Eindexamen filosofie vwo 2010, tijdvak 2

Wat is het verschil in opvatting tussen Anselmus en Thomas enerzijds en

Averroes en Al Farabi anderzijds over de verhouding tussen rede en religie?

Beschrijf beide opvattingen en geef aan waarin het verschil bestaat.

De periode van de Europese Verlichting, na de Middeleeuwen dus, wordt wel

omschreven als een periode waarin de rede het is gaan winnen van het geloof.

Tevens is het een periode waarin de scheiding tussen kerk en staat wordt

bepleit en de vrijheid om zelf uit te maken welk geloof men wil aanhangen. Aan

het begin van de Verlichting beargumenteerde Locke dat de staat, of de

‘burgerlijke magistraat’, geen godsdienst dwingend kan opleggen.

Maar bijvoorbeeld ook de Nederlandse filosoof Spinoza, tijdgenoot van Locke,

pleitte voor godsdienstvrijheid. In het eerder genoemde artikel ‘Kunnen zeggen

wat je wil, is belangrijker dan kunnen geloven wat je wil’ wordt Spinoza door

Jonathan Israel aangehaald. Hij schrijft:

tekst 1

In zijn latere Tractatus politicus (1677) gaat Spinoza uitvoeriger in op de

gewetensvrijheid en de vrijheid van geloof, maar zijn fundamentele tolérantisme – dat

wil zeggen verdraagzaamheid die niet gebaseerd is op theologie – ruimt geen

bijzondere privileges in ter bescherming van het geloof, en is hoofdzakelijk bedoeld als

grondslag voor de individuele vrijheid van mening en de vrijheid om te spreken en te

schrijven.

Spinoza maakte zorgvuldig onderscheid tussen enerzijds het toelaten van gelovigheid

op zich, en anderzijds het religieuze groepen in staat te stellen zich te organiseren en

naar believen hun gezag uit te breiden, wat volgens hem iets heel anders is. Terwijl

Spinoza toegeeft dat ieder, ongeacht welke godsdienst hij aanhangt of wat hij gelooft,

de vrijheid moet hebben om zijn overtuigingen te uiten, dringt hij er tegelijkertijd op aan

de activiteiten van kerken te beknotten.

Voor iedere samenleving, zo betoogt hij, is het volstrekt rampzalig om religieuze leiders

van welke signatuur ook zoveel autonomie en prestige te gunnen dat zij elementen van

de publieke opinie kunnen mobiliseren om een actieve rol te spelen in de politiek, en het

gezag van de staat te tarten. Daarom vindt Spinoza dat het politieke gezag

minderheidsreligies krachtig onder controle moet houden.

bron: NRC-Handelsblad van 11 november 2006

Hoewel Spinoza voor vrijheid van godsdienst is, vindt hij toch dat de overheid de

macht van kerken moet beperken. Locke pleit tegen staatsgodsdienst en geeft

ook aan in hoeverre de staat zich met godsdienst mag bemoeien.

In hoeverre vind jij dat de staat zich met godsdienst(en) mag bemoeien?

Geef een beargumenteerde mening en geef aan waarin de visie van Spinoza uit

tekst 1 afwijkt van de visie van Locke op de staatsbemoeienis met

godsdienst(en).

In ons land bestaat vrijheid van denken en vrijheid van godsdienst reeds langere

tijd. Samen met de vrijheid van godsdienst zou de vrijheid van denken echter

volgens sommige tot een onwenselijke vorm van cultuurrelativisme leiden.

Deze visie zien we ook bij Mark Rutte – fractievoorzitter van de VVD in de

tweede kamer – als hij in 2007 minister Vogelaar naar aanleiding van een

interview cultuurrelativisme verwijt.

Er werd de minister in dat interview gevraagd of we ooit zullen zeggen dat

Nederland een land is van joods-christelijke-islamitische tradities. Met haar

antwoord dat ze zich dat kan voorstellen, maar dat daar wel een paar eeuwen

overheen zouden gaan, riep ze allerhande verwijten op waaronder het

genoemde cultuurrelativisme. Op de website van de VVD schrijft Rutte het

volgende:

tekst 2

Rutte: “Met dit kabinet is het cultuurrelativisme van de jaren tachtig helemaal terug in de

politiek. Het interview met Vogelaar is daar het treurige bewijs van.”

bron: Website van de VVD

Leg uit hoe cultuurrelativisme uit de vrijheid van godsdienst kan voortkomen.

Ben jij het er mee eens dat cultuurrelativisme onwenselijk is?

Beargumenteer je mening en geef duidelijk aan wat cultuurrelativisme inhoudt.

Door het bestaan van vrijheid van godsdienst en cultuurrelativisme lijkt het erop

dat de rede het sinds de Verlichting steeds meer is gaan winnen van het geloof.

Toch zijn er ook andere geluiden. Onder de aansprekende titel: ‘Waarom God

aan de winnende hand is’, werd in het NRC-Handelsblad een betoog gehouden

waarin juist gesteld wordt: “modernisering, democratisering en globalisering

hebben Hem sterker gemaakt.” In tegenstelling tot de visie dat met vrijheid en

globalisering de positie van religie zou verdwijnen, lijkt het er volgens de auteurs

juist op dat de religie gouden tijden beleeft.

tekst 3

In feite biedt de moderne wereld alle ruimte aan godsdienstige overtuigingen. De wereld

ís ook moderner: er is misschien wel meer politieke vrijheid, democratie en onderwijs

dan er ooit in de geschiedenis is geweest. (…)

Als mensen welvarender en beter opgeleid zijn, zou je denken dat ze ook minder

religieus zijn geworden. Maar nee, het is zelfs zo dat in de periode van de sterkste

economische en politieke modernisering – de afgelopen dertig, veertig jaar – de vitaliteit

van religies over heel de wereld sterk is toegenomen. De grootste wereldgodsdiensten

zijn naar verhouding sneller toegenomen dan de wereldbevolking. (…)

Naar alle waarschijnlijkheid zal de verbreiding van de democratie, in plaats van de

macht van de activisten in te perken, het bereik van profetische politieke bewegingen

alleen maar vergroten. Veel van die bewegingen zullen uit het democratische proces

tevoorschijn komen met een betere organisatie, een grotere aanhang en met meer

legitimiteit dan ze eerst hadden, – maar of ze ook minder gewelddadig zullen zijn, is

zeer de vraag. De democratie geeft de volkeren van de aarde hun stem, en zij willen

spreken over God.

bron: T. S. Shah & M. D. Toft (uit: NRC-Handelsblad, 12 & 13 augustus 2006; eerder

gepubliceerd in Foreign Policy)

Bovenstaande tekst stelt dat toename van geloof ook een toename van

religieuze macht te zien zal geven en daarmee een politieke factor wordt.

Leg uit of het standpunt in tekst 3 in strijd is met de secularisering-gedachte of

met de secularisme-gedachte.

Beargumenteer je antwoord en leg in je antwoord de begrippen secularisering

en secularisme duidelijk uit.

In de lijn van tekst 3 redenerend, lijkt een botsing tussen beschavingen – zoals

beschreven door Huntington – onontkoombaar. Hoe een botsing tussen

beschavingen is te voorkomen en de verschillende godsdiensten vreedzaam

naast elkaar zouden kunnen bestaan, is een vraag waar veel over wordt

nagedacht.

Zowel James als Taylor hebben een visie op hoe dat zou kunnen. Beiden

benaderen religie vanuit de ervaring. Toch zijn er belangrijke verschillen tussen

de pragmatistische benadering van James en Taylors visie op – wat hij noemt –

‘overlapping consensus’.

Beschrijf de pragmatistische benadering van James met betrekking tot het

vreedzaam naast elkaar bestaan van de verschillende godsdiensten.

Geef tevens aan welke kritiek Taylor daar op heeft.

Geef twee redenen waarom Kant zou vinden dat je binnen het domein van de

ethiek niet je gevoel moet volgen.

Geef tevens aan welke interpretatie van ‘Do your own thing’ wél in

overeenstemming is met de ethiek van Kant en welke interpretatie daarmee niet

in overeenstemming is.

Durkheim, die aan het eind van de 19e eeuw over de sociologie van de

godsdienst schreef, stelt dat twee functies van de religie onderscheiden moeten

worden. De eerste functie is gericht op het ceremoniële handelen, de tweede op

het speculatieve denken. De wetenschap zal volgens Durkheim de functie van

het speculatieve denken helemaal overnemen, maar met de functie van het

ceremoniële handelen zal dat niet lukken.

Leg uit waarom volgens Durkheim de wetenschap de functie van het

ceremoniële handelen niet kan overnemen en waarom deze functie gevaar loopt

in de huidige samenleving.

Ook Groot is van mening dat het ceremoniële handelen tegenwoordig gevaar

loopt. Om de tekorten van het moderne rationele verlichtingsverhaal tegen te

gaan, pleit hij dan ook voor kerkelijke rituelen. Daarmee benadrukt hij het belang

van religie als praktijk, in de vorm van praktijken als religieuze ceremonieën en

rituelen, en relativeert hij het belang van religie als ervaring of beleving.

Praktijken zijn daarbij iets anders dan ‘gedrag’ in de biologische zin van

instinctief handelen, omdat ze betekenissen en waarden kunnen communiceren.

tekst 5

In de Reformatie heeft het die volgorde: eerst het hart en dan pas naar buiten toe.

Terwijl in het Katholicisme, maar dat geldt ook voor de Islam, het uitwendige en rituele

heel belangrijk is. Het feit, de daad, het uiterlijke heeft een eigen gewicht. Niet alles kan

worden teruggebracht tot de intentie van het denken of van het voelen. Bij Kant zie je

dat laatste heel scherp. De morele waarde van wat ik doe, wordt bij hem afgemeten aan

mijn intentie. Zo denken wij in de moderniteit. Dat betekent dat de handeling op zichzelf

er eigenlijk niet toe doet. En dat is niet juist, want die handeling heeft wel degelijk een

eigen betekenis.

bron: We leven niet in een wetenschappelijk universum; filosoof Ger Groot over het

tekort van de moderniteit. In Wapenveld, jrg 53, nr. 5, pag. 17-25

De betekenis van rituele handelingen kan zowel op een pragmatische als

metafysische manier worden begrepen.

Hebben rituelen volgens jou een pragmatische of een metafysische betekenis?

Leg je antwoord uit aan de hand van een voorbeeld, op zo’n manier dat duidelijk

wordt wat het verschil is tussen een pragmatische en een metafysische

betekenisopvatting.

De morele waarde van wat ik doe, wordt volgens Groot in de moderniteit, op

basis van de ethiek van Kant, afgemeten aan de intentie van mijn denken of

voelen, aan mijn goede bedoelingen of goede wil, en “de handeling zelf zou er

niet toe doen”.

Toch kan volgens Kant het hoogste goed in de moraal, dat bestaat uit de

gelukzaligheid en de zedelijkheid, niet door de goede wil alléén worden

gerealiseerd. Hij bekritiseerde daarmee de Griekse filosofische scholen van het

Stoïcisme en het Epicurisme. Tegen de Stoïcijnen bracht hij in dat wij als

mensen nooit geheel vrij zullen worden van onze natuurlijke neigingen en tegen

de Epicureërs dat moraal niet de leer is om geluk te bereiken. Moraal is volgens

Kant de leer hoe wij waardig kunnen worden de gelukzaligheid te bereiken.

Leg uit dat moraal volgens Kant niet de leer is om geluk te bereiken, maar de

leer hoe wij waardig kunnen worden om de gelukzaligheid te bereiken.

Leg tevens uit waarom wij het hoogste goed van de moraal dus niet door de

goede wil alléén kunnen realiseren.

Groot vervolgt:

tekst 6

Het aantal mensen dat kaartleggers raadpleegt, tot aan Amerikaanse presidenten toe, is

schrikbarend. Onze samenleving is helemaal niet zo rationeel. De losgeslagen

irrationaliteit en gevoelscultuur is buitengewoon gevaarlijk, want fundamenteel

gewelddadig. We leven in een rationeel wetenschappelijke samenleving, die vervolgens

in de onderbouw bevrediging zoekt voor behoeften waaraan in de rationele bovenbouw

niet wordt voldaan. En die behoeften worden daardoor vicieuzer en kwaadaardiger

omdat ze losgeslagen raken.

bron: We leven niet in een wetenschappelijk universum; filosoof Ger Groot over het

tekort van de moderniteit. In Wapenveld, jrg 53, nr. 5, pag. 17-25

Volgens Groot kan enige twijfel “over de vraag of de wetenschap het eerste en

laatste woord over het menselijk bestaan lijkt te hebben” geen kwaad. De kern

van zijn bezwaar tegen de zelfverzekerdheid der atheïsten is dat zij menen dat

het in het geloof primair om kennis gaat. Dat is volgens hem een misvatting:

“Hoe spitsvondig en rationeel de geloofssystemen ook geweest mogen zijn, het

heeft in de godsdienst nooit primair gedraaid om kennis, maar primair om

verlossing”.

De wetenschappelijke rede kan volgens Groot geen antwoorden geven op

ervarings- en zingevingsvragen. Van de andere kant pakt een kentheoretisch

perspectief op religie vanuit de wetenschappelijke rede juist weer nadelig uit

voor de betrouwbaarheid van religieuze uitspraken en ervaringen.

Leg uit waarom een kentheoretisch perspectief op religie vanuit de

wetenschappelijke rede nadelig uitpakt voor zowel de betrouwbaarheid van

religieuze uitspraken als de betrouwbaarheid van religieuze ervaringen.

Hoewel hij geen godsbewijs levert zoals Anselmus dat doet, leidt volgens Kant

de notie van het hoogste goed in de moraal wel tot het postulaat (de aanname)

van het bestaan van God.

Hoe beredeneert Kant dat de notie van het hoogste goed leidt tot het postulaat

van het bestaan van God? Geef daarbij aan waarom dit nog geen bewijs is van

het bestaan van God zoals bijvoorbeeld Anselmus dat levert.

In 2001 werd de toenmalige wetenschapper en columnist Ronald Plasterk

geïnterviewd door het weekblad ‘De Groene Amsterdammer’. In dat interview

maakte hij duidelijk dat volgens hem geloven in God geen toegevoegde morele

waarde heeft.

tekst 7

Zelf kan ik het leven niet beter snappen of een beter mens worden met behulp van God.

Ik mis een God niet voor contemplatie of verwerking van grote emoties. Muziek kan die

functie net zo goed hebben. Rituelen die horen bij ‘ life events ’ zoals de geboorte van

mijn twee zoons of mijn eigen huwelijk vullen we zelf in. Ik weet wel dat voor velen

geloof troost kan bieden. Maar ik denk toch echt niet dat het verdriet om een overledene

er minder van wordt. (…)

Ik zie ook niet dat de normen en waarden vanuit religie beter zouden zijn. Er bestaat

slechts een onderscheid tussen goede of slechte mensen, die evenveel aanwezig zijn

onder gelovigen en niet-gelovigen. Het heeft alles te maken met een aangeboren

neiging die zich in een bepaalde omgeving kan ontwikkelen. In mijn huis gelooft

niemand, maar mijn kinderen zijn net zo goeiig, of goed voor de buren of voor dieren of

bejaarden als bij wijze van spreken kinderen die worden geboren in een orthodox gezin

op de Veluwe. Er is geen enkel verband tussen altruïsme en God.

bron: Plasterk, ‘Er is geen verband tussen altruïsme en God’; De Groene

Amsterdammer, 2001

Volgens Plasterk hebben we geen God of religie nodig om zinvolle rituelen en

waarden te hebben. Hij zou het dan ook niet eens zijn met het idee van Groot

dat religie een belangrijke rol te spelen heeft met betrekking tot ‘het tekort van

de moderniteit’, of dat modernisering noodzakelijk leidt tot verlies van

(religieuze) waarden.

Als het gaat om de stelling dat modernisering noodzakelijk leidt tot verlies van

religieuze waarden, met wie ben jij het dan het meest eens, met Groot in tekst 6

of met Plasterk in tekst 7?

Geef de opvatting van zowel Groot als Plasterk weer en maak een afweging.

Geef daarbij ook aan wat de religie-als-waarde positie inhoudt.

Kan de hierboven beschreven ‘digitale’ religieuze praktijk van biechten normatief

genoemd worden?

Beargumenteer je antwoord en geef duidelijk aan wat je onder ‘normatief’

verstaat.

Een heel andere praktijk is het preken. Dat gebeurt door geestelijken in

christelijke kerken en synagogen en door imams in de moskee. Soms staan de

uitspraken van geestelijken op gespannen voet met de algemeen geldende

normen en waarden. Zie de volgende tekst.

tekst 9

In september 2006 preekte de imam Rizwi in de Amsterdamse Taibah moskee. Hij

verklaarde dat moslims die minder dan driemaal per dag bidden een zware straf

verdienen, waarbij hij leek te zinspelen op de doodstraf. Deze verplichting tot het

driemaal daags bidden zou zelfs voor zwangere vrouwen gelden, ook tijdens de

bevalling. De imam zou zich daarbij baseren op islamitische geleerden uit de traditie.

Hikmat Mahamat Khan, destijds voorzitter van de Contact Groep Islam (CGI),

verklaarde dit soort preken levensgevaarlijk te vinden en hij meent dat justitie moet

ingrijpen. Hij verwijt de overheid een te slappe houding tegenover radicale moskeeën.

naar: www.ikonrtv.nl

Vanuit het secularistische gedachtegoed zouden veel liberale filosofen kritiek

hebben op de opvatting die Rizwi hier verkondigt en de religieuze praktijk die hij

uitoefent. De Duitse filosoof Habermas sluit zich niet af voor religieuze

perspectieven maar stelt dat religieuze praktijken altijd rationeel

rechtvaardigbaar moeten zijn.

Leg uit onder welke drie voorwaarden Habermas de openbare rol van religie

rechtvaardigbaar vindt.

Beargumenteer vervolgens op grond van welke twee van deze voorwaarden

Habermas de religieuze praktijk van imam Rizwi niet rechtvaardigbaar zou

vinden

Zowel het digitale biechten als de bedreigingen met straffen in de preken van

de imam Rizwi zijn godsdienstige praktijken die we kunnen begrijpen vanuit de

genealogische visie op religie van Foucault.

Foucault heeft daarbij een andere benadering van ‘macht’ en ‘rationaliteit’ dan

Habermas.

Leg uit van welke benadering van macht Foucault in zijn analyse van het geval

Rizwi zou uitgaan en van welke benadering van rationaliteit Foucault zou

uitgaan.

Geef van beide benaderingen aan waarin die van Habermas verschillen van die

van Foucault.

De kerk verloor door de modernisering veel van haar invloed en politieke macht

in de samenleving. Foucault heeft het proces van moderne machtsuitoefening

op diverse gebieden van de maatschappij onderzocht en concludeert dat de

moderne rede een vorm van ‘pastorale macht’ is.

Leg uit wat Foucault onder ‘pastorale macht’ verstaat en maak duidelijk wat het

verband is tussen pastorale macht en ‘disciplinering’.

Sommige religieuze groepen die het gezag van de staat betwisten, nemen het

recht in eigen hand en gaan soms over tot geweld. Dat gebeurt binnen het

christendom bijvoorbeeld in Amerika waar anti-abortusactivisten menen met

geweld een eind te mogen maken aan abortuspraktijken. Ook binnen de islam

bestaan fundamentalistische groeperingen die bereid zijn geweld te gebruiken

om een staat te creëren louter gebaseerd op principes van de

fundamentalistische islam.

Sayyid Qutb (1902-1966) was een Egyptische denker die een rechtvaardiging

gaf voor het gebruik van geweld door gelovige moslims tegen de staat. In één

van zijn boeken zegt hij het volgende:

tekst 10

De islamitische Jihad moet totale vrijheid waarborgen voor ieder mens waar ook ter

wereld, door hem te bevrijden van zijn onderworpenheid aan andere mensen, opdat hij

zijn God mag dienen die Eén is. Dit is op zichzelf voldoende reden voor Jihad. (…)

Als men aan moslimstrijders gevraagd had: “Waarvoor strijd jij?”, zou er niet één

geantwoord hebben: “Mijn land is in gevaar en ik vecht voor zijn verdediging” of: “De

Perzen en de Romeinen zijn over ons gekomen” of “Wij willen ons gebied uitbreiden en

we willen meer buit”.

naar: Sayyid Qutb, Mijlpalen, hoofdstuk 4

Qutbs argument om het gebruik van geweld door moslims te verdedigen heeft te

maken met de spanning tussen het private en het publieke.

Leg uit welke rechtvaardiging Qutb geeft van gebruik van religieus geweld.

Geef tevens met argumenten aan of je vindt dat het criterium dat Qutb hanteert

bij het maken van de keuze tussen gewetensvrijheid en het accepteren van de

macht van de staat juist is.