ideaal van een meritocratie

geen oplossing voor ongelijkheid, maar alleen een ander soort

rechtvaardiging van ongelijkheid, met een donkere keerzijde:

Volgens Sandel is een meritocratie een onrechtvaardige samenleving.

In het debat tussen liberalisme en communitarisme geldt Sandel als een

communitaristische filosoof.

Leg uit van welke opvatting van rechtvaardigheid het communitarisme

uitgaat, met:

− het begrip ‘dikke moraal’, en

− tekst 2.

Onderstaande afbeeldingen 1 en 2 verbeelden elk een ander begrip van

rechtvaardigheid. Critici van de meritocratie koppelen het meritocratische

ideaal aan afbeelding 1, terwijl volgens hen afbeelding 2 een

rechtvaardiger samenleving verbeeldt.

Of een meritocratie rechtvaardig is, hangt af van principiële vragen over

gelijkheid, vrijheid en verantwoordelijkheid.

Voorstanders van een meritocratie zullen het niet eens zijn met de manier

waarop het ideaal van een meritocratie in afbeelding 1 wordt

weergegeven.

Leg uit dat afbeelding 1 en 2 uitgaan van een ander begrip van

rechtvaardigheid.

Geef vervolgens met de waarden vrijheid en verantwoordelijkheid een

kritiekpunt op de weergave van een meritocratie in afbeelding 1.

Beargumenteer met een definitie van rechtvaardigheid of een meritocratie

volgens jou het goede leven mogelijk maakt.

Volgens Sandel heeft het meritocratische ideaal ertoe geleid dat in onze

samenleving te veel waarde wordt gehecht aan universitaire diploma’s. Zo

geldt voor veel basisschoolkinderen en hun ouders een vwo-advies als

het hoogst haalbare. Ook verdienen universitair geschoolden gemiddeld

meer dan werknemers met een ander soort opleiding. Volgens Sandel is

het echter onmogelijk en onwenselijk dat iedereen naar een universiteit

gaat. Hij pleit voor een herwaardering van praktische arbeid, bijvoorbeeld

in fabrieken, de schoonmaak en de zorg: beroepen die nu vaak lager

betaald zijn.

Sandel stelt dat we de waardering van werk niet aan de vrije markt

kunnen overlaten, maar dat we als samenleving moeten bepalen welke

waarde verschillende soorten werk hebben:

Critici noemen de meritocratie ook wel een prestatiemaatschappij.

Geef de paradox van de verwerkelijking van de vrijheid via de vrije markt

in de prestatiemaatschappij weer.

Beargumenteer vervolgens:

− of je het met Sandel eens bent dat de waarde van werk niet via de

vrije markt bepaald moet worden, en

− of Sandels pleidooi in tekst 3 volgens jou een oplossing biedt voor de

paradox van de verwerkelijking van de vrijheid via de vrije markt in de

prestatiemaatschappij.

Leg deze twee opvattingen van Tronto uit met Korthals’ kritiek op het

Europese landbouwbeleid.

Dat voedsel onderdeel is van de vrije markt, wordt volgens Korthals

zichtbaar in het huidige systeem waarin internationale multinationals veel

macht hebben. Daarover zegt een journalist:

Uit tekst 4 spreekt kritiek op instituties. Ook vanuit het structuralisme is

kritiek op instituties mogelijk.

Leg uit van welke opvatting van instituties het structuralisme uitgaat.

Geef vervolgens met tekst 4 een kritiekpunt op instituties vanuit het

structuralisme.

Korthals pleit voor agro-ecologische landbouw. Daarbij moet een slimme

wisselwerking tussen schimmels en insecten – zonder gebruik van

pesticiden – leiden tot een rijk en gezond landleven en een goede oogst.

Hij meet de successen van de agro-ecologie af aan een aantal ethische

criteria:

Martha Nussbaum pleit voor de capabilities approach als het gaat om het

goede leven.

Leg uit dat tekst 5 kan aansluiten bij Nussbaums capabilities approach.

Een van de problemen van agro-ecologische landbouw is dat de oogst

afhankelijk is van schommelingen in het ecosysteem, waardoor de

opbrengst nog altijd lager is dan die van intensieve landbouw.

Louise Fresco, bestuursvoorzitter van Wageningen University &

Research, is om deze reden geen voorstander van agro-ecologische

landbouw. Die zal volgens haar nooit genoeg opbrengen om de

toekomstige tien miljard monden van de wereldbevolking te voeden. Ze

wijst erop dat juist door intensieve landbouw ondervoeding wereldwijd is

afgenomen van zestig naar elf procent, omdat basisvoedsel – zoals

fabrieksbrood – goedkoop wordt geproduceerd.

Fresco pleit voor een ecologische transitie waarbij intensieve landbouw

met technologie nóg intensiever wordt. Genetische modificatie en het door

drones en datasystemen optimaliseren van omstandigheden waarin

gewassen kunnen groeien, zullen zowel de huidige vervuiling als de

ecologische uitputting in de toekomst verminderen.

Volgens Fresco kun je met technologische middelen ook bereiken dat

consumenten niet vervreemd raken van voedsel dat mechanisch is

geproduceerd. Via internet kan je als consument bij een industriële boer

‘jouw’ koe Sjoukje1 volgen en alleen haar melk bestellen.

Korthals is een expliciete tegenstander van Fresco’s opvattingen. Hij wijst

erop dat agro-ecologische landbouw nu al vervuiling en uitputting van de

grond voorkomt en mogelijke vervreemding van voedsel tegengaat. Want

de consument kan op het land zelf zien hoe de tomatenplanten groeien,

welke insecten kwalijke ziektekiemen verjagen en hij kan zelf de tomaten

oogsten.

De manier waarop je kijkt naar een ecologische transitie zoals Fresco

voorstelt, is afhankelijk van je opvatting over het goede leven.

Beargumenteer of jij het eens bent met Fresco’s opvatting over

ecologische transitie met:

− een definitie van het goede leven met betrekking tot voedsel, met de

dimensie lichaam, en

− een afweging tussen Fresco’s oplossing voor ‘vervreemding van

voedsel’ en die van Korthals.

Volgens Korthals maakt betrokkenheid bij het produceren van voedsel

consumenten rijker als mens. Hij vindt dat het erom gaat dat de mens

zichzelf verbindt met de bodem, de planten en de dieren.

Vanuit deze opvatting van Korthals is de volgende stelling mogelijk: je

bezighouden met hoe voedsel wordt geproduceerd is essentieel voor de

vraag naar zin en betekenis.

Bruno Latour keert zich in zijn benadering van de natuur tegen het

subject-objectschema, dat volgens hem een theoretische constructie is

die weinig te maken heeft met de praktijk.

Leg uit dat Latours benadering van de natuur een antwoord geeft op de

vraag naar zin.

Beargumenteer vervolgens met de hierboven genoemde stelling of jij het

eens bent met dit antwoord van Latour op de vraag naar zin.

Fresco denkt dat verdere mechanisering van intensieve landbouw meer

natuur zal opleveren. Er zal minder landbouwgrond nodig zijn. Het

overschot aan landbouwgrond zal volgens Fresco omgezet kunnen

worden in natuur die mens en dier op een duurzame manier ten goede

zullen komen. Door technologische innovatie zal er bovendien minder

arbeid van boeren nodig zijn om evenveel voedsel te produceren.

Daar staat tegenover dat de huidige mechanisering van landbouw leidt tot

voedselverspilling. Ongeveer dertig procent van het voedsel dat

wereldwijd wordt geproduceerd, wordt weggegooid.

Karl Marx is er net als Fresco van overtuigd dat mechanisering tot minder

arbeid zal leiden. Hij beschrijft het ideaal van animal laborans.

Hannah Arendt heeft kritiek op dit ideaal van Marx.

Leg met deze kritiek van Arendt op Marx’ ideaal van animal laborans uit

in welk opzicht Fresco en Arendt het niet met elkaar eens zouden zijn.

Leg vervolgens uit in welk opzicht Fresco en Arendt het wel met elkaar

eens zouden zijn over de natuur.

Korthals is geen voorstander van het uitbreiden van intensieve landbouw

door mechanisering, met name niet in landen waar nu voedseltekorten

zijn, zoals in delen van Afrika:

Korthals ziet lokaal je eigen voedsel verbouwen als een plicht.

Volgens Locke hebben mensen van nature bepaalde rechten en plichten

die met elkaar verbonden zijn.

Leg uit op basis waarvan natuurlijke rechten en plichten volgens Locke

met elkaar verbonden zijn.

Leg vervolgens met tekst 6 een voorbeeld van zo’n natuurlijk verbonden

recht en plicht van Locke uit.

Fresco (vergaande mechanisering van intensieve landbouw om alle

toekomstige monden te voeden) en Korthals (lokale agro-ecologische

landbouw die meebeweegt met natuurlijke schommelingen) nemen

verschillende posities in als je het produceren van voedsel bekijkt vanuit

de vijf argumenten in het milieudebat.

Martha Nussbaum onderscheidt twee strategieën voor omgaan met

kwetsbaarheid en afhankelijkheid in het menselijk leven. Beide

strategieën kun je toepassen op de kwestie van voedselproductie.

Leg voor Korthals uit:

− bij welk argument uit het milieudebat hij aansluit, en

− welke strategie van Nussbaum hij gebruikt.

Leg vervolgens voor Fresco uit:

− bij welk argument uit het milieudebat zij aansluit, en

− welke strategie van Nussbaum zij gebruikt.

Beargumenteer tot slot met een afweging van beide argumenten en beide

strategieën met wie jij het meer eens bent, met Korthals of met Fresco.

Leg dit uit met het voorbeeld van een kledingfabrikant.

Beargumenteer vervolgens met het begrip ‘vrijheid’ of jij het eens bent

met Hegels opvatting dat corporaties het streven naar winstmaximalisatie

tegengaan.

Om de nadelige effecten van winstmaximalisatie tegen te gaan is het

bedrijfsmodel ‘steward-ownership’ ontwikkeld. Hierbij verandert de

eigenaar van een bedrijf in een steward. Die doet afstand van de winst en

van het bedrijf zelf en bewaakt alleen nog de maatschappelijke missie

ervan, bijvoorbeeld duurzaam kleding produceren of lekker en gezond

brood bakken. Investeerders in het bedrijf, bijvoorbeeld aandeelhouders,

ontvangen een winstuitkering, maar hebben geen zeggenschap over de

koers. De steward ontvangt een gewoon salaris zonder winstuitkering,

maar bepaalt wel de koers van het bedrijf.

Steward-owned bedrijven zijn niet gericht op snelle winst, wat ze volgens

voorstanders op de lange termijn financieel gezonder en stabieler maakt.

Daarom zou het voor aandeelhouders interessant blijven om te

investeren, ook al hebben ze geen zeggenschap meer over de koers van

het bedrijf.

Volgens Alasdair MacIntyre moeten praktijken worden beschermd tegen

corrumperende effecten van buitenaf.

Steward-ownership is een manier om de praktijk van een bedrijf te

beschermen tegen de corrumperende effecten van de vrije markt.

Leg dit uit met het onderscheid tussen interne en externe goederen.

Leg vervolgens met dit onderscheid uit dat het volgens MacIntyre van

belang blijft dat stewards deugden ontwikkelen.

Bord&Stift is een Nederlands bedrijf dat whiteboard-animaties maakt,

waarmee ze ingewikkelde kwesties met tekeningen uitleggen. Als

steward-owned bedrijf hebben zij hun missie vastgelegd: met hun

werkwijze en filmpjes bijdragen aan positieve verandering in de wereld.

Hoe dit vorm krijgt, is steeds onderwerp van discussie binnen Bord&Stift.

Charlotte van Leeuwen, oprichtster en steward, vertelt dat dit bijvoorbeeld

gebeurt door het maken van gratis filmpjes voor organisaties die zij willen

steunen. Daarnaast is Van Leeuwen bezig met initiatieven van

werknemers om gezonde banen te creëren, waarin mensen autonomie én

vertrouwen krijgen, maar ook genoeg tijd en energie overhouden om

bijvoorbeeld een goede vader of moeder te zijn.

De werkwijze van Bord&Stift sluit beter aan bij het Rijnlandse model dan

bij het Angelsaksische model, omdat Bord&Stift door de structuur van

steward-ownership niet primair is gericht op winstmaximalisatie voor de

aandeelhouders, maar op de belangen van de stakeholders.

Geef nog een andere reden waarom de werkwijze van Bord&Stift beter

aansluit bij het Rijnlandse model dan bij het Angelsaksische model.

Beargumenteer met de neoklassieke (economische) opvatting over

hebzucht en egoïsme wat volgens jou een beter bedrijfsmodel is, steward-

ownership of het Angelsaksische model.

Van Leeuwen probeert bij Bord&Stift gezonde banen te realiseren.

Marx bekritiseerde het kapitalistisme.

Leg met Marx’ opvatting van de rol van kapitaal uit dat je de gezonde

banen bij Bord&Stift positief zou kunnen beoordelen.

Vanuit Marx’ opvatting zou je elke vorm van loonarbeid, gezond of

ongezond, in een kapitalistisch systeem ook kunnen bekritiseren.

Leg dit uit met:

− Marx’ gedachte dat de sociaal-economische positie van mensen

bepalend is voor hun bewustzijn, en

− de rol van loonarbeid in de klassenstrijd.

Bord&Stift is niet alleen steward-owned, maar ook zelfsturend. Teams van

werknemers hebben de bevoegdheid om zelfstandig beslissingen te

nemen. Ze worden daarbij geleid door de missie van Bord&Stift en niet

door streven naar winstmaximalisatie. Na discussie heeft een beleidsteam

bijvoorbeeld besloten dat Bord&Stift afscheid gaat nemen van enkele

klanten. Deze klanten zouden geen positief effect hebben op de

samenleving.

Habermas wijst op het gevaar dat in de vrije markt de leefwereld kan

worden gekoloniseerd door het economische systeem.

De zelfsturende teams van Bord&Stift kunnen de dominantie van het

economische systeem ten opzichte van de leefwereld tegengaan.

Leg dit uit met het onderscheid tussen communicatief en instrumenteel

handelen.

De beslissing van de eigenaar van een bedrijf om steward te worden, lijkt

haaks te staan op het heersende ideaalbeeld van de ‘vrije ondernemer’.

Volgens dat ideaal geeft de ondernemer naar eigen inzicht leiding aan het

bedrijf en weet daarmee een enorme winst te boeken.

Van Leeuwen heeft ervoor gekozen om steward te worden, omdat ze

denkt dat een bedrijf juist door teamwork tot bloei kan komen.

Leg met de begrippen instrumentele waarde en intrinsieke waarde het

verschil in visie uit tussen de ‘vrije ondernemer’ en de ondernemer als

steward.

De ideaalbeelden van de ‘vrije ondernemer’, van de ondernemer als

steward, of van nog een ander type ondernemer, veronderstellen elk een

bepaalde opvatting van vrijheid.

Ga uit van de volgende stelling: de verabsolutering van de abstracte

vrijheid van het individu binnen de context van de moderne markt

ondermijnt het goede leven.

Beargumenteer met een ideaalbeeld van de ondernemer of je het eens

bent met deze stelling.