Eindexamen biologie vmbo gl/tl 2011 tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen

Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde

organismen.

opgave 1Een kringloop

Een leerling maakt een schema om een aantal processen in de koolstofkringloop weer te geven (zie de afbeelding). koolhydraten Q koolhydraten in een plant in een dier R P S T koolhydraten koolstofdioxide in dode resten

11p

Koolstof komt onder andere voor in koolhydraten in een dier.

Drie koolhydraten zijn: glucose, glycogeen en zetmeel.

Welke koolhydraten komen in cellen van een dier voor?

A alleen glucose en glycogeen

B alleen glucose en zetmeel

C alleen glycogeen en zetmeel

D glucose, glycogeen en zetmeel

21p

Eén van de pijlen in het schema stelt de fotosynthese voor.

Met welke letter is die pijl aangegeven?

A met letter P

B met letter Q

C met letter R

D met letter S

E met letter T

32p

In de koolstofkringloop spelen reducenten een belangrijke rol.

Welke letter geeft de omzetting aan die door reducenten wordt uitgevoerd?

Leg je antwoord uit.

opgave 2De alvleesklier

In de afbeelding zijn twee verschillende kliertjes weergegeven die zich in de alvleesklier bevinden. De cellen van de kliertjes geven stoffen af. Bij enkele cellen is dit met een pijltje aangegeven. cel P bloedvaatje cel Q afvoerbuisje

41p

In de alvleesklier worden zowel hormonen als verteringsenzymen gemaakt.

Welke van die stoffen worden door cel P gemaakt?

En welke stoffen worden door cel Q gemaakt?

A Cel P maakt hormonen en cel Q maakt verteringsenzymen.

B Cel P maakt verteringsenzymen en cel Q maakt hormonen.

C Cel P en cel Q maken beide zowel hormonen als verteringsenzymen.

51p

De hormonen die in de alvleesklier gemaakt worden, spelen een rol bij het

regelen van het glucosegehalte van het bloed.

Geef de naam van een hormoon dat in de alvleesklier wordt gemaakt.

opgave 3De Sphynx

61p

Sommige mensen zijn allergisch voor kattenhaar. Dat wil zeggen dat hun

afweersysteem er heel sterk op reageert.

Personen die allergisch zijn en toch een kat willen,

kiezen soms een kat van een ras met weinig haar,

bijvoorbeeld van het ras ‘Sphynx’. Katten van dit

ras zijn homozygoot voor een bepaald recessief

gen, waardoor ze bijna geen haar hebben (zie de

afbeelding).

Twee katten van het ras Sphynx worden met elkaar

gekruist.

Hoe groot is de kans op nakomelingen met het

fenotype Sphynx?

A 0%

B 25%

C 50%

D 75%

E 100%

opgave 4Een posterpresentatie

Stefan maakt een poster voor een presentatie over de vertering. Op de poster

heeft hij een schematische tekening gemaakt van het verteringskanaal. De

namen van de organen staan ernaast (zie de afbeelding).

mond speekselklier keelholte slokdarm lever maag galblaas alvleesklier P dunne darm dikke darm wormvormig aanhangsel endeldarm anus

71p

Stefan is vergeten op de poster de naam van het orgaan te schrijven dat

aangegeven is met de letter P.

Hoe wordt dit deel van de dunne darm genoemd?

Onder elk orgaan wil hij kort iets over de functie ervan schrijven.

Op zijn kladblaadje staan hierover de volgende aantekeningen.

Tekst 1: Hier worden enzymen en zoutzuur aan het voedsel toegevoegd. Tekst 2: In dit orgaan wordt onder andere gal gemaakt. Tekst 3: Op de binnenkant van dit deel bevinden zich darmvlokken. Darmsapklieren maken enzymen. Het grootste deel van het verteerde voedsel wordt hier in het bloed opgenomen.

82p

Geef de namen van de organen waarbij hij Tekst 1 en Tekst 2 moet schrijven.

Schrijf je antwoord zó op:

Tekst 1 bij:.......................

Tekst 2 bij:.......................

91p

Welk orgaan in de afbeelding heeft de functies die Stefan bij Tekst 3 heeft

opgeschreven?

A de dunne darm

B de dikke darm

C de endeldarm

opgave 5De kikkererwt

peul opengemaakte bloem De kikkererwtenplant wordt in het Midden-Oosten al meer dan 8000 jaar geteeld. De bloemen zijn wit of paars. Uit een bloem groeit een vrucht, de zogenaamde peul, die twee of drie eetbare kikkererwten bevat.

102p

Worden de bloemen van de kikkererwtenplant bestoven door de wind of worden

ze bestoven door insecten? Noem twee kenmerken van de bloem waaruit dit

afgeleid kan worden. Gebruik daarbij bovenstaande informatie.

111p

De bloemen van de kikkererwtenplant zijn wit of paars. Het gen voor de paarse

kleur is dominant.

Een kweker heeft de beschikking over drie kikkererwtenplanten:

− plant 1: met witte bloemen

− plant 2: homozygoot, met paarse bloemen

− plant 3: met paarse bloemen en onbekend genotype.

Om te bepalen of plant 3 homozygoot of heterozygoot is, wil hij deze plant

kruisen met één van de andere twee planten. Uit de fenotypen van een groot

aantal nakomelingen wil hij dan een conclusie trekken over het genotype van

plant 3.

Is het genotype van plant 3 te bepalen door zo’n kruising?

A nee

B ja, door plant 3 te kruisen met plant 1

C ja, door plant 3 te kruisen met plant 2

121p

Kikkererwten bevatten in vergelijking met andere gewassen veel van de stof

tryptofaan. Dit is een belangrijk bestanddeel van bepaalde eiwitten.

Onderzoekers denken dat mensen heel vroeger kikkererwten zijn gaan telen,

omdat ze erg voedzaam waren. De boeren hebben vroeger waarschijnlijk voor

het kruisen van de planten die zij gingen verbouwen, juist de planten met de

meest voedzame erwten uitgekozen. Daardoor is het huidige ras met veel

tryptofaan ontstaan.

Hoe wordt het genoemd als alleen planten met bepaalde eigenschappen

worden uitgekozen om mee te kruisen?

131p

In onderstaande tabel wordt de voedingswaarde van kikkererwten vergeleken

met die van doperwten.

analyse per 100 gram voedingsmiddel

eiwit (g) koolhydraten (g) vet (g) mineralen vitaminen doperwten 5 10 0,3 calcium, ijzer B1, B2 en C kikkererwten 20 55 5,0 calcium, ijzer, magnesium, kalium, zink B1, B6, B11

Hoeveel gram doperwten bevat evenveel eiwit als 100 gram kikkererwten?

Gebruik de gegevens uit de tabel.

142p

Men vermoedt dat de stof tryptofaan helpt om in slaap te vallen. Om dit na te

gaan, wordt een onderzoek gedaan met een grote groep mensen die moeite

hebben om in slaap te vallen.

Schrijf een werkplan op voor zo’n onderzoek.

opgave 6Sclerosteose

Sclerosteose is een zeldzame, erfelijke aandoening die tot gevolg heeft dat botten blijven doorgroeien. Een gevolg van deze aandoening is doofheid. Doordat de gehoorzenuwen worden afgekneld door de steeds dikker wordende botten van de schedel, wordt de impulsgeleiding verstoord.

151p

Door het afknellen van een gehoorzenuw wordt de impulsgeleiding verstoord.

In een gehoorzenuw bevinden zich uitlopers van gevoelszenuwcellen.

Geleiden deze uitlopers impulsen vanuit de hersenen naar het oor?

En geleiden deze uitlopers impulsen vanuit het oor naar de hersenen?

A alleen vanuit de hersenen naar het oor

B alleen vanuit het oor naar de hersenen

C in beide richtingen

161p

Mensen die homozygoot zijn voor sclerosteose hebben een driemaal grotere

botmassa dan mensen met normale botgroei.

Bij mensen die heterozygoot zijn, is de hoeveelheid bot anderhalf maal meer

dan normaal.

Is het gen voor sclerosteose dominant of recessief? Of erft de eigenschap

intermediair over?

A Het gen is dominant.

B Het gen is recessief.

C De eigenschap erft intermediair over.

opgave 7Verminderde vruchtbaarheid

Een man en een vrouw proberen al drie jaar samen een kind te krijgen. Na een onderzoek blijkt dat het sperma van de man weinig zaadcellen bevat. De dokter raadt een bepaalde behandeling aan. In een laboratorium worden eerst zaadcellen en zaadvocht uit sperma van de man van elkaar gescheiden. De zaadcellen worden daarna rechtstreeks in de voortplantingsorganen van de vrouw gebracht.

172puitwerkbijlage

Op de uitwerkbijlage staan in een schema drie delen van de mannelijke

voortplantingsorganen genoemd.

Geef met een kruisje in dit schema aan waar zaadcellen worden gemaakt.

Geef ook met een kruisje aan waar zaadvocht wordt gemaakt.

181p

In de afbeelding worden de

voortplantingsorganen van een vrouw

weergegeven.

Om de kans op een bevruchting zo groot

mogelijk te maken, wordt bepaald wanneer de

vrouw vruchtbaar is. Pas dan worden de

zaadcellen in haar lichaam gebracht.

Welke letter in de afbeelding geeft een plaats

aan waar de eicel zich bevindt als deze bevrucht kan worden?

A letter P

B letter Q

C letter R

D letter S

opgave 8Zeeschildpadden

Zeeschildpadden leggen hun eieren op het strand. Vrouwelijke zeeschildpadden komen daarvoor ’s nachts aan land. Ze graven een kuil in het zand, leggen er hun eieren in en dekken de eieren af met zand. Daarna gaan ze terug naar zee.

191p

In de informatie wordt een bepaalde vorm van voortplantingsgedrag beschreven.

Hoe heet dit gedrag?

A baltsgedrag

B broedzorg

C paringsgedrag

201p

Wat is de inwendige prikkel voor voortplantingsgedrag?

211p

Als de jongen uit de eieren komen,

graven ze zich uit en kruipen naar zee

(zie de afbeelding).

Is dit gedrag erfelijk of is het

aangeleerd? Leg je antwoord uit.

opgave 9Hart en spieren

Ramzi zoekt op internet informatie voor zijn spreekbeurt over bloed.

Hij vindt onder andere de volgende afbeelding.

Je hart pompt bloed met zuurstof en voedingsstoffen naar de speiren Bij spierarbeid worden zuurstof en voedings- stoffen uit het bloed verbruikt. De afvalstoffen die hierbij vrijkomen, worden via het bloed afgevoerd.

221p

Door welk bloedvat wordt zuurstofrijk bloed het hart uit gevoerd op weg naar de

spieren?

A door de aorta

B door een holle ader

C door een longader

D door een longslagader

231p

Eén van de afvalstoffen die het bloed uit de spieren afvoert, is koolstofdioxide.

Het hart pompt het bloed naar de organen die dit uit het bloed verwijderen.

Geef de naam van de organen die koolstofdioxide uit het bloed verwijderen.

opgave 10Een slakkenproefje

Slakken trekken zich bij gevaar terug in hun huisje. Er wordt een onderzoek

gedaan naar dit gedrag. De onderzoeker laat de slak daarbij op een glazen

plaatje kruipen (zie de afbeelding).

Hij neemt eerst twee minuten het gedrag van de slak waar. Hierna tikt hij om de

twee minuten met een staafje vlak achter de slak op het plaatje. Dat doet hij vijf

maal. Hij noteert nauwkeurig hoe de slak zich gedraagt gedurende het

onderzoek. De resultaten worden in een diagram weergegeven.

tik 1 tik 2 tik 3 tik 4 tik 5 snelheid van de slak (mm/sec) 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Legenda: tijd (minuten) slak is buiten zijn huisje

241p

Leg uit waarom de onderzoeker eerst twee minuten het slakkengedrag

bestudeert, voordat hij met het staafje gaat tikken.

251p

De onderzoeker concludeert dat er sprake is van leergedrag.

Hoe heet dit leergedrag?

A conditionering

B gewenning

C inprenting

opgave 11Evolutie van de katachtigen

Volgens wetenschappers is in een ver verleden het zeeniveau op aarde enkele keren zó ver gedaald, dat verschillende werelddelen met elkaar in verbinding kwamen. Hierdoor konden dieren van het ene naar het andere werelddeel ‘verhuizen’. Dit ‘verhuizen’ wordt migreren genoemd. Toen daarna de werelddelen weer van elkaar gescheiden werden door het stijgen van het zeeniveau, ontwikkelden deze ‘verhuisde’ dieren zich volgens de evolutietheorie tot aparte groepen. Zo zouden uit een ‘oerkat’ acht verschillende groepen katachtigen zijn ontstaan (zie de afbeelding). Mioceen Plioceen en Pleistoceen Legenda: Elke pijl in de afbeelding geeft de migratie van een bepaalde soort katachtige aan. P A zie) oude wereld Q = Afrika R = Noord-Amerika nieuwe wereld S = Zuid-Amerika T = Australie land zeebodem (meestal onder water)

Naar aanleiding van de gegevens in de afbeelding worden twee uitspraken gedaan. Deze twee uitspraken staan op de uitwerkbijlage . → Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist is of onjuist.

Hoeveel miljoen jaar geleden is de ontwikkeling van de acht groepen uit de ‘oerkat’ begonnen volgens de afbeelding?

Voor het opstellen van de stamboom in de afbeelding heeft men het DNA van verschillende soorten katachtigen onderzocht. Daarbij leverde vooral het DNA van de geslachtschromosomen veel informatie op. In de afbeelding zijn de chromosomen van een mannelijke huiskat weergegeven. De paren chromosomen zijn met een cijfer aangegeven. Het geslacht van een huiskat wordt op dezelfde manier bepaald als bij de mens. → Met welk cijfer worden de geslachtschromosomen aangeven? Leg uit waaraan je dat kunt zien in de afbeelding.

opgave 12Pneumokokken

291p

Pneumokokken zijn eencellige ziekteverwekkers die bij veel mensen in de

slijmvliezen van neus- en keelholte voorkomen. Meestal veroorzaken ze geen

ziekteverschijnselen, maar soms hebben ze ernstige ziekten tot gevolg zoals

hersenvliesontsteking of longontsteking.

Pneumokokken hebben wel een celwand, maar geen celkern.

Tot welke groep behoren deze organismen?

A tot de bacteriën

B tot de dieren

C tot de planten

D tot de schimmels

302p

Sinds 1999 worden kinderen in de Verenigde Staten ingeënt tegen zeven typen

pneumokokken. Om na te gaan of deze vaccinaties goed beschermen, zijn

gegevens verzameld over het aantal ziektegevallen bij kinderen jonger dan vijf

jaar (zie het diagram).

vzaiej1onak0natp0egnn.net0ear0iulnd0mgadeknoevikna5VodllkSjeeakrnapeerennr- 876000

2000

2001

Hoeveel procent was het aantal ziektegevallen in 2003 minder dan in 1999?

Leg je antwoord uit met een berekening.

311p

In 2006 is ook in Nederland begonnen met het inenten van kinderen tegen

pneumokokken. Hiervoor wordt hetzelfde vaccin gebruikt als in de Verenigde

Staten. In dit vaccin bevinden zich delen van de zeven typen pneumokokken

waartegen het beschermt. Deze delen verschillen onderling in de stoffen waaruit

ze zijn opgebouwd.

Bevat dit pneumokokken-vaccin antigenen?

A nee

B ja, één soort antigeen

C ja, meer dan één soort antigeen

321p

In de Verenigde Staten worden alleen jonge kinderen ingeënt.

Toch blijkt het aantal gevallen van pneumokokkenziekten onder mensen boven

de vijftig jaar sinds 1999 afgenomen te zijn met ongeveer 25 procent.

Leg uit waardoor inenting van kinderen tot gevolg kan hebben dat minder

ouderen die ziekten oplopen.

opgave 13Verdeling van de bloedgroepen

Niet elke bloedgroep van het AB0-systeem komt overal in de wereld even vaak voor. In West-Europa komen de bloedgroepen A en 0 vaker voor dan B of AB, maar in andere delen van de wereld is deze verdeling meestal anders. Bij bevolkingsgroepen die heel lang geïsoleerd geleefd hebben, wijkt de verdeling vaak sterk af van die van andere groepen. In de tabel wordt de verdeling van de bloedgroepen van enkele van zulke groepen gegeven. 3 verdeling van de bevolkingsgroep bloedgroepen (%) 5 6 0 A B AB 1.Aboriginals 61 39 0 0 2.Bororo indianen 100 0 0 0 4 3.Inuit 38 44 13 5 4.Kikuyu 60 19 20 1 2 5.Navajo indianen 73 27 0 0 1 6.Tartaren 28 30 29 13

331puitwerkbijlage

Naar aanleiding van de gegevens in de tabel worden twee uitspraken gedaan.

Deze twee uitspraken staan op de uitwerkbijlage.

Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist is of onjuist.

341p

Als iemand een bloedtransfusie met rode bloedcellen nodig heeft, maar er zijn

geen cellen van de eigen bloedgroep beschikbaar, kunnen in sommige gevallen

rode bloedcellen van een andere bloedgroep gegeven worden. Dit kan alleen

zonder gevaar voor klontering, als de donorbloedcellen geen antigenen dragen

waartegen de ontvanger antistoffen maakt.

Een onderzoeker die zich in het gebied van de Bororo indianen bevindt, heeft

een bloedtransfusie met rode bloedcellen nodig. Zelf heeft hij bloedgroep B.

Kan hij zonder gevaar voor klontering bloedcellen ontvangen van één van de

bewoners van het gebied? Leg je antwoord uit.

opgave 14Een slimme vogel

De raaf is een vogel die onder andere vlees eet. Bij een onderzoek in het noorden van Amerika bleek, dat raven in de winter delen van prooien eten die door wolven gedood zijn. Zo’n prooi kan bijvoorbeeld een hert zijn.

351p

De onderzoekers hebben een lijst met beschrijvingen gemaakt van de

verschillende gedragingen van de wolven.

Hoe wordt zo’n lijst met gedragsbeschrijvingen genoemd?

362p

In de tabel staan vier van de gedragingen uit die lijst.

Tijdens het onderzoek is bij elk gedrag steeds genoteerd of er raven in de buurt

van de wolven waren.

Hoe lang er vogels bij de wolven waren, werd aangegeven als deel van de

waarnemingstijd.

Maak op het grafiekpapier op de uitwerkbijlage een staafdiagram van de

gegevens uit de tabel.

371p

Om erachter te komen hoe de raven de prooien van de wolven vinden, hebben

de onderzoekers zelf ook ‘prooien’ neergelegd. Ze gebruikten hiervoor herten

die doodgereden waren door auto’s. Deze werden opengesneden, zodat het

leek of de herten door wolven waren aangevallen.

De tijd dat het duurde voordat de raven deze ‘prooien’ en de prooien van wolven

vonden, werd genoteerd. Uit de resultaten werd de conclusie getrokken, dat de

raven vooral letten op het gedrag van de wolven om de prooien te vinden.

In de afbeelding worden drie diagrammen weergegeven.

gemiddelde tijd nodig om de prooi te vinden 1 2

12 = = pnreoeoriggeeledgodoed dporoooriwolf

Welk diagram geeft de resultaten weer die passen bij de conclusie van de

onderzoekers?

A diagram P

B diagram Q

C diagram R

opgave 15Vogelgriep

381p

Vogelgriep wordt veroorzaakt door een virus dat in verschillende vormen

voorkomt. Het wordt overgedragen door poep van besmette vogels.

Sommige vormen zijn zeer besmettelijk en zeer schadelijk voor pluimvee, zoals

kippen, eenden en kalkoenen.

In 2003 veroorzaakte zo’n virus een epidemie op pluimveebedrijven in

Nederland. Om vast te stellen of kippen besmet waren, werd hun bloed

onderzocht op antistoffen tegen dit virus.

Hoewel er een vaccin tegen het virus bestond, werden de kippen niet ingeënt.

Ingeënte kippen konden namelijk niet verkocht worden aan het buitenland,

omdat door bloedonderzoek niet vastgesteld kon worden of een kip besmet was

met het virus, of dat de kip was ingeënt.

Leg uit waardoor met bloedonderzoek geen verschil aangetoond kon worden

tussen een besmette kip en een ingeënte kip.

391p

Er zijn vormen van het virus die ook ziekteverschijnselen bij mensen

veroorzaken na besmetting door een vogel. Besmette personen kunnen zo’n

virus meestal niet op andere mensen overdragen.

Pas als er een vorm van het virus ontstaat die tussen mensen overgedragen kan

worden, bestaat de kans dat veel mensen de ziekte oplopen. Zo’n vorm kan

ontstaan als het vogelgriepvirus in het lichaam van iemand terechtkomt die ook

besmet is met het menselijk griepvirus. Er is dan een kans dat er een soort

mengvorm ontstaat van beide virussen die wél van mens naar mens kan worden

overgedragen.

Een inenting tegen het menselijk griepvirus levert geen goede bescherming op

tegen het vogelgriepvirus. Toch wordt mensen die bijvoorbeeld door hun werk in

aanraking komen met besmet pluimvee, geadviseerd zich te laten inenten tegen

het menselijk griepvirus.

Leg uit waarom dit advies gegeven wordt.

401p

Leg uit waardoor een inenting tegen een menselijk griepvirus geen goede

immuniteit oplevert tegen een andere griep zoals vogelgriep.

opgave 16Vleermuizen

Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 41 tot en met 53.

Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.

412p

In de tropen leven vleermuizen die zich voeden met plantaardig materiaal

(zie informatie 1). Deze soorten spelen een belangrijk rol bij de voortplanting

van die planten.

Noem twee manieren waarop die vleermuizen helpen bij de voortplanting

van deze planten.

422p

In informatie 1 worden verschillende soorten voedsel van vleermuizen genoemd.

In de afbeelding hieronder wordt de kaak van een bepaalde vleermuis

weergegeven.

Wat voor soort voedsel eet deze vleermuis? Noem een eigenschap van het

gebit in de afbeelding waaraan je dat kunt zien.

432p

In de vleugels van een vleermuis bevinden zich delen van het bottenstelsel.

Noem nog twee andere orgaanstelsels waarvan zich volgens de informatie

delen in de vleugels bevinden.

442p

In de afbeelding van informatie 2 zijn zeven organen in het lichaam van een

vleermuis met een cijfer aangegeven. Enkele van deze organen behoren tot het

uitscheidingsstelsel.

Geef twee cijfers die organen van het uitscheidingsstelsel aangeven.

452p

Als een vleermuis vliegt, wordt er veel zuurstof naar de vliegspieren gevoerd.

In de informatie worden verschillende eigenschappen van een vleermuis

genoemd waardoor in korte tijd veel zuurstof vervoerd kan worden door het

lichaam.

Noem twee van zulke eigenschappen.

461p

Tijdens het vliegen worden de bloedvaten in de vlieghuid wijder, zodat er meer

bloed door de huid stroomt.

Leg uit welk voordeel het heeft dat er dan meer bloed door de vlieghuid

stroomt.

471p

Tijdens het uitzenden van geluid voor echolocatie trekt een spiertje de

stijgbeugel weg van het slakkenhuis (zie informatie 4).

Leg uit dat de oren van de vleermuis dan minder gevoelig voor geluid

worden.

481p

In informatie 4 staat dat het netvlies van Nederlandse vleermuizen één type

zintuigcellen bevat.

Bevat het netvlies alleen staafjes of bevat het alleen kegeltjes? Leg je

antwoord uit.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

491p

Vleermuizen in Nederland houden een winterslaap om ongunstige

omstandigheden te kunnen overleven.

Noem een biotische factor uit de informatie die bepalend is voor die

ongunstige omstandigheden.

501p

Leg uit wat het voordeel is van de verandering in de lichaamstemperatuur voor

een vleermuis die in winterslaap gaat.

511p

Welk cijfer in de afbeelding van informatie 2 geeft het orgaan aan waarin

zaadcellen na de paring kunnen worden opgeslagen?

521p

Twee vleermuizen paren in het begin van oktober.

Wanneer kan als gevolg van deze paring een bevruchting plaatsvinden volgens

de informatie?

A binnen een dag na de paring

B ongeveer twee weken na de paring

C ongeveer een half jaar na de paring

D ongeveer een jaar na de paring

531p

Na een beet van een laatvlieger krijgt iemand dezelfde dag nog een serum en

een vaccin toegediend tegen rabiës.

Welke vloeistof geeft meteen bescherming tegen een ziekteverwekker, een

serum of een vaccin? Leg je antwoord uit.