opgave 1Opgave 1
Zonnepanelen, wie krijgt de subsidie?
De overheid van een land wil het gebruik van zonnepanelen stimuleren.
Naarmate meer huishoudens zonnepanelen installeren, zal de opwekking
van energie in het land minder vervuilend worden. Om het gebruik van
zonnepanelen te stimuleren wil de overheid subsidies verstrekken. In
eerste instantie wordt gekeken naar subsidieverstrekking aan de
leveranciers per geleverd zonnepaneel. Een onderzoeker krijgt de
opdracht om de effecten van de subsidie te onderzoeken. Hij werkt met
het onderstaande model. Daarbij wordt voorlopig aangenomen dat op de
markt voor zonnepanelen sprake is van volkomen concurrentie.
Qa = −200.000 + 2.000P
Qv = 400.000 − 1.000P
Qa = de aangeboden hoeveelheid zonnepanelen in stuks
Qv = de gevraagde hoeveelheid zonnepanelen in stuks
P = de marktprijs van een zonnepaneel in euro’s
De onderzoeker merkt op dat veel consumenten bij hun beslissing om
zonnepanelen te installeren, rekening houden met de tijd die nodig is om
de aanschaf- en overige kosten van een zonnepaneel terug te verdienen
(de terugverdientijd).
12pVerklaar het minteken in de vraagvergelijking met behulp van de
opmerking van de onderzoeker over de terugverdientijd.
figuur 1 marktsituatie zonnepanelen met en zonder subsidie
prijs per 440 zonnepaneel in euro’s 400 360 vvvrrraaaaaaggg 320 aanbod zonder 280 subsidie aa 240 aanbod met subsidie ff 200 ee bb dd 160 120 cc 80 40 0 0 40 80 120 160 200 240 280 320 360 400 aantal zonnepanelen (x 1.000)
De onderzoeker bestudeert het effect van een subsidie van € 60 per
geleverd paneel. De situatie is weergegeven in figuur 1. Bij zijn
berekeningen gaat de onderzoeker ervan uit dat voor elk verkocht
zonnepaneel het volgende geldt:
− een besparing van 500 kWh per jaar op andere energie
− een gebruiksduur van 10 jaar
23pBereken aan de hand van de figuur en de overige gegevens het
subsidiebedrag per extra bespaard kWh.
De onderzoeker constateert dat, afgezien van de te behalen milieuwinst,
de bestudeerde subsidie zal leiden tot een daling van de gerealiseerde
welvaart. Het totale bedrag van de overheidssubsidie is namelijk groter
dan de toename van de som van het consumenten- en
producentensurplus.
32pWelk vlak of combinatie van vlakken in de figuur stelt de daling van de
welvaart voor waarop de econoom doelt? Noteer de juiste letter(s).
Vervolgens kijkt de onderzoeker naar een variant waarbij niet aan de
producent, maar aan de consument een subsidie wordt verstrekt van € 60
per aangeschaft zonnepaneel. De onderzoeker concludeert dat het voor
de kosten van de aanschaf van een zonnepaneel voor de consument niet
uitmaakt of de subsidie wordt verstrekt aan de aanbieder of aan de
consument.
43pToon met berekeningen en met behulp van de figuur aan dat deze
conclusie juist is. Stel daartoe eerst de nieuwe vraagvergelijking op.
De onderzoeker stelt dat er in werkelijkheid geen sprake is van volkomen
concurrentie op de markt voor zonnepanelen. Er is slechts een beperkt
aantal leveranciers, en zonnepanelen zijn heterogene producten. Hij
concludeert dat deze twee kenmerken betekenen dat een subsidie leidt tot
minder besparing op energie dan verwacht.
52pVerklaar de conclusie van de onderzoeker met verwijzing naar één van de
genoemde kenmerken: de beperktheid van het aantal leveranciers of de
heterogeniteit van de producten.
opgave 2Opgave 2
Stratego met medicijnen In een land zijn de fabrikanten Pharmax en Medix de enige aanbieders van medicijnen tegen maagklachten. Beide streven naar maximale totale winst. Pharmax overweegt de ontwikkeling van een nieuw medicijn. Pharmax heeft daarbij de keuze uit drie typen, elk werkzaam tegen één bepaald soort maagklacht. De vereiste investeringen in onderzoek zijn specifiek gericht op één type medicijn, en zijn daarmee als verzonken kosten te beschouwen. Pharmax wil vanwege concurrentie-overwegingen tot het moment van de marktintroductie geheimhouden welk type medicijn het gaat ontwikkelen. Pharmax gaat ervan uit dat Medix voor eenzelfde keuze staat wat betreft de ontwikkeling van een bepaald type medicijn. Afspraken tussen producenten over verdeling van de markt worden niet toegestaan door de Marktautoriteit van het land. De situatie tussen Pharmax en Medix kan worden beschouwd als een eenmalig simultaan spel met onderstaande verwachte winsten in miljoenen euro’s over de patentperiode van 10 jaar. tabel 1 beslissing Medix om te kiezen voor type I type II type III beslissing type I a − 200 ; − 200 b 250 ; 300 c 200 ; 400 Pharmax om te type II d 300 ; 250 e − 400 ; − 400 f 250 ; 300 kiezen voor type III g 400 ; 200 h 300 ; 250 i − 300 ; − 300
Noteer de letter(s) van de cel(len) waar sprake is van een Nash- evenwicht. Verklaar de keuze. Een adviseur meent dat geheimhouding juist niet verstandig is: “Pharmax kan het beste direct zijn keuze voor een type medicijn bekendmaken, zodat Medix zich gedwongen zal zien om rekening te houden met die keuze van Pharmax.” Het sequentiële spel dat zo kan ontstaan, staat weergegeven in de spelboom in figuur 1, met verwachte winsten in miljoenen euro’s over de patentperiode van 10 jaar.
Voor welk type medicijn zal Pharmax kiezen op basis van de gegevens in de spelboom? Licht de keuze toe. De adviseur plaats hierbij wel een kanttekening: “Om ervoor te zorgen dat deze sequentiële spelsituatie zich inderdaad ontwikkelt, is het essentieel dat Pharmax zijn eerste keuze zo overtuigend maakt, dat daarover bij Medix geen twijfel meer kan bestaan. Dit kan Pharmax bereiken door direct bekend te maken dat er grote specifieke investeringen zijn gedaan in de ontwikkeling van het gekozen type medicijn. Medix zal zich er namelijk van bewust zijn wat het verschijnsel ‘verzonken kosten’ voor een bedrijf betekent.”
opgave 3Opgave 3
Uitgesproken zorg
De inwoners van een land zijn verplicht verzekerd tegen ziektekosten. Alle
rekeningen van zorgverleners worden rechtstreeks ingediend bij de
zorgverzekeraars. Er is geen sprake van een eigen bijdrage van de
patiënt. De vier grootste verzekeraars bedienen samen bijna de gehele
markt voor zorgverzekeringen in het land.
Als onderdeel van dit stelsel van verplichte verzekeringen hebben alle
logopedisten een verplicht contract bij de zorgverzekeraars, waarin is
vastgelegd dat zij in principe 30 euro per afspraak kunnen rekenen. Een
hoger tarief van rond de 35 euro is mogelijk voor logopedisten die kunnen
aantonen dat ze voldoen aan extra kwaliteitseisen. Veel logopedisten
vinden beide tarieven te laag om hun beroep goed te kunnen uitoefenen.
Logopedist Ruiter: “Uit onderzoek is gebleken dat met het oog op de
praktijkkosten een tarief van 38 euro redelijk is.”
De zorgverzekeraars verdedigen hun tarieven met het argument dat ze de
premies voor hun klanten zo laag mogelijk willen houden. Daarnaast
stellen ze dat dit systeem met verplichte verzekeringen en vaste
contracten ook voordelen heeft voor de logopedisten.
101pGeef een voordeel dat logopedisten in dit systeem hebben.
Een van de grote zorgverzekeraars, ZVI (Zorg Voor Iedereen), heeft
1 miljoen verzekerden. ZVI gaat ervan uit dat jaarlijks 0,5% van de
verzekerden logopedische hulp zal aanvragen. ZVI wil aan logopedisten
uitsluitend een tarief betalen van 30 euro per afspraak. ZVI gaat ervan uit
dat er gemiddeld 20 afspraken nodig zijn per behandeling.
111pBereken het verschil in premie dat ZVI per jaar zou moeten rekenen aan
zijn klanten als ZVI niet 30 euro maar 38 euro per afspraak zou uitbetalen
aan logopedisten.
De directeur van de Mededingingsautoriteit, de toezichthouder op deze
markt, schrijft een brief naar een medisch vakblad.
Hieronder staat het eerste deel van deze brief.
“De zorgverzekeraars zien het als hun taak om de zorgkosten en daarmee de premies in de hand te houden. Daarnaast moeten zij ten behoeve van hun klanten contracten sluiten met zorgverleners om voldoende zorg van goede kwaliteit te garanderen. De keuze om in de contracten met logopedisten gedifferentieerde tarieven te hanteren, kan een oplossing bieden voor een te verwachten principaal-agentprobleem. Ik verwacht dat logopedisten als gevolg van de marktverhoudingen in toenemende mate zullen willen fuseren. Met het oog op het garanderen van een goede prijs-kwaliteitverhouding is de Mededingingsautoriteit hier alert op. Fusies kunnen enerzijds leiden tot lagere tarieven, maar anderzijds ziet de Mededingingsautoriteit ook gevaar van prijsopdrijving. Ik zal deze tegenstelling in het vervolg van deze brief onderbouwen.”
123pVerklaar de verwachting van de directeur dat:
− er sprake is van een principaal-agentprobleem tussen
zorgverzekeraars en logopedisten,
− en dat dit deels kan worden ondervangen door de gekozen
contractvoorwaarden.
133pSchrijf het vervolg van de brief waarin de directeur de tegenstelling
onderbouwt.
Gebruik ongeveer 80 woorden.
opgave 4Opgave 4
Zeker flexibel
Econoom Theo Julot bestudeert de werking van de arbeidsmarkt in
Nederland. In een publicatie in 2013 onderscheidde hij twee deelmarkten:
de markt met vaste contracten en die met flexibele contracten (zie tabel).
tabel 1
Julot meent dat de mobiliteit tussen de arbeidsmarkt met vaste
arbeidscontracten en de arbeidsmarkt met flexibele arbeidscontracten
onvoldoende is. Zowel de doorstroming van vaste naar flexibele
arbeidscontracten (pijl 1 in figuur 1) als de doorstroming van flexibele naar
vaste arbeidscontracten (pijl 2 in figuur 1) beschouwt hij als stroef.
figuur 1 mobiliteit tussen contractvormen
Naarmate er op de arbeidsmarkt in verhouding meer vaste contracten
bestaan, kan door loonstarheid en ontslagbescherming bij een recessie
de prijsvorming op de goederenmarkt gehinderd worden. Met name
gezien het open karakter van de Nederlandse economie kan zo’n recessie
daardoor hardnekkiger worden. Julot zou het in dat opzicht wenselijk
vinden als vaste arbeidscontracten makkelijker kunnen worden omgezet
in flexibele arbeidscontracten.
142pLeg uit op welke manier een recessie hardnekkiger kan worden door
loonstarheid en ontslagbescherming.
Julot stelt dat bij beter functionerende arbeidsmarkten het loonniveau bij
flexibele arbeidscontracten hoger zou moeten zijn dan bij vaste
arbeidscontracten. Hij beargumenteert deze stelling in het licht van
afwegingen door werkgevers tussen (winst)risico en loonhoogte en
afwegingen door werkenden tussen (ontslag)risico en loonhoogte.
154pVerklaar deze stelling en argumentatie van Julot. Betrek in je antwoord
achtereenvolgens de vraagkant en de aanbodkant van de arbeidsmarkt.
Collega-econoom Grootmeester verwacht op basis van de publicatie van
Julot dat werkgevers minder zullen investeren in het menselijk kapitaal
van werknemers met een flexibel contract met het oog op een mogelijk
berovingsprobleem. Aan de andere kant ziet hij een mogelijkheid dat juist
de werknemers bij flexibele contracten meer zullen investeren in hun
eigen menselijk kapitaal.
162pVerklaar dat, met het oog op een mogelijk berovingsprobleem,
werkgevers bij flexibele contracten minder bereid zullen zijn om
investeringen te doen in menselijk kapitaal (van werknemers) dan bij
vaste contracten.
172pGeef een verklaring voor de mogelijkheid dat werknemers met flexibele
contracten zelf meer zullen investeren in hun menselijk kapitaal.
opgave 5Opgave 5
Zekerheid voor de armen
In een land bestaat een groot deel van de bevolking uit arme
huishoudens, voor wie het vinden van voedsel en een dak boven het
hoofd steeds een onzekerheid is. Het gezinsinkomen van krap tien dollar
per week wordt, meestal met meerdere gezinsleden, vaak verdiend met
eenvoudige bedrijfjes: straathandel, vervoer met een handkar of het
bereiden van eten op straat. Vaste banen bij grotere bedrijven of de
overheid zijn voor deze armen niet bereikbaar vanwege een gebrek aan
scholing. Arme mensen zijn gezien hun levensomstandigheden heel
vatbaar voor ziektes. Goede medische hulp is vaak niet betaalbaar. Veel
armen komen dan terecht in een situatie van almaar toenemende
armoede, zonder mogelijkheden om hieraan te ontsnappen, de
zogenaamde poverty trap.
Een econoom gaat uit van een model voor de verwachte
inkomensontwikkeling van gezinnen met relatief lage inkomens. Dit
model, waarbij wordt afgezien van inflatie, wordt weergegeven in figuur 1.
figuur 1 huidige en verwachte gezinsinkomens
huidig gezinsinkomen in dollars per week
De gestippelde diagonaal geeft ter referentie de punten waarbij het
verwachte gezinsinkomen na 5 jaar gelijk is aan het huidige
gezinsinkomen.
De econoom doet twee uitspraken:
1 De figuur laat zien dat huishoudens met een inkomen van rond de
US$ 10 per week het risico lopen in de poverty trap terecht te komen
als bijvoorbeeld een gezinslid ziek wordt.
2 Het verschil in lengte tussen pijl a en pijl b correspondeert met een
verschil in de mogelijkheid om te ruilen over de tijd.
192pLeg uitspraak 2 uit.
De econoom vraagt zich af of een vermindering van het risico dat de
armen lopen in verband met ziekte, zou kunnen leiden tot een stijging van
hun welvaart. Daartoe zouden verschillende maatregelen genomen
kunnen worden. De econoom wil de haalbaarheid van een
basisverzekering tegen ziektekosten voor de armen bekijken. Hij verwacht
dat averechtse selectie een succesvolle invoering van een vrijwillige
verzekering in de weg zal staan.
202pVerklaar deze verwachting van de econoom.
De econoom adviseert daarom een verplichte verzekering, met als extra
argument dat door de hoge tijdsvoorkeur van de arme huishoudens geen
goed werkende vrijwillige ziektekostenverzekering in dit land mogelijk is.
Hij wil een advies schrijven, waarin hij aanbeveelt dat de overheid de
verzekering verplicht stelt. In het advies betrekt hij de afweging van de
armen tussen hun risico-aversie enerzijds en hun tijdsvoorkeur anderzijds
bij het bepalen van hun bereidheid om premies te betalen voor de
ziektekostenverzekering.
213pSchrijf dit advies. Ondersteun je argumenten met informatie uit de
context.
Gebruik ongeveer 60 woorden.
opgave 6Opgave 6
Consumptiediamant
Onderzoeksbureau Leon analyseert het consumptiegedrag van de
inwoners van een land dat zich langzaam herstelt uit een periode van
laagconjunctuur. Het bureau hanteert bij de voorspelling van de
ontwikkeling van de consumptie een zogenoemde consumptiediamant.
Voor elke maand wordt van een aantal indicatoren berekend in hoeverre
deze gunstig of ongunstig zullen zijn voor toename van de consumptie.
De berekende waarden worden weergegeven in een figuur. Hoe verder de
waarde van een indicator afligt van het midden van de grafiek, des te
gunstiger de omstandigheden zijn voor de bereidheid van huishoudens
om meer goederen en diensten te kopen. Een waarde van 0 betekent
neutraal, dus niet gunstig en niet ongunstig. Een waarde van −4 betekent
zeer ongunstig en een waarde van 4 betekent zeer gunstig. Hieronder is
de consumptiediamant voor oktober afgebeeld.
figuur 1 consumptiediamant van oktober
Bureau Leon kent bij het voorspellen van de consumptie niet aan elke
indicator eenzelfde belang toe. De waarden van elke indicator in de
consumptiediamant wordt gecombineerd met de bijbehorende
wegingsfactor in tabel 1 om tot één samengestelde indicator te komen.
Deze geeft aan in hoeverre de omstandigheden gunstig zijn voor een
stijging van de consumptie. In september had de samengestelde indicator
een waarde van −0,4.
tabel 1 wegingsfactoren bij beïnvloeding van consumptie
De toelichting van bureau Leon bevat onder andere de volgende punten:
a Bij het bepalen van de wegingsfactor voor de indicator werkloosheid is
rekening gehouden met ingebouwde stabilisatoren in de
overheidsbegroting.
b In de laagconjunctuur zijn gezinnen voorzichtig en zullen zij mogelijk
beslissen hun consumptie uit te stellen. Dit uitstel kan afgeremd
worden doordat het financieel niet aantrekkelijk is om de consumptie
uit te stellen.
c Twee voorraadgrootheden in de figuur geven samen een beeld van de
invloed van de vermogenspositie op de ontwikkeling van de
consumptie.
221pBlijkt uit de waarden van de consumptiediamant een daling of een stijging
van de werkloosheid in oktober? Licht het antwoord toe.
231pZou de indicator voor de ontwikkeling van de werkloosheid hoger of lager
zijn geweest indien geen rekening was gehouden met automatische
stabilisatoren? Geef een argument voor je keuze.
241pKun je uit de waarde die in de figuur aan de rente is gegeven concluderen
dat uitstel van consumptie in verband hiermee financieel aantrekkelijk is
geweest in oktober? Verklaar het antwoord.
252pZal volgens bureau Leon de vermogenspositie van de gezinnen in oktober
een positieve invloed hebben op de ontwikkeling van de consumptie?
Verklaar je antwoord met behulp van de figuur en de tabel.
261pZal bureau Leon concluderen dat de omstandigheden voor de consumptie
in oktober verbeterd zijn ten opzichte van september? Verklaar het
antwoord met een berekening.
