Eindexamen biologie vwo 2009, tijdvak 1 (biologie 1,2)

Welk mannetje is op basis van de gedragsgegevens waarschijnlijk het α -mannetje in nest P, in nest Q en in nest R? nest P nest Q nest R A P2 Q2 R3 B P2 Q3 R2 C P2 Q3 R3 D P3 Q2 R2 E P3 Q2 R3 F P3 Q3 R2 Vóór 1985 werden nog geen DNA-profielen gemaakt. Tot die tijd was men voor het bepalen van het ouderschap in de nestgroepen met meer dan één volwassen mannetje, aangewezen op gedragsgegevens. De hypothese was dat de α -mannetjes de vader zouden zijn van alle jongen. Een waargenomen paring van het vrouwtje met het α -mannetje is hiervoor een aanwijzing.

Voor het maken van DNA-fingerprints werd het DNA van de haviken met een bepaald restrictie-enzym bewerkt. De vele restrictiefragmenten die ontstonden zijn door middel van electroforese gescheiden. Alleen die fragmenten die herhalingen van een bepaalde sequentie bevatten, worden daarna zichtbaar gemaakt als donkere banden. In onderstaande afbeelding zijn van de drie nesten de verzamelde DNA-profielen weergegeven. Het was niet mogelijk om mannetje R3 te vangen, vandaar dat het DNA-profiel van dit mannetje ontbreekt. Met deze DNA-profielen is het mogelijk de hypothese over het vaderschap te toetsen.

In welke nestgroep of welke nestgroepen hebben alle jongen op basis van bovenstaande DNA-profielen dezelfde vader? A alleen in nestgroep P B alleen in nestgroep Q C alleen in nestgroep R D alleen in nestgroep P en Q E alleen in nestgroep P en R F alleen in nestgroep Q en R Groepsvorming zoals die bij de woestijnhaviken optreedt, kan evolutionair gezien voordelen bieden boven een solitaire levensvorm. De voordelen zijn bij bepaalde omstandigheden duidelijk, zoals wanneer er sprake is van een tekort aan geschikte territoria.

Is met behulp van de gegevens in de tabel af te leiden dat ook haar man, de vader van haar zoon, een vorm van α -thalassemie heeft? A nee, dat is niet af te leiden B ja, maar alleen als hun zoon α -thalassemie type 1 heeft C ja, maar alleen als hun zoon α -thalassemie type 2 heeft D ja, de vader heeft ook een vorm van α -thalassemie Een foetus zonder functionele α -globinegenen (zie tabel) sterft meestal al vóór de geboorte.

Geef een verklaring voor deze volumetoename. Afwijkend Hb kan veroorzaakt worden door een bepaalde puntmutatie in de codering voor α -globine. Als in triplet nummer 142 in het mRNA de nucleotide met uracil is vervangen door een nucleotide met cytosine ontstaat een afwijkend Hb (Constant Spring). Een deel van het normale mRNA en van het mutant mRNA is hieronder afgebeeld. 141 142 143 144 145 Normaal Hb ….. CGU UAA GCU GGA GCC …//… GUC UUU GAA UAA AGU CUG poly (A) Constant spring ….. CGU CAA GCU GGA GCC …//… GUC UUU GAA UAA AGU CUG poly (A)

In een vereenvoudigd schema zijn voorraden en omzettingen in een natuurlijk loofbos, dat in de stabiele fase verkeert, weergeven: afbeelding 2 [bruto primaire productie] 20 biomassa in planten 300 [netto primaire productie = 10] anorganische stof in 10 3 kg ha- 1 jaar- 1 * verlies organische stof Neem aan dat in de verschillende compartimenten, aangegeven door een rechthoek, de hoeveelheid organische stof gemiddeld constant blijft. Aan de linkerzijde van het schema is verlies van organische stof aangegeven.

Wat maakt deze plaats zo geschikt voor een implantaat? Geef twee argumenten. Al na een half jaar onderzoek is duidelijk dat bij de proefpersonen remming van de spermaproductie optreedt met onvruchtbaarheid als resultaat. Toch loopt het onderzoek nog zeker een aantal jaren, voor het middel vrijgegeven kan worden.

− Beschrijf in vier stappen aan de hand van de gegevens in de afbeelding hoe de toediening van progesteron bij mannen tot onvruchtbaarheid leidt. − Geef bij elke stap aan welke cellen of organen daarbij betrokken zijn. Door de werking van de progestagenen uit het implantaat wordt de spermaproductie geremd. Er zijn ook andere, ongewenste effecten mogelijk.

Leg uit hoe door overmatig gebruik van Tamiflu resistentie tegen Tamiflu onder de vogelgriepvirussen bevorderd wordt. Via internet wordt een luchtreinigingsapparaat aangeboden dat virussen in de lucht onschadelijk maakt door ‘positieve en negatieve ionen in de lucht te verspreiden’. Een folder legt de werking uit: “De ionen omcirkelen de hemagglutininen en veranderen daarbij in zeer reactieve hydroxilradicalen. Deze nemen een waterstofmolecuul van het hemagglutinine en vernietigen hiermee de oppervlaktestructuur van het virus op moleculair niveau.” Als gevolg van de in de folder beschreven verandering zou een virus de gastheercel niet meer kunnen infecteren. In de uitwerkbijlage is in twee kaders een influenza A virus afgebeeld, ontdaan van alle oppervlakte-eiwitten.

− Voeg in het eerste kader in de uitwerkbijlage schematisch de oppervlakte- eiwitten van het virus toe, zoals ze eruit zien vóór een behandeling door het luchtreinigingsapparaat. − Teken in het tweede kader schematisch hoe de oppervlakte-eiwitten van het virus eruit zouden kunnen zien ná de behandeling. − Benoem de door jou getekende onderdelen in een legenda. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.