Eindexamen nask 2 vmbo gl/tl 2013 tijdvak 1

bij dit examen

MMeeeerrkkeeuuzzeevvrraaggeenn

OOppeenn vvrraaggeenn

opgave 1Waterpiramide Waterpiramide

1 1 Voor Voor het het produceren produceren van van schoon schoon drinkwater drinkwater in in de de tropen tropen is is een een 2 2 zogenoemde zogenoemde 'waterpiramide' 'waterpiramide' ontwikkeld. ontwikkeld. Een Een waterpiramide waterpiramide is is een een 3 3 grote grote witte witte tent tent met met een een grondoppervlakte grondoppervlakte van van ongeveer ongeveer 650 650 m m 2 2 . . 4 4 Onderin Onderin de de tent tent staat staat een een bak bak waarin waarin zeewater zeewater of of grondwater grondwater wordt wordt 5 5 gepompt. gepompt. De De pomp pomp werkt werkt op op zonne-energie. zonne-energie. Doordat Doordat de de zon zon op op het het 6 6 tentdoek tentdoek schijnt, schijnt, loopt loopt de de temperatuur temperatuur in in de de tent tent op op tot tot zo'n zo'n 75 75 0 0 C. C. 7 7 Het Het water water verdampt, verdampt, waarbij waarbij vuil vuil en en zout zout in in de de bak bak achterblijven. achterblijven. 8 8 De De waterdamp waterdamp verzamelt verzamelt zich zich in in druppeltjes druppeltjes zuiver zuiver water water op op de de 9 9 binnenkant binnenkant van van het het doek. doek. Deze Deze druppeltjes druppeltjes stromen stromen langs langs het het doek doek 10 10 omlaag omlaag en en worden worden in in een een goot goot opgevangen. opgevangen. Het Het water water wordt wordt in in een een 11 11 tank tank opgeslagen. opgeslagen. Na Na bewerking bewerking is is het het geschikt geschikt als als drinkwater. drinkwater. 12 12 Ook Ook de de buitenkant buitenkant van van de de tent tent wordt wordt benut. benut. Regenwater Regenwater stroomt stroomt langs langs 13 13 de de tent tent in in een een opvangbak opvangbak en en wordt wordt in in een een andere andere tank tank opgeslagen. opgeslagen. opslag opslag regenwater regenwater

In de tekst worden verschillende benamingen voor water gebruikt. Welke van deze benamingen gaan over water waarin opgeloste stoffen aanwezig zijn? A zeewater en grondwater B zeewater en waterdamp C grondwater en waterdamp

Hoe kan de stof water worden aangetoond? A Met een rietje door de vloeistof blazen. B Universeel indicatorpapier in de vloeistof dopen. C Verhitten en waarnemen of een vaste stof ontstaat. D Een beetje van de vloeistof toevoegen aan wit kopersulfaat.

Geef de naam van de scheidingsmethode die in de tent plaatsvindt (regels 7 tot en met 10). A adsorptie B destillatie C extractie D filtratie

Met welke aanpassing aan de tent zou men per dag meer drinkwater kunnen produceren? A De tent aan de buitenkant met reflecterend folie bedekken. B De tent en de bak groter maken en er meer water in doen. C De tent in de schaduw plaatsen. D Een dikker tentdoek gebruiken.

Leg uit dat deze vorm van drinkwaterproductie geen bijdrage levert aan het broeikaseffect.

opgave 2Mandarijnen

1 In een aflevering van het televisieprogramma 'Keuringsdienst van waarde' 2 zoeken verslaggevers het antwoord op de volgende vraag: 3 "Hoe krijgen ze de partjes mandarijn in blik zo schoon en zonder vliesje?" 4 In de uitzending is te zien dat mandarijnen worden gepeld en verdeeld in 5 partjes. De partjes stromen daarna in een dun laagje natronloog door een 6 spiraalvormige 'glijbaan'. De natronloog reageert met de velletjes tot 7 oplosbare stoffen. Hierdoor worden de velletjes van de partjes verwijderd. 8 Aan het einde van deze 'glijbaan', die ruim 4 km lang is, komen de 9 ontvelde partjes in een grote bak. Deze bak is gevuld met zoutzuur om de 10 overgebleven natronloog te neutraliseren. Daarna worden de partjes 11 ingeblikt.

61p

Het velletje bestaat onder meer uit cellulose. Dit polymeer wordt onder

invloed van natronloog omgezet tot losse monomeren. Een afbeelding van

zo'n monomeer is hieronder weergegeven.

H H H H O H O H O C C C C C C H H O O H O H H H

Geef de molecuulformule van dit monomeer.

71p

De glijbaan in de fabriek kan korter gemaakt worden. Om hetzelfde

resultaat te krijgen, moet men dan ook een andere aanpassing maken.

Men kan bijvoorbeeld de snelheid veranderen waarmee de natronloog

samen met de partjes door de glijbaan stroomt.

Leg uit dat men dan de stromingssnelheid moet verlagen.

IInn hheett pprrooggrraammmmaa wwoorrddtt ddee nnaattrroonnlloooogg ''ggoooottsstteeeennoonnttssttooppppeerr'' ggeennooeemmdd.. HHiieerrmmeeee wwoorrddtt ddee iinnddrruukk ggeewweekktt ddaatt eeeenn zzeeeerr sscchhaaddeelliijjkkee ssttooff iinn ddee bblliikkjjeess tteerreecchhttkkoommtt.. EEeenn kkiijjkkeerr vviinnddtt ddaatt nnooggaall oovveerrddrreevveenn:: ""...... nnaattrroonnlloooogg ((……)) iiss iinnddeerrddaaaadd sscchhaaddeelliijjkk,, eenn zzoouuttzzuuuurr ooookk,, mmaaaarr aallss ddeezzee bbiijj eellkkaaaarr wwoorrddeenn ggeeddaaaann,, vviinnddtt eerr eeeenn rreeaaccttiiee ppllaaaattss.. WWaatt oovveerrbblliijjfftt iiss nnoouu nniieett bbeeppaaaalldd ggeevvaaaarrlliijjkk ......"" DDee kkiijjkkeerr ddooeelltt oopp ddee rreeaaccttiiee ddiiee iinn ddee bbaakk mmeett zzoouuttzzuuuurr ppllaaaattssvviinnddtt ((zziiee ddee rreeggeellss 99 eenn 1100 vvaann hheett vvoorriiggee tteekkssttbbllookk))..

83p

91p

kkeeuukkeennzzoouutt

HHeett pprroocceess wwaaaarrbbiijj ddee mmaannddaarriijjnneennppaarrttjjeess oonnttvveelldd wwoorrddeenn,, iiss iinn oonnddeerrssttaaaanndd bbllookksscchheemmaa oonnvvoolllleeddiigg wweeeerrggeeggeevveenn.. II IIIIII ppaarrttjjeess zzoonnddeerr vveell ppaarrttjjeess VV mmeett vveell oovveerrggeebblleevveenn nnaattrroonnlloooogg IIII IIVV

102p

II == ……

IIII == ……

IIIIII == ……

opgave 3Explosieve Explosieve stof stof op op school? school?

PPiiccrriinneezzuuuurr iiss eeeenn ggeellee vvaassttee ssttooff mmeett eeeenn kkeennmmeerrkkeennddee ggeeuurr.. DDee ssttooff mmooeett oonnddeerr wwaatteerr wwoorrddeenn bbeewwaaaarrdd,, oommddaatt ddeezzee aannddeerrss eexxpplloossiieeff iiss.. VVrrooeeggeerr wweerrdd ppiiccrriinneezzuuuurr ggeebbrruuiikktt vvoooorr hheett kklleeuurreenn vvaann cceelllleenn vvoooorr pprraaccttiiccuumm mmiiccrroossccooppiiee.. TTeeggeennwwoooorrddiigg mmaagg ddee ssttooff nniieett mmeeeerr oopp sscchhoolleenn wwoorrddeenn ggeebbrruuiikktt.. IInn ddee ttaabbeell hhiieerroonnddeerr ssttaaaann eennkkeellee ggeeggeevveennss vvaann ppiiccrriinneezzuuuurr.. NNaaaamm:: PPiiccrriinneezzuuuurr FFoorrmmuullee:: CC HH NN OO 66 33 33 77 OOpplloossbbaaaarrhheeiidd iinn wwaatteerr:: 11,,33 gg ppeerr 110000 mmLL EEttiikkeett:: RReeaaccttiieess:: OOnnttlleeeeddtt eexxpplloossiieeff oonnddeerr vvoorrmmiinngg vvaann ggiiffttiiggee ggaasssseenn ((CCOO eenn NNOO )).. DDee ssttooff iiss ccoorrrroossiieeff.. 22 PPiiccrriinneezzuuuurr rreeaaggeeeerrtt mmeett vveeeell mmeettaalleenn,, wwaaaarrbbiijj wwaatteerrssttooffggaass oonnttssttaaaatt.. PPiiccrriinneezzuuuurr iiss zzeeeerr ooxxiiddeerreenndd ((bbrraannddbbeevvoorrdd

112p

122p

131p

141p

Hoe kan een ontledingsreactie aan de reactievergelijking herkend

worden?

Er is één beginstof en één reactieproduct.

Er is één beginstof en meerdere reactieproducten.

Er zijn meerdere beginstoffen en één reactieproduct.

Er zijn meerdere beginstoffen en meerdere reactieproducten.

152p

Bij de ontleding van picrinezuur komt CO vrij. CO is een brandbaar en

giftig gas, dat bovendien moeilijk is waar te nemen. Hierdoor kan een

gevaarlijke situatie ontstaan.

Geef twee stofeigenschappen van CO waardoor CO moeilijk is waar te

nemen.

162p

Geef de rationele naam van NO₂.

171p

Op het etiket zouden volgens de gegevens in de tabel op bladzijde 6 nog

twee andere pictogrammen kunnen staan. Welke pictogrammen zijn dat?

pictogram I en II

pictogram I en III

pictogram II en III

181p

Geef een reden waarom het verstandig is geen metalen spatel te

gebruiken om vast picrinezuur uit een potje te halen.

1 Picrinezuur is in droge toestand explosief. Bij het vinden van een pot 2 droog picrinezuur op school wordt geadviseerd de Explosieven 3 Opruimingsdienst Defensie (EOD) te bellen. Zelf de pot openen om water 4 toe te voegen is namelijk zeer gevaarlijk. Door sublimatie kunnen tussen 5 de pot en de dekselrand kristallen gevormd zijn. Het draaien van de 6 deksel levert wrijving op en zal het picrinezuur kunnen laten exploderen.

191p

Hoe wordt het proces weergegeven waarbij de kristallen tussen de pot en

de dekselrand gevormd worden (regels 4 en 5)?

(g) → (s) → (g)

(l) → (g) → (s)

(s) → (g) → (s)

(s) → (l) → (g)

opgave 4Strooizout

Bij bevriezing en sneeuwval kan het wegdek glad worden. Op Nederlandse wegen wordt gladheid bestreden. Vóór 1960 gebeurde dit door sneeuwruimen of het strooien van stroefmakende middelen als zand, grind en as. Sinds 1960 worden ook dooimiddelen zoals strooizout gebruikt. De meest gebruikte soorten strooizout bestaan voornamelijk uit natriumchloride.

201p

Het wegdek van veel wegen bestaat uit asfaltbeton. Asfaltbeton is een

aardolie-product.

Welke stoffen kunnen ook uit aardolie worden geproduceerd?

benzine en cosmetica

kerosine en soldeer

kunststof en cokes

212p

Geef de formule van het belangrijkste bestanddeel van zand.

Gebruik Binas-tabel 42.

De verschillende soorten strooizout kunnen op verschillende manieren worden geproduceerd: methode I Door mijnbouw wordt zoute grond afgegraven. Dit wordt gezeefd, maar niet gezuiverd. Het zout bevat 5 massaprocent verontreinigingen zoals zand, zware metalen en sulfaatzouten. methode II Een ondergrondse zoutlaag wordt opgelost in water en naar het oppervlakte gepompt. Het water wordt vervolgens onder vacuüm (zeer lage druk) verdampt. Zo ontstaat zeer zuiver natriumchloride (99,9 massaprocent). methode III In warme landen wordt zeewater ingedampt. De vaste stof die ontstaat (zeezout) bevat 95 massaprocent natriumchloride. naar: Visie op gladheid – Akzo Nobel

221p

Bij welke productiemethode wordt extractie toegepast?

methode I

methode II

methode III

231p

Welk van onderstaande begrippen past bij het zeezout in methode III?

bezinksel

extract

filtraat

residu

241p

Een strooiwagen kan 3400 kg strooizout vervoeren.

Welke (volle) strooiwagen vervoert het meeste natriumchloride?

een strooiwagen met zout uit methode I

een strooiwagen met zout uit methode II

een strooiwagen met zout uit methode III

Om sneeuw en ijs snel te laten dooien is de grootte van de korrels strooizout belangrijk. Onderstaande tabel geeft enige informatie over de korrelgrootte: aandeel korrels methode I methode II methode III 80% 1 tot 3 mm 0,20 tot 0,45 mm 1 tot 3 mm 1% groter dan 5 mm groter dan 1 mm groter dan 5 mm naar: Visie op gladheid – Akzo Nobel

251p

Uit de tabel blijkt welk soort strooizout (gemiddeld) de kleinste korrels

heeft.

Welk soort strooizout is dat?

het zout uit methode I

het zout uit methode II

het zout uit methode III

262p

langzamer werkt dan grotere korrels.

opgave 5Ontleding van salmiak

Bij de ontleding van salmiak (NH Cl) ontstaan de gassen 4 waterstofchloride en ammoniak. Deze reactieproducten geven elk een andere kleur aan een nat indicatorpapiertje. Salmiak kan worden ontleed volgens onderstaand voorschrift: Schep een laag van 1 cm droge salmiak in een brede reageerbuis. Bevochtig een strook universeelindicatorpapier met gedestilleerd water. Plaats dit papiertje verticaal in het bovenste deel van de reageerbuis. Plaats de reageerbuis in een statiefklem. Verhit het salmiak voorzichtig boven een stille, blauwe vlam.

271p

Welk type ontleding van salmiak is in de bovenstaande tekst beschreven?

elektrolyse

fotolyse

thermolyse

281p

Geef de naam van de positieve ionen in salmiak.

291p

Tot welk soort stoffen behoort salmiak?

metalen

moleculaire stoffen

zouten

302p

Geef de vergelijking van de reactie waarbij salmiak ontleedt in

waterstofchloride en ammoniak.

311p

Welke van onderstaande tekeningen geeft de juiste afstelling van de

brander voor deze proef weer?

afstelling 1 A afstelling 1 B afstelling 2 C afstelling 3

afstelling 4

Universeelindicatorpapier heeft de volgende schaalverdeling: 1 rood pH 3 oranje 5 donker geel 7 licht groen 9 donker groen 11 blauw 13 donker blauw

321p

Geef aan waarom het indicatorpapiertje nat moet zijn om de pH te kunnen

meten.

333p

Het blijkt dat het natte indicatorpapiertje, dat in de reageerbuis is

geplaatst, onderaan kleurt door het ammoniakgas en bovenaan door het

waterstofchloridegas.

Welke van onderstaande tekeningen geeft het juiste resultaat van de

proef weer? Leg je antwoord uit.

tekening a tekening b tekening c tekening d

opgave 6Kleurig kobalt

Nadat Eveline op 'you-tube' een paar filmpjes over kobaltzouten heeft bekeken, besluit ze zelf een proefje te doen. Op haar school hebben ze kobalt(II)nitraat. Eveline schrijft in haar schrift: Kobalt(II)nitraat is een roodbruine stof, een beetje plakkerig poeder. Ik heb het in water opgelost. Een prachtig roze oplossing krijg je dan. Daarna deed ik een beetje kaliumhydroxide-oplossing erbij. Er ontstond een licht blauw-groenachtig neerslag.

341p

Geef de formule van de stof kaliumhydroxide.

351p

In welke groep staat het element kobalt in het periodiek systeem?

363p

Eveline maakte een oplossing van 5,0 gram kobalt(II)nitraat in 250 mL

water. Al het kobalt(II)nitraat loste op. De formule van kobalt(II)nitraat is

Co(NO₃)₂.

Bereken hoeveel gram kobaltionen in de oplossing van Eveline

aanwezig is.

372p

Eveline heeft in haar schrift de handelingen en de waarnemingen door

elkaar genoteerd.

Geef van elk van onderstaande zinnen aan of het om een handeling of

een waarneming gaat:

1 Kobalt(II)nitraat is een roodbruine stof, een beetje plakkerig poeder.

2 Ik heb het in water opgelost.

3 Een prachtig roze oplossing krijg je dan.

4 Daarna deed ik een beetje kaliumhydroxide-oplossing erbij.

5 Er ontstond een licht blauw-groenachtig neerslag.

Geef je antwoord als volgt (vul in 'handeling' of 'waarneming'):

1 = waarneming

2 = …

3 = …

4 = …

5 = …

381p

Geef aan waaruit blijkt dat in het proefje van Eveline een chemische

reactie heeft plaatsgevonden.

1 Wanneer aan een oplossing van kobalt(II)nitraat een oplossing van 2 natriumfosfaat wordt toegevoegd, ontstaat een donker paarsblauw 3 neerslag. Dit neerslag bestaat uit een vaste stof: kobalt(II)fosfaat. 4 Het mengsel dat is ontstaan, kan worden gefiltreerd. Hierbij wordt het 5 kobalt(II)fosfaat en een heldere vloeistof verkregen. De vloeistof kan 6 vervolgens worden ingedampt, waarbij een witte vaste stof ontstaat.

393p

Geef de vergelijking voor de vorming van kobalt(II)fosfaat.

401p

In welk voorwerp kan Eveline de heldere vloeistof (regel 5) het beste

indampen?

voorwerp A

voorwerp B

voorwerp C

voorwerp D

411p

Geef de naam van de witte vaste stof die ontstaat als Eveline de vloeistof

(regel 6) indampt. Ga er hierbij vanuit dat er precies genoeg

natriumfosfaat is toegevoegd om alle kobalt(II)ionen neer te slaan.

423p

De oplosbaarheid van zouten kan worden weergegeven in een tabel.

Neem onderstaande tabel over en vul deze in met behulp van de

informatie uit deze opgave. Gebruik daarbij een g voor goed oplosbaar

of een s voor slecht oplosbaar.

nitraationen hydroxide ionen fosfaationen kobalt(II)ionen … … …

opgave 7Koperdieven

De prijs van koper is de laatste jaren sterk gestegen. Daarom stelen dieven het metaal van huizen, spoorwegen en andere plaatsen. In een krantenartikel met de titel "Koper lijkt wel het nieuwe goud" is een aantal voorbeelden genoemd: Van een begraafplaats in Antwerpen zijn onder meer kruisbeelden van graven gestolen. Veel van het gestolen materiaal was van koper, brons of messing. Koperdieven in Etten-Leur knipten 25 meter koperkabel weg waardoor slagbomen bij de overweg uren lang dicht bleven door een seinstoring. naar: de Volkskrant

432p

Koper brengt per 1,0 kg 6,18 euro op. De prijs voor goud is 42,34 euro per

1,0 gram.

Bereken hoeveel kg koper de dief moet verkopen om evenveel geld te