Eindexamen nask 2 vmbo gl/tl 2008 tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen

Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Open vragen

- Geef niet méér antwoorden dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld

twee redenen worden gevraagd, geef er dan twee en niet méér. Alleen de

eerste twee redenen kunnen punten opleveren.

- Vermeld altijd de berekening, als een berekening gevraagd wordt. Als een

gedeelte van de berekening goed is, kan dat punten opleveren. Een goede

uitkomst zonder berekening levert geen punten op.

- Geef de uitkomst van een berekening ook altijd met de juiste eenheid.

opgave 1Fluor

Fluor, chloor en broom zijn elementen met vergelijkbare eigenschappen. Ze

staan in groep 17 van het Periodiek Systeem.

11p

Geef de verzamelnaam van de elementen die in groep 17 van het Periodiek

Systeem staan.

Een opmerkelijk verschil tussen de zouten van fluor, chloor en broom is dat

zilverchloride en zilverbromide slecht oplosbaar zijn in water terwijl zilverfluoride

goed oplosbaar is in water.

23p

Geef de vergelijking voor het oplossen van zilverfluoride. Gebruik hierbij

toestandsaanduidingen.

opgave 2Proeven met zout

Jason vindt thuis in de voorraadkast drie soorten zout: keukenzout, zeezout en Losalt. Om het verschil tussen deze soorten zout te weten te komen, bekijkt hij de etiketten. Alle soorten zout bevatten een antiklontermiddel. Verder vindt Jason de volgende informatie over de samenstelling van de verschillende soorten zout: keukenzout: 99,9% natriumchloride zeezout : 95,0% natriumchloride en 4,9% magnesiumzouten Losalt : 33,3% natriumchloride en 66,6% kaliumchloride Met deze soorten zout doet Jason vier proefjes. proef 1: Hij doet een klein beetje keukenzout in een reageerbuis die voor de helft gevuld is met water. Hij schudt vervolgens enige tijd goed. proef 2: Hij voegt een oplossing toe aan een oplossing van zeezout. Daardoor treedt een reactie op, waarbij een slecht oplosbaar magnesiumzout ontstaat. proef 3: Hij mengt wat vast keukenzout met geconcentreerd zoutzuur. Met een schoon stukje platinadraad, waarvan hij het eind in een oogje heeft gebogen, brengt hij wat van het mengsel in de vlam. De vlam verandert daardoor duidelijk van kleur. proef 4:Hij herhaalt proef 3 met Losalt in plaats van keukenzout.

Gebruik bij de beantwoording van de vragen 3 tot en met 6 zo nodig

bovenstaande tekst.

31p

Bij proef 1 ontstaat ook na flink schudden geen heldere oplossing: het blijft een

klein beetje troebel.

Welke stof veroorzaakt deze troebeling?

A alleen het antiklontermiddel

B alleen het natriumchloride

C zowel het antiklontermiddel als het natriumchloride

41p

De oplossing die Jason bij proef 2 toevoegt, bevat slechts één zout.

Welk van de hieronder genoemde zouten is in deze oplossing aanwezig?

A kaliumcarbonaat

B kaliumchloride

C kaliumnitraat

D kaliumsulfaat

51p

Welke kleur krijgt de vlam bij proef 3?

A blauw

B geel

C groen

D rood

62p

Leg aan de hand van het verschil in samenstelling van keukenzout en Losalt uit

dat Jason bij proef 4 een ander resultaat mag verwachten dan bij proef 3.

opgave 3EVAC+^TM

1 Waar vuur is, is rook. Drie van de vier dodelijke slachtoffers bij een brand komen 2 om door inademing van giftige rook. Om mensen bij een brand meer tijd te 3 geven een goed heenkomen te zoeken, werd het EVAC+ masker ontwikkeld. Dit 4 rookgas-ontsnappingsmasker biedt de gebruiker 15 minuten tijd om weg te 5 komen uit een ruimte die is gevuld met giftige verbrandingsgassen en rook. 6 De EVAC+ is eenvoudig in het gebruik. 7 Het bestaat uit een flexibele kunststof kap en een 'filtersysteem'. 8 De werking van EVAC+ wordt uitgelegd aan de hand van een schematische 9 tekening van het 'filtersysteem' (zie figuur 1): figuur 1 10 Bij A komt de vervuilde lucht de EVAC+ binnen. E F 11 Bij B zorgt een vezelfilter ervoor dat roet wordt tegengehouden. 12 Bij C worden giftige gassen verwijderd met behulp van D 13 actieve kool (Norit). C 14 Bij D is een speciale katalysator aangebracht die ervoor zorgt 15 dat koolstofmono-oxide wordt omgezet tot koolstofdioxide. B A 16 Via het mondstuk E wordt de (gezuiverde) lucht ingeademd. 17 Een klep zorgt ervoor dat de uitgeademde lucht via F in de kap terechtkomt. 18 Deze kap is gemaakt van een flexibele kunststof die tegen hitte bestand is. De 19 uitgead

Gebruik bij de beantwoording van de vragen 7 tot en met 13 zo nodig bovenstaande

tekst.

71p

Waaruit bestaat rook (regel 1)?

A een gloeiend gas

B vaste deeltjes, fijn verdeeld in lucht

C vaste gloeiende deeltjes

82p

In de regels 10 tot en met 16 worden twee stoffen genoemd die het gevolg zijn

van een onvolledige verbranding.

Geef de namen van deze twee stoffen.

91p

Welke scheidingsmethode wordt toegepast in onderdeel C (regels 12 en 13)?

A adsorberen

B destilleren

C extraheren

D filtreren

101p

Waarom is het belangrijk om te voorkomen dat koolstofmono-oxide wordt

ingeademd?

111p

Wat is de vergelijking van de reactie die plaatsvindt in onderdeel D van de

EVAC+?

A CO₂ → CO + O

B 2 CO₂ → 2 CO + O₂

C CO + O → CO₂

D 2 CO + O₂ → 2 CO₂

121p

De EVAC+ biedt 15 minuten tijd om te ontsnappen uit een ruimte die is gevuld

met giftige verbrandingsgassen en rook (regels 4 en 5).

Geef een mogelijke oorzaak waardoor het filtersysteem van de EVAC+ na

15 minuten niet goed meer werkt.

131p

Kleding die vlam vat, kan worden gedoofd met behulp van een blusdeken.

Waarop berust de werking van een blusdeken?

A afkoelen tot onder de ontbrandingstemperatuur

B wegnemen van de brandstof

C wegnemen van de zuurstof

opgave 4Rode roos

Gebruik bij de beantwoording van de vragen 14 en 15 zo nodig bovenstaande tekst.

In figuur 2 is een schematische tekening van de proefopstelling gegeven. figuur koelwater verwarmingsmantel Voor het verwarmen van de vloeistof wordt een elektrische verwarmingsmantel gebruikt en geen brander. → Geef een reden waarom bij deze proef niet met een brander verwarmd mag worden.

De proef zou ook kunnen worden uitgevoerd zonder koeler (zie figuur 3). figuur 3 → Geef aan waarom uitvoering volgens figuur 2 beter is dan volgens figuur 3. Gebruik bij de beantwoording van de vragen 16 tot en met 18 zo nodig bovenstaande tekst.

Waarmee hebben Timo en Santino de pH van de drie vloeistoffen kunnen vaststellen? A alleen blauw lakmoespapier B alleen rood lakmoespapier C zowel rood lakmoespapier als blauw lakmoespapier D universeelindicatorpapier

Neem de onderstaande tabel over en zet de volgende namen in het juiste open hokje: ammonia, azijn, water. buisje 1 buisje 2 buisje 3 pH 4 10 7 naam …. …. ….

Waar ligt het omslagtraject van de indicator die uit de rozenblaadjes is gehaald? A lager dan pH 4 B tussen pH 4 en pH 7 C tussen pH 7 en pH 10 D hoger dan pH 10

opgave 5Vrijheidsbeeld

1 Het Vrijheidsbeeld in New York is in 1886 gemaakt van 2 koperplaten. Deze platen zijn met beugels en klinknagels 3 van koper op een geraamte van ijzeren balken vastgezet. 4 In de loop van de tijd werd het Vrijheidsbeeld bedekt met 5 een laagje groene vaste stof. Het laagje ontstond door 6 een reactie van het koper met stoffen die voorkomen in de 7 vochtige, verontreinigde lucht van New York. De groene 8 vaste stof bestaat uit slecht oplosbare koperverbindingen 9 en kan worden weergegeven met de formule 10 Cu (OH) SO . 4 6 4

Gebruik bij de beantwoording van de vragen 19 en 20 zo nodig bovenstaande

tekst.

191p

Eén van de stoffen in de verontreinigde lucht is SO₂.

Welk milieu-effect heeft SO₂?

A aantasting van de ozonlaag

B versterking van het broeikaseffect

C vorming van zure regen

202p

De groene slecht oplosbare vaste stof waarmee het Vrijheidsbeeld is bedekt,

bestaat uit drie ionsoorten: Cu²⁺, OH^–, en SO₄^2– en kan worden opgevat als een

mengsel van twee koperzouten.

Geef de namen van deze twee koperzouten.

Bij de bouw van het Vrijheidsbeeld figuur 4 werden de ijzeren balken voorzien koperplaat van een beschermende laag isolatiemateriaal (zie figuur 4). In de loop van de tijd werd het isolatiemateriaal poreus en vochtig. Daardoor kon het ijzer gaan roesten. isolatiemateriaal Omdat roest een groter volume heeft dan het ijzer waaruit het is ontstaan, koperbeugel werden de koperen beugels op veel plaatsen losgedrukt van de ijzeren balk klinknagels. Van 1984 tot 1986 is het Vrijheidsbeeld hersteld. koperen klinknagel doorsneetekening van bevestiging van koperplaten in 1886

213p

Het roesten van ijzer kan met de volgende reactievergelijking worden

weergegeven:

4 Fe + 3 O₂ + 6 H₂O → 4 Fe(OH)₃

Hierin wordt Fe(OH)₃ gebruikt als formule voor roest.

Laat met behulp van een berekening zien dat 1,9 kg Fe(OH)₃ ontstaat

wanneer 1,0 kg ijzer volledig wordt omgezet tot roest.

222p

Bereken hoeveel dm³ het volume groter is geworden wanneer 1,0 kg ijzer

volledig is omgezet tot 1,9 kg roest.

Gebruik bij de berekening de volgende gegevens:

− 1,0 kg ijzer heeft een volume van 0,13 dm³;

− 1,0 kg roest heeft een volume van 0,40 dm³.

Bij de reactie van koper met vochtige lucht kan ook een groene, slecht oplosbare verbinding ontstaan waarin carbonaationen (CO 2–) voorkomen. 3 Men heeft het groene laagje onderzocht waarmee het Vrijheidsbeeld was bedekt. Daarbij werd wat van dat laagje afgeschraapt en bij een verdunde HCl-oplossing in een reageerbuisje gevoegd. Uit het resultaat van deze proef bleek dat het groene laagje op het Vrijheidsbeeld géén carbonaationen bevatte.

Gebruik bij de beantwoording van de vragen 23 en 24 zo nodig bovenstaande

tekst.

231p

Wat is de naam van een verdunde HCl-oplossing?

A verdund azijnzuur

B verdund salpeterzuur

C verdund zoutzuur

D verdund zwavelzuur

241p

Als er wél carbonaationen in het laagje op het Vrijheidsbeeld aanwezig waren

geweest, hadden de onderzoekers een duidelijke waarneming bij hun proef

gedaan.

Welke waarneming hadden zij dan gedaan?

opgave 6Ammonium in een aquarium

In een aquarium ontstaan ammoniumionen door vissen en ander dierlijk leven. In het water komen bacteriën voor die deze ionen omzetten tot nitraationen. Deze omzetting wordt het nitrificatieproces genoemd. Dit proces verloopt in twee stappen: Stap 1: de ammoniumionen worden met zuurstof omgezet tot water, nitrietionen (NO –) en H+ ionen. 2 Stap 2: de ontstane nitrietionen worden met zuurstof omgezet tot nitraationen (NO –). 3 Het nitrificatieproces kan schematisch als volgt worden weergegeven: stap 1 stap 2 ammoniumionen nitrietionen nitraationen

Gebruik bij de beantwoording van de vragen 25 tot en met 28 zo nodig

bovenstaande tekst.

251p

Wat is de formule van het ammoniumion?

A NH₃

B NH₄₊

C NH₃₊

D NH₄

262p

Leg uit welke invloed stap 1 van het nitrificatieproces heeft op de pH van het

aquariumwater.

272p

Geef de vergelijking van de reactie die optreedt in stap 2.

281p

Als het nitrificatieproces niet goed verloopt, wordt de nitriet-concentratie te

hoog. Dat is schadelijk voor de vissen.

Welk van de stappen in het nitrificatieproces verloopt dan slecht?

A alleen stap 1

B alleen stap 2

C zowel stap 1 als stap 2

Een nitriet-concentratie groter dan 0,10 mg per liter is giftig voor vissen. Nitrietionen reageren ook met H+ ionen tot HNO moleculen. HNO is nog 2 2 giftiger dan nitriet. In een aquarium mag de HNO concentratie niet groter zijn 2 dan 0,0004 mg per liter. Bij de omzetting van nitriet tot HNO spelen de 2 concentratie van nitriet en de pH in het aquarium een belangrijke rol. In diagram 1 is weergegeven hoe de HNO concentratie afhangt van de pH van 2 het aquariumwater bij een nitrietconcentratie van 0,10 mg per liter. diagram 1 0,0025 HNO concentratie 2 (mg per L) 0,0020 0,0015 0,0010 0,0005 0 5,0 5,2 5,4 5,6 5,8 6,0 6,2 6,4 6,6 pH

291p

In een aquarium is de nitrietconcentratie 0,10 mg per liter.

Bij welke pH waarden is het aquariumwater volgens diagram 1 niet giftig voor de

vissen?

A lager dan 5,4

B hoger dan 5,4

C lager dan 5,8

D hoger dan 5,8

Bij een goed functionerend nitrificatieproces ontstaan er na stap 2 veel nitraationen. Dat stimuleert de groei van de altijd aanwezige algen. Te snelle algengroei in een aquarium is ongewenst. Daarom moeten de nitraationen uit het water worden gehaald. Ook hiervoor zorgen bepaalde bacteriën: zij zetten nitraationen om tot andere stoffen. Voor deze omzetting hebben de bacteriën een voedingsstof nodig. De reactievergelijking van deze omzetting van nitraat kan als volgt worden weergegeven: 5 X + 4 NO – + 4 H+ → 2 N + 5 CO + 7 H O 3 2 2 2 In deze vergelijking stelt X de formule van de voedingsstof voor.

Gebruik bij de beantwoording van de vragen 30 en 31 zo nodig bovenstaande

tekst.

301p

Waarom is het niet mogelijk om nitraationen met behulp van een neerslagreactie

uit een oplossing te verwijderen?

naslag1p 31 Door welke formule kan X vervangen worden?

A CH₄

B CH₂O

C CH₄O

D C

opgave 8Chroom

321p

Er bestaan verschillende chroomoxiden: CrO, CrO₃ en Cr₂O₃.

Welk van deze oxiden heeft de naam chroom(III)oxide?

A CrO

B CrO₃

C Cr₂O₃

331p

Een manier om chroom te verkrijgen uit Cr₂O₃ is door het samen met silicium en

ongebluste kalk te verhitten in een oven. Er treedt dan een reactie op.

Hieronder staat de nog niet kloppend gemaakte vergelijking van deze reactie.

.. Cr₂O₃ +.. Si +.. CaO →.. Cr + 3 CaSiO₃

Welke coëfficiënt staat voor Cr₂O₃ als de bovenstaande vergelijking kloppend

gemaakt is?

A 1

B 2

C 3

D 4

opgave 9Lachgas

Beperking uitstoot van lachgas 1 Lachgas (N O) is mede schuldig aan het gat in de ozonlaag en staat bovendien 2 2 op een gedeelde tweede plaats op de ranglijst van belangrijkste 3 broeikasgassen. 4 Bij de productie van salpeterzuur ontstaan grote hoeveelheden lachgas. Om de 5 uitstoot van lachgas uit salpeterzuurfabrieken in te dammen, bestaan er twee 6 mogelijkheden: voorkómen of genezen. In het eerste geval worden de 7 omstandigheden tijdens de reactie met een katalysator zo geregeld, dat er zo 8 min mogelijk lachgas ontstaat. In het tweede geval wordt het lachgas pas na het 9 reactieproces aangepakt. Voordat het via de schoorsteen in de lucht komt, wordt 10 het lachgas – weer met behulp van een katalysator – 'uit elkaar getrokken'. 11 Hierbij ontstaan de onschuldige stoffen zuurstof en stikstof. naar: de Volkskrant

Gebruik bij de beantwoording van de vragen 34 tot en met 38 zo nodig

bovenstaande tekst.

341p

Wat is de chemische naam van lachgas?

A distikstofmono-oxide

B monostikstofdioxide

C stikstofdioxide

D stikstofmono-oxide

351p

Geef de formule van het zuur dat in de fabrieken wordt gemaakt (regel 5).

361p

Hoe noemt men het proces dat in de regels 9 tot en met 11 wordt beschreven?

A ontleden

B oplossen

C scheiden

D verbranden

371p

Welke reactievergelijking geeft het 'uit elkaar trekken' van lachgas (regels 10

en 11) juist weer?

A N₂O → N₂ + O

B N₂O → 2 N + O

C 2 N₂O → 2 N₂ + O₂

D 2 N₂O → 4 N + O₂

381p

Op welke manier kan men aantonen dat bij een reactie zuurstof ontstaat?

A Door het op te vangen en aan te steken: je hoort een plofje.

B Met een gloeiende houtspaander: deze gaat branden.

C Met wit kopersulfaat: het wordt blauw.

D Met helder kalkwater: het wordt troebel.

naslagContrastmiddel

Bij het maken van röntgenfoto’s kan gebruik worden gemaakt van een

zogenoemd contrastmiddel. Het contrastmiddel is dan extra goed zichtbaar op

de röntgenfoto. Bariumsulfaat is een stof die in bepaalde soorten contrastmiddel

wordt gebruikt. Door hun grote relatieve atoommassa zorgen de bariumionen

voor het contrast. Door een patiënt vóór een röntgenonderzoek een vloeistof te

laten drinken die bariumsulfaat bevat, kan zichtbaar worden gemaakt hoe het

maag-darmkanaal functioneert.

Op het etiket van het contrastmiddel E-Z-CAT

staan onder andere de

volgende gegevens:

opgave 11E-Z-CAT ™ bevat Kaliumsorbaat (E202)

Methylparahydroxylbenzoaat (E218) binnen 4 uur na Bariumsulfaat 46 mg/mL indicaties: voor oraal gebruik. Voor het zichtbaar maken van het maag-darmkanaal voor CT-onderzoek Inhoud: 225 mL gebruiksaanwijzing: Flesje voor gebruik goed schudden. bewaren. De inhoud van een flesje met E-Z-CAT in een maatbeker van 1 L temperatuur van gieten. Hier water bijvoegen totdat het volume 900 mL bedraagt. Gebruik bij de beantwoording van de vragen 39 tot en met 42 zo nodig bovenstaande tekst.

In welke groep en in welke periode van het Periodiek Systeem staat de atoomsoort barium? Noteer je antwoord als volgt: groep: … periode: …

Wat voor soort mengsel is E-Z-CAT ™ ? A een amalgaam B een emulsie C een oplossing D een suspensie

E-Z-CAT ™ bevat volgens het etiket onder andere methylparahydroxylbenzoaat. Tot welke groep van toegevoegde stoffen behoort methylparahydroxylbenzoaat? Maak hierbij ook gebruik van gegevens uit Binas. A anti-oxydanten B conserveermiddelen C emulgeermiddelen D zoetstoffen

In een maatbeker is met behulp van een flesje E-Z-CAT ™ een contrastvloeistof gemaakt. Hierbij is de gebruiksaanwijzing op het etiket gevolgd. → Bereken hoeveel mg bariumsulfaat per mL aanwezig is in de maatbeker. Gebruik bij de beantwoording van de vragen 43 tot en met 45 zo nodig bovenstaande tekst.

In welke Binas-tabel is aangegeven dat bariumverbindingen schadelijk zijn voor de gezondheid? A tabel 28 B tabel 32 C tabel 36 D tabel 37

Geef de naam van een bariumverbinding die door oorzaak 1 niet voldoet aan de eis die wordt gesteld aan het contrastmiddel.

Bariumcarbonaat voldoet niet aan de eis waaraan een contrastmiddel bij darmonderzoek moet voldoen. → Leg uit dat dit niet ligt aan het mengen met water (oorzaak 1), maar wél aan het passeren van het spijsverteringskanaal (oorzaak 2). Noteer je antwoord als volgt: Het ligt niet aan het mengen met water doordat ……………………………… Het ligt wel aan het passeren van het spijsverteringskanaal doordat …….. Let op: de laatste opgave van dit examen staat op de volgende pagina.

opgave 12Drinkwater op zee

Aan boord van zeeschepen wordt drinkwater uit zeewater gemaakt. Hieronder is dit proces schematisch weergegeven. zeewater waterdamp water drinkwater ruimte 1 ruimte 2 ruimte 3 pekel Zeewater wordt in ruimte 1 gepompt en daar verwarmd, zodat een gedeelte van het zeewater verdampt. De overgebleven oplossing, de zogenoemde pekel, wordt terug in zee gepompt. De waterdamp condenseert in ruimte 2.

461p

Met welk begrip kunnen de processen die in de ruimtes 1 en 2 plaatsvinden,

worden weergegeven?

A adsorberen

B destilleren

C extraheren

D filtreren

471p

Welke bewering over de concentratie van de opgeloste stoffen in de pekel en in

het ingepompte zeewater is juist?

A De concentratie van de opgeloste stoffen is in de pekel kleiner dan de

concentratie in het zeewater.

B De concentratie van de opgeloste stoffen is in de pekel gelijk aan de

concentratie in het zeewater.

C De concentratie van de opgeloste stoffen is in de pekel groter dan de

concentratie in het zeewater.

Het water dat uit ruimte 2 komt smaakt niet goed. Om de smaak te verbeteren laat men het water in ruimte 3 door fijngemalen kalksteen stromen. Daardoor lost er een heel klein beetje calciumcarbonaat uit de kalksteen in het water op. Zo verkrijgt men drinkwater met een goede smaak.

482p

Is het drinkwater dat uit ruimte 3 komt harder of zachter dan het water dat vanuit

ruimte 2 in ruimte 3 stroomt? Motiveer je antwoord.

Bronvermelding

Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen

behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.