bij dit examen
Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.
opgave 1Kruiden

In de keuken worden vaak kruiden gebruikt, zoals kruidnagels, peperkorrels en gember. Kruidnagels zijn de bloemknoppen van de kruidnagelboom. Ze worden geoogst voordat de bloempjes open gaan. Na het drogen krijgen ze een bruine kleur. Peperkorrels zijn de onrijpe groene bessen van de peperplant, die door drogen een zwarte kleur krijgen. Gember zoals op de afbeelding is een stuk van de wortelstok van de gemberplant. Uit de wortelstokken kunnen nieuwe stengels groeien. De gemberplant heeft bloemen met een geel-paarse kleur.
11pHeeft er vóór de oogst van kruidnagels bevruchting plaatsgevonden in de
bloemen van de kruidnagelboom?
En heeft er vóór de oogst van de bessen bevruchting plaatsgevonden in
de bloemen van de peperplant?

in geen van beide

alleen in de bloemen van de kruidnagelboom

alleen in de bloemen van de peperplant

in de bloemen van de kruidnagelboom en in de bloemen van de
peperplant
21pKan de gemberplant zich geslachtelijk voortplanten?
En kan de gemberplant zich ongeslachtelijk voortplanten?

alleen geslachtelijk

alleen ongeslachtelijk

geslachtelijk en ongeslachtelijk
opgave 2Voedsel van mensachtigen
Volgens de evolutietheorie stamt de tegenwoordige mens, Homo sapiens,
af van andere mensachtigen, waaronder Homo erectus en
Australopithecus afarensis. Wetenschappers hebben de voeding van de
mensachtigen in kaart gebracht (zie de tabel). Tot 10.000 jaar geleden
aten mensachtigen en mensen planten uit de omgeving en gingen ze af
en toe op jacht. Ongeveer 10.000 jaar geleden ontstonden landbouw en
veeteelt. Daardoor gingen mensen meer graan, vlees en zuivel eten.

periode soort voedsel 4 tot 2 miljoen Australopithecus hoofdzakelijk plantaardig jaar geleden afarensis voedsel (vruchten, bladeren, knollen, wortels) aangevuld met insecten 2 miljoen tot Homo erectus hoofdzakelijk plantaardig 200.000 jaar voedsel (vruchten, bladeren, geleden knollen, wortels) aangevuld met insecten, prooidieren en honing 200.000 tot Homo sapiens plantaardig voedsel (vruchten, 10.000 jaar bladeren, knollen, stengels, geleden wortels, zaden) aangevuld met insecten, prooidieren en honing 10.000 jaar Homo sapiens plantaardig voedsel (granen, geleden tot vruchten, bladeren, stengels, heden knollen, wortels) veel dierlijk voedsel (runderen, varkens, vogels, zuivelproducten) aangevuld met honing
32pVolgens wetenschappers was het darmkanaal van Australopithecus
afarensis langer dan dat van Homo sapiens.

Leg uit dat de lengte van het darmkanaal een aanpassing is aan het
type voedsel dat Australopithecus afarensis at.
41pVanaf ongeveer twee miljoen jaar geleden gingen mensachtigen jagen om
aan voedsel te komen. Jagen is een inspannende bezigheid waardoor de
lichaamstemperatuur stijgt. Volgens wetenschappers ontwikkelden zich
vanaf die tijd veranderingen in de huid om de lichaamstemperatuur te
regelen.

Noem een deel in de lederhuid dat actief wordt als de
lichaamstemperatuur stijgt.
51pHomo erectus gebruikte werktuigen om het voedsel in stukken te snijden.
Daardoor kon hij het voedsel makkelijker fijn kauwen.

Leg uit waardoor fijngekauwd voedsel beter te verteren is dan grotere
stukken voedsel.
61pHomo sapiens is een echte alleseter. Dat is aan de kiezen te zien.

Hoe heet het type kiezen dat voornamelijk bij alleseters voorkomt?
opgave 3Madagaskar

Madagaskar is een groot eiland voor de kust van Afrika. Op dit eiland groeien bomen, zoals de baobab en de tamarinde. Cicades (insecten) zuigen sap uit de bladeren van deze bomen. Ringstaartmaki’s eten de boomschors en de vruchten van deze bomen en jagen op de cicades. Ringstaartmaki’s zijn de prooidieren van fretkatten.
72pIn de informatie staan namen van verschillende organismen. Deze
organismen maken deel uit van voedselketens.

Schrijf zo’n voedselketen op met vier organismen uit de informatie.
81pIs de baobab een consument, een producent of een reducent?

een consument

een producent

een reducent
opgave 4Klipdassen

Klipdassen zijn zoogdieren die in Afrika leven. Hun lichaamsbouw is aangepast aan een leven op rotsen. Tijdens de paartijd scheiden de mannetjes een geurstof af uit een klier op hun rug. Onderzoekers hebben vastgesteld dat deze geurstof twee functies heeft: Vrouwtjes komen op deze geur af. Andere mannetjes houden na het ruiken van deze geur afstand.
91pIn bovenstaande informatie worden een prikkel en een bijbehorende
respons beschreven.

Noem de prikkel en de respons.
Schrijf je antwoord zo op:
prikkel:.................................................
respons:...............................................
101pNa de geboorte zoogt een vrouwtje haar jongen drie dagen lang. Daarna
brengt ze haar jongen vast voedsel.

Wat is de naam van dit type voortplantingsgedrag?
111pDe rotsen waarop klipdassen leven, hebben lichtgekleurde strepen. Die
strepen bestaan uit mineralen uit de urine van klipdassen.
Drie delen van het uitscheidingsstelsel zijn:
1 nierbekken
2 niermerg
3 nierschors
In welke volgorde gaan de mineralen die worden uitgescheiden door deze
delen heen?

1 - 2 - 3

1 - 3 - 2

2 - 1 - 3

2 - 3 - 1

3 - 1 - 2

3 - 2 - 1
121pKlipdassen leven in groepen van één volwassen mannetje en meerdere
vrouwtjes. Het mannetje plast regelmatig op de hoeken van zijn terrein.

Wat is de functie van dit gedrag?
Een wetenschapper heeft een stamboom gemaakt om de verwantschap
van klipdassen en andere dieren volgens de evolutietheorie weer te geven
(zie de afbeelding).
131pGerdien en Hanneke praten over de stamboom.
Gerdien zegt dat klipdassen eerder zijn ontstaan dan aardvarkens.
Hanneke zegt dat klipdassen meer verwant zijn aan zeekoeien dan aan
olifanten.
Wie heeft gelijk?

geen van beide

alleen Gerdien

alleen Hanneke

Gerdien en Hanneke
opgave 5Guanovleermuizen

Guanovleermuizen zijn insecteneters. Als ze op jacht zijn, stoten ze geluiden uit die door voorwerpen en organismen in de omgeving worden weerkaatst. De vleermuizen vangen de weerkaatste geluiden op en kunnen zo bepalen waar prooien zich bevinden (zie de afbeelding).
141pIn een grote groep vleermuizen jagen meerdere vleermuizen soms op
dezelfde prooi. Als één van de vleermuizen de prooi bijna te pakken heeft,
maakt die vleermuis een ander geluid. Hierdoor wordt het voor andere
vleermuizen moeilijk om dezelfde prooi te vangen.

Leg uit dat het maken van dit andere geluid sociaal gedrag is.
152puitwerkbijlageOp de uitwerkbijlage staat een stuk grafiekpapier.

Maak op dit grafiekpapier een staafdiagram van het gemiddelde
gewicht van de vleermuizen uit elk van de vier gebieden.
161pHet gemiddelde lichaamsgewicht van de vleermuizen in de vier gebieden
is niet gelijk. Dit kan verklaard worden door verschillen in biotische
factoren in die gebieden.

Noteer een biotische factor die van invloed kan zijn op het
lichaamsgewicht van vleermuizen.
171pVleermuizen zijn zoogdieren. De geboorte van vleermuizen bestaat uit
dezelfde fasen als de geboorte bij mensen.

Hoe heet de fase van de geboorte die aan de uitdrijving vooraf gaat?
181pNa de uitdrijving volgt de nageboorte. Bij de nageboorte komt de
navelstreng naar buiten.

Geef de naam van een ander deel dat bij de nageboorte naar buiten
komt.
opgave 6Hamerduim

Sommige mensen hebben één duim die korter en breder is dan normaal. Dat wordt een hamerduim genoemd (zie de duim links in de afbeelding). Zo’n verandering in de bouw van de duimbotjes wordt bepaald door een dominant gen (A).
192puitwerkbijlageKarin en Mike krijgen een kind. Karin heeft gewone duimen. Mike is
heterozygoot voor de eigenschap hamerduim.
Op de uitwerkbijlage staat een kruisingsschema.

Vul dit schema in en noteer hoe groot de kans is dat het kind van
Karin en Mike ook een hamerduim krijgt.
opgave 7Organen in de hals
201pNoteer de naam van een proces dat geregeld wordt door het
schildklierhormoon.
211pDe werking van de schildklier wordt geregeld door een hormoon. Dat
hormoon wordt door een hormoonklier bij de hersenen gemaakt.

Geef de naam van deze hormoonklier bij de hersenen.
222pDe schildklier behoort tot het hormoonstelsel. In de afbeelding zijn ook
organen van andere orgaanstelsels weergegeven.

Noteer twee andere orgaanstelsels waarvan delen in de afbeelding
zijn weergegeven.
opgave 8Draagmoeder

In een krant stond het volgende bericht: Na een reeks schandalen heeft het Thaise parlement vandaag het betaalde draagmoederschap verboden. Steeds vaker zoeken buitenlandse paren een Thaise vrouw om voor hen een kind te dragen. Vooral één zaak zorgde voor verontwaardiging. Het paar nam wel het gezonde meisje mee, maar liet haar tweelingbroertje met het syndroom van Down bij de draagmoeder achter.
231pDraagmoederschap biedt een oplossing voor paren bij wie zwangerschap
niet mogelijk is. In een laboratorium worden eicellen van een vrouw
bevrucht door zaadcellen van haar man. Eén of twee bevruchte eicellen
worden daarna, door een dunne buis, in het lichaam van een
draagmoeder gebracht (zie de afbeelding).

Hoe heet het orgaan waarin de bevruchte eicellen worden gebracht?
241puitwerkbijlageIn de informatie is sprake van een draagmoeder en van een buitenlands
paar. De draagmoeder heeft een tweeling gebaard.
Op de uitwerkbijlage staat een tabel.

Kruis in deze tabel aan van wie de genen van de tweeling afkomstig
zijn.
251pIs de tweeling waarover in het krantenbericht geschreven wordt, een
eeneiige tweeling of is het een twee-eiige tweeling?
Leg je antwoord uit met behulp van de informatie.
261pHet syndroom van Down kan ontstaan doordat er iets fout is gegaan bij de
meiose.
Welke cellen ontstaan door meiose?

alleen de geslachtscellen

alleen de eerste cellen van het embryo

de geslachtscellen en de eerste cellen van het embryo
opgave 9Popcornlongen

Popcornlongen ontstaan door het inademen van de stof diacetyl. De aandoening is voor het eerst ontdekt bij medewerkers van een popcornfabriek omdat diacetyl vrijkomt bij het maken van popcorn. De stof veroorzaakt een verdikking van de wand van de longblaasjes.
271pIemand met popcornlongen heeft minder zuurstof in zijn bloed dan een
gezonde persoon in een vergelijkbare situatie.

Leg uit waardoor dit komt.
281pPatiënten met popcornlongen moeten vaak hoesten. Bij het hoesten
trekken de buikspieren zich krachtig samen.
Gaat het middenrif dan omhoog of omlaag? En heeft dit inademing of
uitademing tot gevolg?

Het middenrif gaat omhoog met inademing tot gevolg.

Het middenrif gaat omhoog met uitademing tot gevolg.

Het middenrif gaat omlaag met inademing tot gevolg.

Het middenrif gaat omlaag met uitademing tot gevolg.
opgave 10De navelstreng
291pIn de afbeelding zie je een dwarsdoorsnede van een navelstreng.

Behoren alle cellen van de navelstreng tot één weefsel? Leg je
antwoord uit.
301puitwerkbijlageAls gevolg van het dichtdrukken van de navelstreng, veranderen bij de
ongeboren baby de gehaltes aan zuurstof en koolstofdioxide in het bloed.
Op de uitwerkbijlage staat een tabel.

Kruis in deze tabel aan hoe bij de ongeboren baby het gehalte aan
zuurstof en het gehalte aan koolstofdioxide in het bloed veranderen,
direct na het dichtdrukken van de navelstreng.

Na de geboorte wordt de navelstreng doorgeknipt. Artsen vermoeden dat het direct na de geboorte doorknippen van de navelstreng kan leiden tot ijzertekort bij de baby. In zo’n geval moet de baby extra ijzerzouten krijgen. Ze vermoeden dat het ijzertekort minder groot zal zijn als de navelstreng later wordt doorgeknipt.
312pDe artsen doen een onderzoek om na te gaan of hun vermoeden juist is.

Schrijf een werkplan voor zo’n onderzoek.
opgave 12Bloedgroepen

Bij een bloedtransfusie krijgt een patiënt meestal rode bloedcellen toegediend van een donor met dezelfde bloedgroep. In noodgevallen kunnen daarvoor ook rode bloedcellen van een andere bloedgroep gebruikt worden. Dit kan alleen als dit geen klontering in het bloed van de patiënt veroorzaakt.
In een noodsituatie zijn er twee patiënten die een bloedtransfusie nodig
hebben. Er is bloed beschikbaar van één donor (zie de tabel).
351pAan welke patiënt kunnen rode bloedcellen uit het donorbloed toegediend
worden zonder gevaar voor klontering?

aan geen van beide patiënten

alleen aan patiënt 1

alleen aan patiënt 2

aan patiënt 1 en aan patiënt 2
opgave 13Melatonine

Melatonine is een hormoon dat het slapen beïnvloedt. Speciale cellen in het netvlies geven informatie aan de hersenen over de hoeveelheid licht in de omgeving. Hoe donkerder het wordt, des te meer melatonine de hersenen maken. Als de hoeveelheid melatonine in het bloed stijgt, worden mensen slaperig.
361pIn de afbeelding zie je een doorsnede van een oog.

Welke letter geeft het deel aan waarin impulsen ontstaan die de
productie van melatonine beïnvloeden?
372pHet netvlies bevat ook twee typen zintuigcellen die ervoor zorgen dat je
kan zien.

Noteer de namen van deze twee typen zintuigcellen en leg uit wat het
verschil in functie is tussen deze twee typen zintuigcellen.
Schrijf je antwoord zo op:
namen van de typen zintuigcellen:...............................................
verschil in functie van de typen zintuigcellen:..............................

Wetenschappers onderzoeken de invloed van cafeïne op de productie van melatonine in zwak licht en in fel licht. Ze voeren het onderzoek uit met een groot aantal proefpersonen, zes uur voordat die normaal naar bed zouden gaan. De proefpersonen zitten in zwak licht of in fel licht en krijgen ieder een pil met cafeïne of eenzelfde pil zonder cafeïne: groep 1: zit in zwak licht en krijgt een pil zonder cafeïne groep 2: zit in zwak licht en krijgt een pil met cafeïne groep 3: zit in fel licht en krijgt een pil zonder cafeïne groep 4: zit in fel licht en krijgt een pil met cafeïne De wetenschappers geven de resultaten weer in een diagram. tijd die het 2,0 duurt voordat melatoninestijging plaatsvindt 1,5 (uren) 1,0 0,5 0 groep 1 groep 2 groep 3 groep 4
381pDe resultaten in de groepen 1 en 3 worden met elkaar vergeleken.

Hoeveel uur later vindt de melatoninestijging plaats bij groep 3 dan bij
groep 1?
391pLeg uit dat je uit het diagram kunt afleiden dat de invloed van cafeïne in
zwak licht groter is dan in fel licht.
opgave 14Een bijzondere vogel

Een vogelonderzoeker ontdekte in het veld een bijzondere vogel (zie de afbeelding). Het was een rode kardinaal. Bij rode kardinalen hebben de mannelijke vogels rode veren en de vrouwelijke vogels witte veren. Deze bijzondere vogel had echter een witte rechterhelft en een rode linkerhelft. De onderzoeker observeerde de bijzondere vogel enige tijd. Hij stelde vast dat de vogel nooit zong. Ook reageerde de vogel niet op de zang van andere rode kardinalen. Bij rode kardinalen zingen normaal gesproken zowel de mannetjes als de vrouwtjes in de voortplantingstijd.
401pRode kardinalen zingen in de voortplantingstijd om een partner te lokken
voor de voortplanting.

Hoe heet dit type voortplantingsgedrag?
411pDe bijzondere vogel zong niet in de voortplantingstijd. De inwendige
prikkel voor dit gedrag ontbrak bij deze vogel.

Wat is deze inwendige prikkel?
421pBij vogels hebben de mannetjes twee gelijke geslachtschromosomen (ZZ)
en vrouwtjes twee verschillende (ZW).
Als de bijzondere vogel voor de helft mannelijk is en voor de helft
vrouwelijk, welke geslachtschromosomen kunnen zich dan in een huidcel
bevinden?

WW
en ZW

WW
en ZZ

ZW
en ZZ

WW
of ZW

WW
of ZZ

ZW
of ZZ
opgave 15Citrusvruchten

Citrusvruchten zijn vruchten van planten van het geslacht Citrus. Sinds duizenden jaren kruisen kwekers de verschillende citrusplanten onderling, waardoor steeds nieuwe varianten ontstaan. Oorspronkelijk kwamen alleen pompelmoesplanten, mandarijnplanten en sukadecitroenplanten voor. Uit deze drie soorten lieten kwekers andere citrusplanten ontstaan die andere citrusvruchten maken, zoals sinaasappels, citroenen en grapefruits.
431pDaisy en Kevin praten over het kweken van citrusvruchten.
Daisy beweert dat de kwekers natuurlijke selectie toepasten om een
geschikte plant te kweken.
Kevin beweert dat het genotype van sinaasappels en grapefruits hetzelfde
is.
Wie heeft gelijk?

geen van beide

alleen Daisy

alleen Kevin

Daisy en Kevin
441pMet behulp van DNA-onderzoek kan de onderlinge verwantschap van de
citrusplanten worden onderzocht.

Geef de naam van het deel van de cel waarin zich DNA van de
sinaasappelplant bevindt.
In de tabel staan enkele voedingswaarden van verschillende
citrusvruchten, per 100 gram.
452pEén gram koolhydraten levert 16,8 kJ energie.

Hoeveel procent van de energie in mandarijnen is afkomstig van
koolhydraten? Leg je antwoord uit met een berekening en rond af op
een heel getal.
462pKoolhydraten leveren energie.

Noem nog twee groepen voedingsstoffen die energie kunnen leveren.
opgave 16Het syndroom van Carpenter
471pKaren en Richard hebben een kind met het syndroom van Carpenter. Zelf
hebben ze deze aandoening niet.
Karen is in verwachting van hun tweede kind.
Hoe groot is de kans dat het tweede kind het syndroom van Carpenter
heeft?

0%

25%

50%

75%

100%
481pKaren en Richard vragen aan de dokter of met prenataal onderzoek
vastgesteld kan worden of hun tweede kind het syndroom van Carpenter
heeft. De dokter stelt een onderzoek voor waarbij afwijkingen aan de
schedel van de ongeboren baby te zien zijn.
Welk onderzoek stelt de dokter voor?

echoscopie

vlokkentest

vruchtwaterpunctie
opgave 17Darmziekte
491pJe ziet een afbeelding van de bloedsomloop.
In de afbeelding zijn enkele bloedvaten met letters aangegeven.
Welk bloedvat voert het bloed naar de darmen?

bloedvat P

bloedvat Q

bloedvat R

bloedvat S

bloedvat T

bloedvat U
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Bij een baby met NEC wordt het voedsel dat in haar maag zit, met een
slangetje eruit gehaald.
Hieronder zie je een doorsnede van de keelholte. Twee delen zijn met een
letter aangegeven.
501pWelke letter geeft het deel aan waar het slangetje doorheen gaat om het
voedsel uit de maag te halen?
En hoe heet dat deel?
Schrijf je antwoord zo op:
letter:.................................................
naam:................................................
511pHet bloed van de baby moet worden onderzocht. De verpleegkundige
haalt 2 mL bloed uit haar armader.
Is het afgenomen bloed zuurstofarm of zuurstofrijk?
En wordt dit bloed uit de grote of uit de kleine bloedsomloop gehaald?

zuurstofarm bloed uit de grote bloedsomloop

zuurstofarm bloed uit de kleine bloedsomloop

zuurstofrijk bloed uit de grote bloedsomloop

zuurstofrijk bloed uit de kleine bloedsomloop
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.