opgave 1Opgave 1 Klimaatscepticisme
Klimaatsceptici zetten vraagtekens bij de oorzaken voor
klimaatveranderingen die wetenschappers geven. Een van de
belangrijkste klimaatsceptici in Nederland is de wetenschapsjournalist
Marcel Crok.
Volgens hem schotelen klimaatwetenschappers ons wetenschappelijke
modellen voor die aantonen dat de aarde steeds vlugger opwarmt, maar
vergeten ze erbij te zeggen dat die modellen niet op absolute zekerheid
berusten. Crok betoogt:
tekst 1
Het politiek gestelde doel is duidelijk: de opwarming van de aarde beperken
tot 2 graden Celsius. Om daaronder te blijven mag de wereld in totaal niet
meer dan ongeveer drieduizend gigaton CO2 uitstoten, stelt een prominente
grafiek in het vijfde rapport van het Intergovernmental Panel on Climate
Change (IPCC).
Het IPCC baseert zich op klimaatmodellen. Hoe goed zijn die?
Niet best. Ze overschatten de opwarming in de laatste 35 jaar al fors. Zo warmen de oceanen in de modellen bijna twee keer zo snel op als waargenomen. Modellen simuleren forse opwarming hoog in de tropische atmosfeer, maar satellieten en weerballonnen hebben die ‘hot spot’ niet gemeten. bron: de Volkskrant, 5 december 2015
Aangezien de modellen niet op absolute zekerheid berusten, kun je je
afvragen of ze wel een juiste weergave van de werkelijkheid zijn en of die
‘hot spot’ nu wel of niet in de buitenwereld bestaat.
In de geschiedenis zijn er nogal wat filosofen die uitgaan van zowel het
empirisme als van het idee van indirecte waarneming. De combinatie van
deze twee uitgangspunten kan echter leiden tot metafysisch scepticisme.
12pLeg uit dat de combinatie van empirisme en indirecte waarneming tot
metafysisch scepticisme kan leiden.
Leg vervolgens met tekst 1 uit dat Croks klimaatscepticisme niet
metafysisch maar epistemologisch van aard is.
Jan Paul van Soest, milieukundige, reageerde op Croks artikel met de
woorden:
tekst 2
“Wat Crok doet, is exemplarisch voor de klimaatsceptici. Cherry picking
noemen we dat. Een onzeker dilemma binnen de klimaatwetenschap eruit
Van Soests uitspraak sluit aan bij het fallibilisme van Charles Peirce.
23pLeg uit dat Van Soests uitspraak aansluit bij Peirces fallibilisme.
Leg vervolgens de kritiek van Peirce op sceptische twijfel uit met de
zekerheidseis en de onfeilbaarheidseis.
Beargumenteer ten slotte met het begrip ‘nut’ of jij deze kritiek
overtuigend vindt als antwoord op sceptische twijfel.
Klimaatsceptici zijn een doorn in het oog van allerlei milieuactivisten.
Stel je twee milieuactivisten voor die strijden tegen de negatieve gevolgen
van klimaatverandering voor dieren.
Milieuactivist A handelt vanuit een functionalistische opvatting.
Milieuactivist B handelt vanuit Aristoteles’ hylemorfisme.
Hoewel milieuactivist A en milieuactivist B voor hetzelfde doel strijden,
zullen zij door hun filosofische uitgangspunten een andere opvatting
hebben over bewustzijn van dieren.
34pLeg uit op welke manier bewustzijn van dieren verdedigd kan worden:
− door milieuactivist A en
− door milieuactivist B.
Geef vervolgens een argument:
− tegen de opvatting van milieuactivist A en
− tegen de opvatting van milieuactivist B.
Van Soest schreef een boek over klimaatsceptici: De Twijfelbrigade.
Daarin legt hij uit dat klimaatsceptici een aantal terugkerende strategieën
hebben voor hun stellige ontkenning dat de opwarming van de aarde
wordt veroorzaakt door de mens.
tekst 3
Van Soest vindt bij de tachtigjarige Amerikaanse senator Jim Inhofe de eerste
verklaring voor de stellige ontkenning: dogmatische religie. In zijn boek The
Greatest Hoax - How the Global Warming Conspiracy Threatens Your
Future verdedigt Inhofe de stelling dat “klimaatverandering door de mens
onmogelijk is, omdat God nog steeds daarboven zit”. Inhofe vertegenwoordigt een groep gelovigen die de invloed van de mens niet kunnen erkennen zonder van hun geloof te vallen. God gaat over het weer, niet de mens. bron: https://decorrespondent.nl
Hoewel Van Soest in zijn boek flink uithaalt naar klimaatsceptici,
beschuldigt hij ze allerminst van leugen en bedrog.
Pierre Bayle bestrijdt religieus dogmatisme met sceptische argumenten.
Ook Sextus Empiricus zou weinig ophebben met het dogmatisme in
tekst 3. Hij staat voor een sceptische levenshouding.
43pLeg uit hoe we volgens Bayle moeten omgaan met de religieuze opvatting
van Inhofe in tekst 3.
Leg vervolgens uit in welk opzicht Bayles opvatting wel past bij het
beginsel van Sextus’ scepticisme, maar niet bij het einddoel ervan.
Van Soest roept in zijn boek klimaatsceptici bovenal op om te stoppen
met pseudowetenschap. Klimaatsceptici doen volgens hem namelijk één
belangrijk ding niet in hun twijfelzaaierij: het onderbouwen van hun
alternatieve opvatting door middel van natuurkundig bewijs.
Om te bepalen wat wetenschappelijk is en wat niet, kan gebruikgemaakt
worden van het falsificatiecriterium en het verificatiecriterium. Vanuit de
Duhem-Quinestelling zijn beide criteria te bekritiseren.
52pLeg uit welk demarcatiecriterium Van Soest gebruikt in zijn oproep aan de
klimaatsceptici.
Geef vervolgens de kritiek vanuit de Duhem-Quinestelling weer op het
demarcatiecriterium dat Van Soest gebruikt.
Van Soests belangrijkste argument gaat echter over de financiering van
veel wetenschappelijk onderzoek dat klimaatsceptici gebruiken:
tekst 4
Het zijn veelal Amerikaanse oud-wetenschappers die zich ontpoppen tot
economie-activisten en aan de leiband lopen van de fossiele industrie, zoals
oliebedrijf ExxonMobil.
Klimaatscepticus Crok baseert veel van zijn verhalen op denktanks waar
dergelijke types achter zitten. Zij gaan nog veel verder in hun ontkenning en hebben vooral een politieke afweging om (de ernst van) de opwarming van de aarde in twijfel te trekken. Omdat ze tegen overheidsinmenging op de vrije markt zijn of de belangen van bepaalde industrieën behartigen. naar: de Volkskrant, 7 december 2015
Wie wil bepalen of hij het eens is met Crok of met Van Soest of met geen
van beiden, zal een bepaalde houding tegenover waarheid hanteren:
bijvoorbeeld die van de wetenschappelijk activisten.
Maar het is ook mogelijk om de pyrronistische problematiek erbij te
betrekken. Deze problematiek kan op verschillende manieren worden
geïnterpreteerd, waaronder op dialectisch niveau.
Bovendien speelt de spanning tussen de waardevrijheid en
waardegebondenheid van wetenschap in deze discussie tussen Crok en
Van Soest een rol.
64pLeg met tekst 4 uit dat de opvattingen waarop Crok zich baseert niet
waardevrij zijn.
Leg vervolgens het verschil uit tussen wetenschappelijk scepticisme en de
dialectische interpretatie van het pyrronisme.
Beargumenteer of jij wel of geen oordeel kunt vormen met wie je het eens
bent in de discussie tussen Crok en Van Soest:
− met een afweging tussen wetenschappelijk scepticisme en de
dialectische interpretatie van het pyrronisme en
− met het onderscheid tussen waardegebondenheid en waardevrijheid.
opgave 2Opgave 2 Direct realisme
Volgens de hedendaagse Amerikaanse filosoof John Searle is het
volkomen duidelijk dat de buitenwereld en de objecten die zich daarin
bevinden, echt bestaan. Ze bestaan volgens Searle onafhankelijk van de
overtuigingen die we erover hebben; dat wil zeggen: ze bestaan objectief.
Daarnaast is er een subjectieve wereld met innerlijke mentale toestanden.
Die mentale toestanden zijn afhankelijk van de persoon die ze heeft; dat
wil zeggen: ze zijn subjectief.
Onze waarneming brengt volgens het direct realisme van Searle de
objectieve buitenwereld in direct contact met de subjectieve binnenwereld.
Het direct realisme is echter gevoelig voor sceptische kritiek.
In zijn boek uit 2015, Dingen zien zoals ze zijn, probeert Searle zijn direct
realisme tegen de verschillende vormen van scepticisme te verdedigen.
Hij begint bij het epistemologisch scepticisme:
tekst 5
Sceptische argumenten hebben in de filosofie over het algemeen dezelfde
vorm: het maakt niet uit hoeveel bewijs je hebt voor je overtuiging, je kunt je
altijd vergissen. Er is een kloof tussen het bewijs en de conclusie.
Om verschillende antwoorden op het epistemologisch scepticisme goed te
kunnen onderscheiden, kun je gebruikmaken van de generieke vorm van
de sceptische paradox.
72pGeef de generieke vorm van de sceptische paradox weer.
Geef vervolgens met tekst 5 een voorbeeld van deze sceptische paradox.
Searle gaat in zijn verdediging tegen het scepticisme in op David Hume.
Volgens Hume kan de waarneming geen bewijs leveren voor een
bestendig en onafhankelijk bestaan van de buitenwereld en de objecten
daarin.
82pLeg deze opvatting van Hume uit met:
− zijn begrip ‘impressie’ en
− de rol van de verbeelding.
Searle is het grotendeels eens met de kritiek van Hume. Er is inderdaad
een probleem om het bestaan van de buitenwereld en de objecten daarin
te bewijzen.
Maar dat betekent volgens Searle nog niet dat je niets zou kunnen weten.
Waarnemen, zo stelt Searle, is zelf namelijk al een vorm van weten:
tekst 6
Ik ben ervan overtuigd dat het verkeerd is om te denken dat als ik naar deze
tafel kijk, mijn visuele ervaring het ‘bewijs’ is dat er een tafel staat.
Wat is precies de juiste manier om de relatie tussen mijn visuele ervaring en
mijn weten dat er een tafel staat te beschrijven? Ik heb geen ‘bewijs’ dat er
een tafel staat, en ik hoef ook geen afleiding te maken, ik kan het bureau zien.
En zien is in dit geval weten. En net zo min als ik ‘bewijs’ heb dat er een tafel voor mij staat, heb ik ‘bewijs’ dat ik twee benen heb, ik ervaar ze namelijk direct. De grote fout is te denken dat zien ‘bewijs’ levert, terwijl het dat niet doet, nooit doet. Zien is zelf de manier om te weten. naar: Searle, Seeing things as they are, 2015
Volgens Searle is er geen bewijs nodig om te weten dat hij twee benen
heeft. Net als John Austin meent ook Searle dat er een verschil is tussen
iets weten en iets kunnen bewijzen.
George Moore formuleert drie voorwaarden waaraan een strikt bewijs
moet voldoen. Met die criteria zou Searle volgens Moore wel degelijk een
bewijs kunnen leveren dat hij twee benen heeft.
92pLeg uit in welk opzicht Searles opvatting in tekst 6 aansluit bij Austins
opvatting over het verschil tussen weten en bewijzen.
Geef vervolgens met behulp van de criteria van Moore weer dat Searle
een strikt bewijs kan geven dat hij twee benen heeft.
Searle is niet de eerste aanhanger van het direct realisme. Al in de
achttiende eeuw verdedigde Thomas Reid het direct realisme. Ook hij
stelt dat we rechtstreeks toegang hebben tot externe objecten en de
buitenwereld en zet zich af tegen Humes opvatting dat we slechts ideeën
waarnemen. Volgens Reid heeft Hume hiervoor maar één argument dat
bovendien volgens Reid tot de tegenovergestelde conclusie zou moet
leiden. Hume schrijft:
tekst 7
De tafel die we zien, lijkt kleiner te worden als we er verder van af gaan staan,
maar de werkelijke tafel die onafhankelijk van ons bestaat, ondergaat geen
102pLeg uit dat Humes argument in tekst 7 volgens Reid niet tegen het direct
realisme ingaat.
Leg vervolgens uit dat Reid in dit opzicht geen naïef realist is.
Net als Reid bekritiseert Searle het metafysisch scepticisme van filosofen
als Locke en Berkeley:
tekst 8
Waarneming geeft een directe presentatie. We hebben geen bewijs en maken
geen afleiding, we nemen de voorwerpen om ons heen direct waar.
Dus het scepticisme dat betrekking had op klassieke filosofen raakt ons niet.
Reid gebruikt het waarnemen van de zon en de maan in zijn beschrijving
van het verschil in opvatting van Locke en Berkeley.
114pGeef met het voorbeeld van het waarnemen van de zon en de maan:
− het verschil weer tussen de representatieve theorie van Locke en de
idealistische theorie van Berkeley en
− de kritiek van Reid weer op beide theorieën.
Leg tot slot met het begrip ‘gezond verstand’ uit in hoeverre het direct
realisme een beter antwoord geeft op het metafysisch scepticisme dan het
indirect realisme.
De manier waarop Searle het direct realisme verdedigt tegen metafysisch
scepticisme lijkt volgens hem op de manier waarop Wittgenstein het
scepticisme ten aanzien van andere geesten weerlegt vanuit zijn
privétaalargument.
Ook hier is volgens Searle geen sprake van bewijs of afleiding:
tekst 9
Als ik een man zie die net door een auto is overreden, en ik zie dat zijn been
nog klem zit onder die auto en hij schreeuwt het uit, dan neem ik geen
symptomen van pijn waar; maar dan is dit, zoals Wittgenstein zegt, een
situatie die we een man die ‘pijn heeft’ noemen.
We zouden het mis kunnen hebben en het zou kunnen zijn dat de gebeurtenis
onderdeel was van een Hollywoodfilm waarin net de scène werd opgenomen
waarin iemand pijn heeft.
Maar het is belangrijk om te zien dat wat er wordt uitgebeeld precies ‘iemand
die pijn heeft’ is. Dat wil zeggen - zoals Wittgenstein zou doen - het taalspel
van het toekennen van pijn is zo dat dit een geval is waarin het terecht is om van pijn te spreken. En zelfs in gevallen waarin we ons vergissen, is de verkeerde toekenning gebaseerd op wat pijn eigenlijk is. Welnu, als we deze les toepassen op zien, net zoals we zouden kunnen zeggen: “dit is een geval dat we ‘een man die pijn heeft’ noemen”, zo zouden we ook kunnen zeggen: “dit is een geval dat we ‘een tafel voor ons zien’ noemen.” naar: Searle, Seeing things as they are, 2015
In tekst 9 gebruikt Searle Wittgensteins oplossing voor het conceptueel
scepticisme ten aanzien van andere geesten om zich te verdedigen tegen
het metafysisch scepticisme.
Het standpunt van het direct realisme over het probleem van andere
geesten kan worden ondersteund door cognitiewetenschap.
123pLeg uit dat het standpunt van het direct realisme ten aanzien van andere
geesten kan worden ondersteund door cognitiewetenschappelijke
bevindingen.
Geef vervolgens aan wat Wittgensteins privétaalargument inhoudt.
Leg tot slot uit dat Searle de oplossing van Wittgenstein voor het
conceptueel scepticisme ten aanzien van andere geesten gebruikt om
zich te verdedigen tegen het metafysisch scepticisme.
opgave 3Opgave 3 Homeland
In de Amerikaanse tv-serie Homeland werkt Carrie Mathison als CIA-
agente op de afdeling ter preventie van terrorisme. Door een informant is
ze ervoor gewaarschuwd dat een Amerikaanse soldaat tijdens zijn
gevangenschap in Irak overgelopen is naar een terroristische organisatie.
Kort daarna wordt er een Amerikaanse gevangene gered, sergeant
Nicholas Brody. Het leger was Brody op het spoor gekomen door een
vage tip over de locatie van een safehouse waar hij jarenlang gevangen
heeft gezeten.
Carrie denkt meteen dat sergeant Brody de overgelopen soldaat is op wie
haar informant doelde, maar zij wordt niet geloofd binnen de CIA omdat er
te weinig aanwijzingen zijn voor haar theorie.
In gesprek met haar directe baas en vriend Saul Berenson verdedigt
Carrie haar idee om sergeant Brody te volgen en af te luisteren, ook al
voldoet het niet aan de regels. Ze probeert het belang van de actie
duidelijk te maken:
tekst 10
Carrie: Sergeant Brody komt morgen thuis. Dus we hebben minder dan 22 uur
om de observatie goed te keuren, zodat we zijn telefoons kunnen afluisteren
en hem kunnen volgen.
Berenson: Ik ga niet op een gevoel af.
Carrie: Maar als ik gelijk heb, en hij een terrorist is, dan moeten we Brody in
de gaten houden. We hebben anders een infiltrant in ons midden.
Of een vergezocht scenario dat Brody is overgelopen serieus overwogen
moet worden, kan afhangen van de epistemologische theorie die je
aanhangt. Volgens relevantisme en contextualisme bepaalt de context
van de kennisclaim in belangrijke mate of een scenario serieus genomen
moet worden. Maar beide posities kiezen voor een andere insteek bij het
evalueren van de context.
133pLeg met tekst 10 uit of de situatie hier bepaalt dat Carries scenario
relevant is voor het contextualisme.
Leg vervolgens uit dat het relevantisme op andere gronden tot dezelfde
conlusie komt.
Beargumenteer ten slotte of Brody volgens het utilisme gevolgd zou
moeten worden.
Carrie en Berenson besluiten uiteindelijk dat er gesurveilleerd gaat
worden bij Brody thuis. Tijdens de surveillance blijkt dat Brody vele
nachtmerries heeft. Hij heeft moeite om de draad op te pakken met zijn
familie, en hij blijkt moslim te zijn geworden.
Deze informatie is echter niet voldoende om hem te beschuldigen van
terrorisme. Carrie probeert in haar surveillance bewijs te verzamelen,
maar slaagt daar niet in.
Tegelijkertijd heeft Carrie te kampen met een bipolaire stoornis die ze
moeilijk onder controle krijgt. Door omstandigheden lukt het haar niet om
tijdig haar medicatie te nemen, waardoor ze in een manische periode
belandt.
In haar manische fase is ze altijd extra scherp en doorziet ze verbanden,
logische connecties en informatie waar ze normaal gesproken niet de
concentratie voor heeft. Daardoor kan ze alle informatie extra goed
analyseren en op juiste waarde schatten. Zo vindt ze een aanwijzing dat
er een opvallend verband bestaat tussen de activiteiten van een
terroristenleider, Abu Nazir, en sergeant Brody. Ze twijfelt nu helemaal
niet meer aan haar theorie.
Als de manische periode afloopt, volgt een depressie, waardoor ze zelf
achteraf niet goed meer weet hoe ze tot dit inzicht kwam. Ze weet dus
nog wel dat ze terecht inzag dat Brody gekoppeld was aan Abu Nazir en
ze weet ook dat ze in haar manische periodes altijd extra goed kan
redeneren en denken. Ze weet echter niet meer hoe ze dit aantoonde, ze
is dat na de periode vergeten.
Carrie claimt dat ze zeker weet dat sergeant Brody een terrorist is.
Plato onderzoekt in de ‘Theaetetus’ aan de hand van een aantal
voorbeelden de voorwaarden voor kennis.
143pLeg uit welke eis Plato toevoegt aan de analyse van kennis.
Leg vervolgens uit:
− of Carries kennisclaim voldoet aan Plato’s toegevoegde eis van kennis
en
− in welk soort situaties Carries kennisclaim een Gettier-geval zou zijn.
Een hogere baas in de CIA komt erachter dat Carrie een bipolaire stoornis
heeft en ontslaat haar. Daarna beslist Carrie om een behandeling te
ondergaan om haar bipolaire stoornis voorgoed aan te pakken.
Deze behandeling bestaat uit electroshocks waarmee spiertrekkingen en
schokken opgewekt worden rondom de hersenen.
Berenson is bang voor wat er met Carrie zou kunnen gebeuren:
tekst 11
Berenson: Carrie, alsjeblieft, er zijn andere mogelijkheden. Je hoeft ze niet je
hersens kapot te laten maken.
Carrie: Die zijn al kapot.
Berenson: Ja? Ik hou toevallig van die hersenen.
(…)
Berenson: En de bijwerkingen? Geheugenverlies?
Carrie: Voor de korte termijn. Meestal tijdelijk. Veel van wat er is gebeurd, wil ik toch vergeten. Berenson: Dat is helemaal niet grappig. Carrie: Saul, ik heb mijn beslissing genomen. Ik ben je dankbaar voor je bezorgdheid, maar ik… ik kan zo niet meer leven. Het moet stoppen. bron: Homeland
Bij veel theorieën over persoonlijke identiteit speelt het geheugen een
belangrijke rol. Carrie is niet bang voor eventuele veranderingen als ze
haar geheugen deels verliest, terwijl Berenson juist vreest dat ze echt zal
veranderen.
Hume analyseert ons idee van persoonlijke identiteit en stelt dat het
geheugen daarin een belangrijke rol speelt.
152pLeg uit welke rol volgens Hume het geheugen heeft voor ons idee van
persoonlijke identiteit.
Beargumenteer vervolgens met het begrippenpaar dualisme en monisme
of jij vindt dat Carrie door de therapie van identiteit zal veranderen.
Door elektroshocks kunnen verwardheid en concentratieproblemen
ontstaan, waardoor je niet meer helder en duidelijk kunt denken. Carrie is
daarom bang dat ze in een schijnwereld terechtkomt en niet meer weet
wat echt of nep is.
De toestand waarin Carrie vreest terecht te komen is vergelijkbaar met de
sceptische scenario’s van het gedachte-experiment van Putnam van het
‘brein in een vat’ en de sceptische gedachte-experimenten van Descartes.
Dan geldt Carries onzekerheid echter niet alleen voor iemand die een
dergelijke shocktherapie heeft ondergaan, maar voor alle mensen.
162pLeg een overeenkomst uit tussen enerzijds een argument van Descartes’
sceptische twijfel en anderzijds Putnams sceptische gedachte-experiment.
Leg vervolgens met een verschil tussen deze argumenten uit welk
argument volgens jou meer onzekerheid veroorzaakt.
Achteraf blijkt Carrie gelijk te hebben: Brody heeft nog steeds connecties
met Abu Nazir. Er wordt door Nazir een terroristische aanslag op Amerika
beraamd, met Brody als beoogde aanslagpleger. Inmiddels is Brody
congreslid geworden en ambieert hij een politieke carrière om vanuit de
politiek nog veel meer ruimte te krijgen voor de idealen die hij als terrorist
heeft.
Brody voelt nog veel loyaliteit naar Abu Nazir. Brody is ervan overtuigd
dat de Amerikaanse politiek schuldig is aan oorlogsmisdaden en steunt
Nazir en zijn ideologie dat een terroristische aanslag als vergeldingsactie
voor de Amerkaanse oorlogsmisdaden gerechtvaardigd is.
Brody begint echter te twijfelen en wil het plan voor een aanslag eigenlijk
niet doorzetten, omdat er te veel onschuldige mensen bij om zouden
komen.
Brody heeft een conflict in zijn wereldbeeld waarin zijn Amerikaanse
achtergrond en idealen in botsing komen met de idealen van de
terroristengroep van Nazir.
Stel dat Brody beslist om de aanslag niet te plegen omdat hij bang is dat
er te veel onschuldige burgers het slachtoffer zouden worden van de
vergeldingsactie. Hij laat dan zijn loyaliteit naar Nazir varen.
Hoewel Brody dan beslist om de aanslag niet te plegen, is op grond van
zijn beweegredenen niet meteen te zeggen dat Brody in moreel opzicht
een goed mens genoemd kan worden.
Vanuit de plichtethiek van Kant wordt gekeken naar de motivatie achter
de handeling om te bepalen of iemand moreel juist handelt.
De deugdethiek van Aristoteles kijkt naar karaktereigenschappen,
bijvoorbeeld naar een eigenschap als loyaliteit.
173pLeg met de categorische imperatief uit of Kant loyaliteit als reden tot
handelen moreel juist zou vinden.
Leg vervolgens uit dat volgens Aristoteles’ deugdethiek loyaliteit een
deugd genoemd kan worden.
Leg ten slotte met de praktische houding van Brody uit wat rationaliteit en
integriteit van een wereldbeeld inhouden.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
