Eindexamen nask 2 vmbo gl/tl 2009 tijdvak 2

bij dit examen

Meerkeuzevragen

Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Open vragen

- Geef niet méér antwoorden dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld

twee redenen worden gevraagd, geef er dan twee en niet méér. Alleen de

eerste twee redenen kunnen punten opleveren.

- Vermeld altijd de berekening, als een berekening gevraagd wordt. Als een

gedeelte van de berekening goed is, kan dat punten opleveren. Een goede

uitkomst zonder berekening levert geen punten op.

- Geef de uitkomst van een berekening ook altijd met de juiste eenheid.

opgave 1Verbrandingsgassen

1 Autobenzine is een mengsel van koolwaterstoffen, waaronder octaan. 2 In een automotor wordt benzine verbrand. Het gasmengsel dat de motor verlaat, 3 bevat onder andere de volgende stoffen: CO, CO , H O, N , NO en NO . 2 2 2 2 4 NO en NO ontstaan doordat in de motor N en O uit de lucht met elkaar 2 2 2 5 reageren.

12p

Leg uit of autobenzine (regel 1) een kookpunt of een kooktraject heeft.

22p

Bereken het massapercentage koolstof in octaan (C₈H₁₈).

31p

Wat is de naam van de stof die wordt aangeduid met de formule N₂?

A natrium

B neon

C stikstof

D waterstof

41p

Onder normale omstandigheden reageren stikstof en zuurstof uit de lucht niet

met elkaar.

Geef aan waardoor stikstof en zuurstof in een automotor wel met elkaar

reageren.

52p

Met welk reagens kan aangetoond worden dat er H₂O in het uitlaatgas zit, en

wat neem je dan waar?

62p

Het gasmengsel dat de motor verlaat is schadelijk voor het milieu.

Noem twee milieueffecten die door het gasmengsel worden veroorzaakt.

opgave 2Ballonnen

Om een ballon te vullen, kan gekozen worden uit verschillende gassen. Afhankelijk van het soort gas kan een ballon al dan niet opstijgen. In onderstaande tabel is van een aantal gassen de dichtheid bij 20 o C gegeven. gas argon helium neon lucht koolstofdioxide waterstof zuurstof dichtheid 1,66 0,17 0,84 1,20 1,85 0,083 1,33 (10–3 g/cm3)

71p

Wilma heeft vier ballonnen. Ze vult de eerste ballon met argon, de tweede met

neon, de derde met koolstofdioxide en de vierde met zuurstof. Ze legt de

ballonnen op de grond en laat ze gelijktijdig los. Er blijkt maar één ballon

omhoog te gaan.

Welk gas zit in de ballon die omhoog gaat?

A argon

B koolstofdioxide

C neon

D zuurstof

Luchtballonnen werden vroeger gevuld met waterstof. Tegenwoordig gebruikt men meestal helium of hete lucht. Omdat helium duur is, wordt in luchtballonnen meestal hete lucht gebruikt. Om de lucht in de ballon te kunnen verwarmen, wordt een brandstof meegenomen. De meest gebruikte brandstof is propaan. Propaan is bij normale druk en temperatuur een gas. Om zoveel mogelijk brandstof mee te kunnen nemen, wordt het propaan vloeibaar gemaakt.

81p

Geef een reden waarom waterstof (bijna) niet meer als vulling voor

luchtballonnen wordt gebruikt.

91p

Tot welke groep stoffen behoort helium?

A edelgassen

B halogenen

C metalen

D zouten

103p

Geef de vergelijking van de volledige verbranding van propaan (C₃H₈).

111p

Noem een manier om het gas propaan vloeibaar te maken.

opgave 3Aquarelverf

1 Een populaire schildertechniek is het aquarelleren. Tabletjes aquarelverf 2 bestaan uit onoplosbare pigmenten (kleurstoffen) en het bindmiddel E-414. Bij 3 het toevoegen van water lost alleen het bindmiddel op en ontstaat een gekleurd 4 mengsel. Een van de pigmenten die vroeger werden gebruikt voor het maken 5 van gele verf, was het giftige lood(II)chromaat (PbCrO ). Tegenwoordig wordt 4 6 het minder giftige CdS als pigment voor gele verf gebruikt.

121p

Wat is de naam van het soort mengsel dat in regel 3 beschreven is?

A emulsie

B oplossing

C schuim

D suspensie

131p

Geef de naam van het bindmiddel dat in de aquarelverf wordt gebruikt (regel 2).

Maak daarbij gebruik van een tabel in Binas.

141p

Lood(II)chromaat is opgebouwd uit loodionen en chromaationen.

Wat is de lading van het chromaation in PbCrO₄?

A 2 –

B 4 –

C 2 +

D 4 +

151p

Welk pictogram moet volgens de tekst op het etiket van een pot lood(II)chromaat

staan (regel 5)?

pictogram 1 pictogram 2 pictogram 3 pictogram 4

A pictogram 1

B pictogram 2

C pictogram 3

D pictogram 4

162p

Geef de naam van CdS.

7 Om bij het aquarelleren het papier op bepaalde plaatsen wit te kunnen houden, 8 kan een zogenoemde maskeervloeistof worden gebruikt. Tijdens het 9 aanbrengen van deze vloeistof op het papier kan een ammoniak-geur worden 10 waargenomen. Na het drogen is er een rubberachtig, grijs laagje ontstaan. Bij 11 het schilderen zal dit laagje de waterige verf afstoten. Na het schilderen kan het 12 laagje met de vingers van het papier worden afgewreven. Dan komen de witte 13 plekken weer tevoorschijn.

172p

Geef de formule met toestandsaanduiding van ammoniak (regel 9).

182p

Is er bij het verwijderen van het rubberlaagje sprake van een chemische reactie

(regels 11 en 12)? Motiveer je antwoord.

opgave 4Gebrande kalk

Geef de vergelijking van de reactie waarbij uit schelpen gebrande kalk ontstaat (regels 4 en 5).

Welk type reactie treedt op bij het maken van gebrande kalk (regels 2 tot en met 5)? A elektrolyse B fotolyse C thermolyse

In het binnenland van Nederland en op Aruba werden geen schelpen gebruikt voor het maken van gebrande kalk. De kalkovens werden daar met een andere grondstof gevuld, die ook voldoende calciumcarbonaat bevat voor de productie van gebrande kalk. → Geef de triviale naam van zo’n andere geschikte grondstof voor dit kalkovenproces. Gebruik hierbij Binas-tabel 39.

de met Als en Type 2: Deze oven werd gevuld met afwisselende lagen grondstof en brandstof. Via het stookgat werd de onderste laag brandstof aangestoken. De brandstoflagen vatten daarna om de beurt vlam, en verhitten de grondstoflaag erboven. De reactieproducten, waaronder de gebrande kalk, vielen door het rooster naar beneden in het stookgat en werden verwijderd. Hierdoor kon de oven aan de bovenkant voortdurend worden bijgevuld.

Leg uit bij welk type kalkoven men het meest zuivere gebrande kalk krijgt.

Leg uit waarom het vuur bij kalkoven type 1 erg hoog moest worden opgestookt, en hoe dit bij kalkoven van het type 2 werd opgelost. Noteer je antwoord als volgt: Het vuur moest bij type 1 erg hoog worden opgestookt omdat … Bij type 2 hoeft het vuur minder heet te worden omdat …

opgave 5'Chloorijzerbrand'

Proeven met chloor kunnen spectaculair zijn, maar zijn vaak ook gevaarlijk. Hieronder staat zo’n proef beschreven: Let op: wees voorzichtig! 1 Doe in een bekerglas van 300 mL ongeveer 15 mL geconcentreerd zoutzuur. 2 Voeg daar ongeveer 15 mL bleekwater aan toe. Sluit het bekerglas af met een 3 passend horlogeglas. In het bekerglas vindt een reactie plaats, waarbij onder 4 andere chloorgas ontstaat. Deze reactie kan worden weergegeven met de 5 volgende vergelijking: 6 2 H+ + Cl– + ClO– → H O + Cl 2 2 7 Bevestig een pluk staalwol (Fe) aan een draadje. Steek de staalwol aan, houd 8 het vervolgens in het chloorgas en sluit het bekerglas opnieuw af. 9 De staalwol reageert heftig met chloor waarbij roodbruine 'rook' ontstaat. 10 Deze rook bestaat uit ijzer(III)chloride (FeCl ). IJzer(III)chloride kan de huid 3 11 irriteren en brandwonden veroorzaken doordat het reageert met water tot 12 zoutzuur. Bij deze proef is het belangrijk snel te werken. Als de staalwol niet 13 meer gloeit treedt er geen 'chloorijzerbrand' meer op.

241p

Voor het uitvoeren van bovenstaande proef moeten veiligheidsmaatregelen

genomen worden, zoals een jas aantrekken en een bril opzetten.

Noem nog een veiligheidsmaatregel die voor het uitvoeren van deze proef

genomen moet worden.

251p

Wat is de pH van geconcentreerd zoutzuur?

A kleiner dan 7

B 7

C groter dan 7

261p

Chloorgas en ijzer(III)chloride zijn gevaarlijke chemicaliën.

Wat is het gevaar van chloorgas? Gebruik hierbij een tabel in Binas.

273p

Bij de reactie van zoutzuur met bleekwater ontstaat chloorgas (regel 3 tot en

met 6). Een bepaald soort bleekwater bevat 2,9 gram ClO^– per 100 mL.

Bereken hoeveel gram chloorgas bij deze reactie ontstaat wanneer alle ClO^–

uit 15 mL van dit bleekwater is omgezet.

281p

Om de temperatuur te verhogen wordt de staalwol aangestoken (regel 7)

voordat deze in het bekerglas met chloorgas wordt gehouden.

Waarom moet de temperatuur van de staalwol verhoogd worden voordat de

staalwol in het bekerglas gehouden wordt?

292p

Geef de vergelijking van de reactie die beschreven wordt in de regels 9 en 10.

301p

Met de 'chloorijzerbrand' in regel 13 wordt de reactie van staalwol met chloor

bedoeld (regel 9).

Is deze reactie een verbrandingsreactie?

A Ja, want er komt warmte vrij.

B Ja, want er ontstaat rook.

C Nee, want er reageert geen zuurstof.

opgave 6Koperkringloop

Een serie van vijf proeven die met het metaal koper begint en ook met het metaal koper eindigt, is bekend onder de naam 'koperkringloop'. De uitgevoerde proeven worden in het vervolg van deze opgave kort beschreven. proef 1 Handelingen In de zuurkast wordt wat lichtbruin koperpoeder in een erlenmeyer gedaan. Hieraan wordt een salpeterzuuroplossing toegevoegd. Waarnemingen Er ontstaat veel bruine rook. Daarna blijft in de erlenmeyer een lichtblauwe, heldere vloeistof over.

311p

Tot welke soort stoffen behoort het metaal koper?

A legeringen

B moleculaire stoffen

C niet-ontleedbare stoffen

D ontleedbare stoffen

321p

Als bij proef 1, in plaats van koperpoeder, een koperplaatje van dezelfde massa

wordt gebruikt, duurt de reactie langer.

Waarom duurt de reactie dan langer?

331p

Wat is de notatie van de zure oplossing die in proef 1 wordt gebruikt?

A H⁺ + Ac^–

B H⁺ + Cl^–

C H⁺ + NO₃^–

D 2 H⁺ + SO₄^2–

proef 2 Handelingen Aan de lichtblauwe vloeistof, die na proef 1 in de erlenmeyer aanwezig is, wordt 5 mL natronloog toegevoegd. Waarnemingen Er ontstaat een donkerblauw neerslag.

341p

Het neerslag dat bij proef 2 wordt gevormd, is een zout.

Uit welke deeltjes bestaat een zout?

A atomen

B ionen

C moleculen

351p

Geef de toestandsaanduiding van het neerslag.

A (aq)

B (g)

C (l)

D (s)

362p

Geef de formule van natronloog. Geef ook de toestandsaanduidingen.

proef 3 Handelingen De erlenmeyer wordt in een bekerglas met water gezet. Vervolgens wordt het bekerglas met de inhoud voorzichtig verwarmd met een blauwe vlam. Waarnemingen Het donkerblauwe neerslag verandert in een zwart neerslag.

371p

Welke van de onderstaande afstellingen moet voor de brander worden gebruikt

bij proef 3?

A afstelling 1

B afstelling 2

C afstelling 3

D afstelling 4

proef 4 Handelingen De zwarte vaste stof wordt gescheiden van de vloeistof. Aan het residu wordt wat verdund zwavelzuur toegevoegd. Waarnemingen De zwarte kleur verdwijnt en er ontstaat een lichtblauwe, heldere oplossing.

381p

Welke scheidingsmethode kan worden gebruikt om bij proef 4 de zwarte vaste

stof uit de vloeistof te halen?

A adsorberen

B destilleren

C extraheren

D filtreren

proef 5 Handelingen Een reageerbuis wordt voor een kwart gevuld met de lichtblauwe oplossing. Daarna wordt een stukje staalwol kort in de oplossing gehouden en daarna afgespoeld met water. Waarnemingen Op het grijze staalwol is een lichtbruine vaste stof ontstaan. Robin en Jill hebben de proeven uitgevoerd. De docent vertelt dat de lichtbruine stof bij proef 5 koper is. In hun verslag vatten ze de kringloop samen in onderstaand schema. Op de plaatsen P, Q en R moeten zij nog tekst invullen. R koper salpeterzuur-oplossing lichtblauwe lichtblauwe oplossing oplossing verdunde zwavelzuur-oplossing P donkerblauw Q neerslag verwarmen

393p

Wat moeten Robin en Jill invullen op de plekken P, Q en R om het schema

volledig te maken? Maak gebruik van de beschrijvingen van de vijf proeven.

Noteer je antwoord als volgt:

P: …

Q: …

R: …

opgave 7Magnesiumionen in leidingwater

Waterleidingbedrijven maken drinkwater uit grondwater, duinwater en oppervlaktewater. Bijna 55% van het Nederlandse leidingwater wordt gewonnen uit grondwater. Grondwater neemt allerlei deeltjes op uit de bodem, waaronder magnesiumionen. Het drinkwater dat in Nederland uit de kraan komt, kan verschillen in samenstelling. In de volgende tabel wordt drinkwater uit verschillende provincies vergeleken. tabel 1 Noord Zuid Zeeland Limburg Holland Holland zuurgraad (pH) 8,4 8,6 7,9 7,2 magnesiumionen (mg/L) 8,9 8,8 10,4 15 naar: www.lenntech.com

401p

Wat is oppervlaktewater?

411p

In welke provincie uit de tabel is het drinkwater het meest basisch?

A Noord-Holland

B Zuid-Holland

C Zeeland

D Limburg

421p

Welke kleur krijgt de indicator thymolblauw in drinkwater uit Limburg?

A blauw

B geel

C groen

D rood

Beperkte hoeveelheden magnesiumionen zijn niet schadelijk. Iedereen heeft magnesiumionen nodig voor bijvoorbeeld de opbouw van botweefsel. Per dag is per persoon ongeveer 420 mg magnesiumionen nodig.

431p

Leidingwater mag maximaal 50 mg/L magnesiumionen bevatten.

Bereken hoeveel liter leidingwater met 50 mg magnesiumionen per liter,

iemand zou moeten drinken om 420 mg magnesiumionen binnen te krijgen.

Magnesiumionen maken water hard. Hard leidingwater veroorzaakt een onoplosbaar neerslag van onder andere magnesiumhydroxide als het boven de 60 0C wordt verwarmd. Dit zorgt voor verstopte leidingen en aanslag op verwarmingselementen.

441p

Zijn magnesiumionen de enige ionen die hard water veroorzaken? Leg je

antwoord uit.

451p

Wat is de formule van magnesiumhydroxide?

A MgOH₂

B Mg(OH)₂

C MnOH₂

D Mn(OH)₂

Magnesiumionen in water vormen met zeep onoplosbare zouten. Hierbij ontstaat een grauwe neerslag. Hoe harder water is, hoe meer zeep nodig is om dezelfde waswerking te krijgen. Daarom worden aan veel wasmiddelen stoffen toegevoegd die het water ontharden. Men noemt deze stoffen 'waterontharders'.

461p

Leg uit dat bij harder water meer zeep nodig is om dezelfde waswerking te

krijgen.

471p

Noem nog een andere manier (dan het gebruik van waterontharders) om water

te ontharden.

Bronvermelding

Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen

behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.