Eindexamen filosofie vwo 1999, tijdvak 1

Welke verschillen zijn er tussen beide vormen van individualisme, zoals door Taylor

onderscheiden? Noem er drie.

De Grieks-Romeinse stroming van de Stoïcijnen stond een ethiek voor die uitging van

’zelfopvoeding’ van het individu. Het doel van deze ’opvoeding’ was: te allen tijde

rationele beslissingen te kunnen nemen in het leven, onafhankelijk van de eigen

gemoedsaandoeningen of invloeden van buitenaf.Als resultaat van deze inspanningen

bereikte de deugdzame, ’stoïcijnse’ persoon een onverstoorbaar en evenwichtig geluk.

Het volgende citaat geeft een indruk van de stoïcijnse levenswandel.

Het is niet eenvoudig zich te wijden aan zichzelf. Men dient zijn lichaam te verzorgen,

gezond te leven, lichamelijke oefeningen te doen zonder zich te forceren en zo

afgemeten mogelijk te voorzien in zijn eigen behoeften. Men dient te mediteren, te

lezen, notities te maken van boeken of gesprekken, die men later nog eens kan lezen en

te overdenken wat men al weet, maar nog niet goed genoeg beheerst.

Marcus Aurelius geeft het volgende voorbeeld van een ’kluizenaarschap in zichzelf’: het

is een langdurige arbeid, die erop gericht is zich eigen te maken hoe en volgens welke

rationele beginselen en redeneringen men zich zo kan opstellen dat men zich noch door

gebeurtenissen, noch door voorwerpen, noch door andere mensen laat verstoren. (…)

Zorg voor zichzelf is voor de Grieken niet pas ethisch, omdat het om zorg voor de ander

gaat. De zorg voor zichzelf is in zichzelf al ethisch. Ze brengt evenwel complexe

verhoudingen tot anderen met zich mee doordat dit ethos van de vrijheid ook een manier

is om voor de anderen zorg te dragen. Voor een vrije burger die zich naar behoren

gedraagt, is het bijvoorbeeld belangrijk dat hij in staat is zijn vrouw, zijn kinderen en zijn

huishouding te besturen. Ook dit valt onder de kunst van het besturen. Maar dit ethos

impliceert ook een verhouding tot anderen doordat de zorg voor zichzelf iemand in staat

stelt om in de polis, in de gemeenschap of in relaties tussen individuen, de juiste positie

te bereiken – of het nu gaat om het uitoefenen van een ambt of het onderhouden van

vriendschapsbanden.

Tenslotte brengt de zorg voor zichzelf ook een verhouding tot anderen met zich mee

doordat men, wil men op een goede manier voor zichzelf zorg dragen, naar de lessen

van een meester moet luisteren. Je hebt een gids, een raadgever, een vriend nodig,

iemand die je de waarheid vertelt. In deze uitwerking van de zorg voor zichzelf schemert

dus voortdurend het probleem van de verhoudingen tot anderen door.

In tekst 1 zijn zowel kenmerken te herkennen van het authentiek individualisme als van

het egocentrisch individualisme.

Welke twee kenmerken van het authentiek individualisme en welke twee kenmerken van

het egocentrisch individualisme – zoals Taylor deze onderscheidt – zijn in tekst 1 te

herkennen?

Martin Buber is van mening dat de mens niet als een ’los atoom’ gezien kan worden.

Hierin kun je een overeenstemming zien met de opvatting van Taylor, waar deze laatste

het heeft over de rol van ’significante anderen’ bij de ontwikkeling van een authentiek

individu. Buber heeft echter een ander uitgangspunt dan Taylor als het gaat om wat van

wezenlijk belang is in de relatie tot de ander.

Buber legt zijn standpunt uit aan de hand van het onderscheid tussen een relatie in de zin

van ik-gij en een relatie in de zin van ik-het.

Leg uit in welke twee opzichten Bubers opvatting over wat wezenlijk is in de relatie tot de

ander gezien kan worden als een aanvulling op Taylors uiteenzetting hierover.

Betrek daarbij twee verschillen tussen, wat Buber noemt, een ik-gij relatie en een ik-het

relatie.

In de zomer van 1998 zijn in Amsterdam de internationale ’Gay Games’ gehouden. Dit

vierjaarlijkse sportconcours, qua opzet en publiciteit te vergelijken met de Olympische

Spelen, wil meer zijn dan alleen een sportcompetitie: het is speciaal georganiseerd door en

voor homoseksuele mannen en vrouwen, met een emancipatoir doel. Homo’s en lesbo’s

moeten zich er vrijer kunnen voelen dan bij gemengde, of ’hetero’-aangelegenheden, en

men wil met deze spelen aantonen dat homoseksuelen volwaardige prestaties op

sportgebied leveren. Dit alles in een sportieve sfeer, omkleed met een zeer divers cultureel

aanbod.

Tenslotte manifesteert men zich op deze manier uitdrukkelijk op grond van de seksuele

geaardheid, met het doel om acceptatie door de buitenwereld te bevorderen en te laten

zien dat homoseksueel zijn even gewoon of waardevol is als heteroseksueel zijn.

Maar niet iedereen is het eens met een dergelijke vorm van zich presenteren.

Eén van de bezwaren is dat de organisatoren en deelnemers zich zélf juist profileren als

’anders’ door aan een evenement onder deze noemer deel te nemen.Als men als homo

geaccepteerd wil worden, moet het voldoende zijn om onder dezelfde voorwaarden te

leven als ieder ander, en bijvoorbeeld alleen indien nodig expliciet aanspraak te maken op

algemene burgerrechten.Volgens deze tegenstanders moet men zich als sportman of

-vrouw binnen de bestaande sportorganisaties onderscheiden, zonder de nadruk te leggen

op de eigen seksuele geaardheid of welke bijzonderheid dan ook, die in dat kader immers

irrelevant zijn.

Ben jij het eens met dit bezwaar?

Betrek in je argumentatie het onderscheid dat Taylor maakt tussen ’politiek van erkenning

van verschil’ en ’politiek van gelijkwaardigheid’.

Leg beide noties in je antwoord duidelijk uit.

Geef een karakterisering van deze drie politieke stelsels en van de daarmee

corresponderende ontaarde vormen.

Geef tevens aan met welk criterium Aristoteles telkens de goede en de ontaarde vorm van

elkaar onderscheidt.

Aristoteles verduidelijkt de politieke stelsels door deze te vergelijken met verhoudingen

op een huiselijk niveau, bijvoorbeeld met de manier waarop de man met zijn vrouw

omgaat of de vader met zijn kinderen.

Bij Kant en Mill zien we dat de politiek in verband wordt gebracht met de wijze waarop

mensen hun leven leiden of behoren te leiden.

Voor een individualist als Mill moet het accent liggen bij de individuele burger.

Ontwikkelingen in (sectoren van) staat en maatschappij kunnen voor het zich

ontplooiende individu al dan niet gunstig zijn.

Kant kent zowel aan staat als burger rechten en plichten toe.

Zowel in de tekst van Kant, ’Wat is Verlichting?’ als in Mills ’Over vrijheid’ is kritiek te

lezen op de manier waarop de burger wordt bejegend door de politiek, de maatschappij of

de kerk.

Geef aan waarop Kant zijn kritiek richt en waarop Mill zijn kritiek richt.

Noem tevens één punt waarop de bedoelde kritiek van Kant met die van Mill

overeenkomt en noem één punt van verschil.

Eén van de doelen van de Verlichting was het bevorderen van de redelijkheid en

mondigheid van de burger. Over de concrete wijze waarop de burger zijn redelijkheid

diende in te brengen in het proces van politieke besluitvorming was men het niet altijd

eens. Pas in de 19e eeuw werd het algemeen kiesrecht een onderwerp waarover werd

nagedacht en in 1919 werd het ingevoerd in Nederland: elke meerderjarige Nederlander

was verplicht zijn of haar stem uit te brengen.

Sinds in Nederland de stemplicht is afgeschaft, is het aantal kiezers dat bij de verkiezingen

een stem uitbrengt, verminderd.Voor het teruglopend opkomstpercentage worden door

deskundigen diverse verklaringen gegeven: de afwezigheid van fundamentele ideologische

verschillen tussen de belangrijkste politieke partijen, de steeds kleinere speelruimte voor

het politieke handelen, de afwezigheid van aansprekende politici.

Een afnemende politieke belangstelling bij de burgers is niet louter een Nederlands

fenomeen.Voor Charles Taylor is de afnemende politieke belangstelling een bron van zorg.

Welke drie oorzaken noemt Taylor voor de afnemende politieke belangstelling van burgers?

Leg tevens uit of volgens jou de verantwoordelijkheid voor de afnemende politieke

belangstelling in eerste instantie bij de politiek ligt of bij de burgers.

In zijn beschouwing ’Wat is Verlichting’ boog Immanuel Kant zich onder andere over de

vraag naar de rechten en plichten van burgers.

Deze tekst kan op verschillende manieren worden geïnterpreteerd.

Een manier om de tekst van Kant in de huidige tijd te plaatsen is de volgende.

Iedereen die als functionaris deel uitmaakt van een bepaalde institutie – zoals de staat, het

leger of de kerk – heeft de plicht te gehoorzamen aan de daar geldende regels.

Maar men is niet alleen functionaris. Men is ook burger met een recht op mondigheid. En

als mondige burger kan men zich in het openbaar uitspreken.

Overigens wordt de burger in deze rol door Kant ’geleerde’ genoemd.

In deze hoedanigheid hanteert de burger redelijke argumenten in de hoop degenen die

een doorslaggevende rol spelen in de besluitvorming, te kunnen beïnvloeden.

Indien men Kant op bovenstaande wijze uitlegt dan valt uit de tekst een conclusie af te

leiden over wat burgers zich in deze tijd inzake kritiek en protest wel en niet mogen

veroorloven.

Drie veel voorkomende vormen van protest tegen de overheid zijn: a) het houden van een

demonstratie die wordt afgesloten met het overhandigen van een petitie, b) acties van

burgerlijke ongehoorzaamheid, zoals het blokkeren van snelwegen, c) gewapend verzet.

Welke van bovenstaande drie vormen van protest zou/zouden binnen het kader van de

tekst ’Wat is Verlichting’ aanvaardbaar zijn?

Maak in de argumentatie voor je antwoord gebruik van de in bovenstaande inleiding

gegeven uitleg van de tekst van Kant en betrek in je argumentatie het onderscheid tussen

functionaris en burger.

Zou Taylor een dergelijke verfraaiing van het eigen uiterlijk met behulp van cosmetische

chirurgie als een voorbeeld van authentiek individueel handelen kunnen zien?

Licht je antwoord toe en leg daarin de term ’expressivisme’ uit, zoals Taylor die gebruikt.

Sinds de Middeleeuwen heeft de opvatting dat het menselijk lichaam ieders eigen bezit is

aan populariteit gewonnen. De filosoof en wiskundige Descartes heeft het westerse

denken in een aantal opzichten diepgaand beïnvloed. De wijdverbreide opvatting dat je

lichaam je eigen bezit is, hebben we voor een groot deel aan hem te danken. Descartes was

ook de wegbereider van een houding tegenover de natuur die kenmerkend is geworden

voor onze westerse cultuur.

In zijn dualistische filosofie onderscheidde hij het menselijk bewustzijn principieel van de

natuur.

In zijn vertoog ’Over de methode’ schreef Descartes dat er een natuurwetenschap mogelijk

is waardoor wij „als het ware heer en meester der natuur zouden kunnen worden.”

Leg uit hoe Descartes’ dualisme samenhangt met de opvatting dat de mens heer en

meester over de natuur is.

Het voorbeeld van Descartes laat zien hoe een bepaalde denkwijze invloed kan hebben op

de omgang met de natuur en dus ook met onszelf. In de eeuwen na Descartes heeft zich

een bepaalde vorm van waardevrije rationaliteit ontwikkeld die onder andere door Taylor

de instrumentele rede wordt genoemd.

Het lijkt aannemelijk dat de instrumentele rede en de vrije zelfbeschikking – beide in de

zin van Taylor – niet alleen naast elkaar bestaan, maar elkaar ook versterken.

Beargumenteer de stelling dat de vrije zelfbeschikking en de instrumentele rede elkaar

wederzijds versterken.

Geef in je antwoord duidelijk aan wat Taylor onder instrumentele rede en onder vrije

zelfbeschikking verstaat.

Voor sommige mensen is het ideaal van zelfbeschikking maar in beperkte mate bereikbaar.

Hun lichaam en/of hun mentale vermogens vertonen vergeleken met ’normale’ mensen

bepaalde gebreken. Zo zijn er zorgbehoeftige mensen die ’wilsonbekwaam’ worden

genoemd: bijvoorbeeld mensen die ernstig geestelijk gestoord zijn of een ernstige

verstandelijke handicap hebben. Dit houdt in dat zij wel in het bezit zijn van het vermogen

tot handelen, maar slechts in geringe mate hun wil kenbaar kunnen maken. Niettemin

hebben zij meestal wel bepaalde communicatieve mogelijkheden via motoriek of geluid; zij

kunnen zichzelf daardoor articuleren, mits anderen daarvoor openstaan.

Vroeger werd de zogeheten wilsonbekwame mens meestal niet als een zichzelf

verwerkelijkend individu gezien.

Tegenwoordig heeft men hierover minder twijfels en vindt men het bijvoorbeeld een

goede zaak dat de wetgever alle mensen gelijkwaardig heeft verklaard.

Enkele aspecten van Taylors opvatting van zelfverwerkelijking ondersteunen de mening

dat de wilsonbekwame mens beschouwd kan worden als een zichzelf verwerkelijkend

individu.

Welke aspecten bij Taylor ondersteunen de mening dat de wilsonbekwame mens zich wel

degelijk verwerkelijkt en welke aspecten ondersteunen deze mening niet?

Geef in je antwoord tevens je eigen standpunt over dit vraagstuk.