bij dit examen
MeerkeuzevragenSchrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.
Meerkeuzevragenopgave 1Borst- en buikholte
11p
Van welke twee orgaanstelsels zijn delen in de buikholte getekend?
A van het uitscheidingsstelsel en van het verteringsstelsel
B van het uitscheidingsstelsel en van het voortplantingsstelsel
C van het verteringsstelsel en van het voortplantingsstelsel
opgave 2Micro-organismen
21p
De potten staan in het licht. Regelmatig wordt de hoeveelheid zuurstof in het
water gemeten. De resultaten zijn weergegeven in onderstaand diagram.
Lijn P geeft de resultaten van de metingen in een van de potten weer.
Wat is de letter van de pot die bij lijn P hoort?
A letter R
B letter S
C letter T
31p
De celbouw van de verschillende soorten micro-organismen wordt met elkaar
vergeleken.
Welke organismen hebben een celkern?
A alleen de algen en de bacteriën
B alleen de algen en de pantoffeldiertjes
C alleen de bacteriën en de pantoffeldiertjes
D zowel de algen, de bacteriën als de pantoffeldiertjes
opgave 3Varkensstress
42p
Maak een werkplan voor een onderzoek waarmee dit nagegaan kan worden.
Het vervoeren van varkens levert voor deze dieren veel stress op. Er stroomt in
een situatie met stress meer bloed naar de spieren en minder naar de darmen.
Men vermoedt dat hierdoor de kans groter wordt dat Salmonellabacteriën in het
verteringskanaal van het varken via de darmwand in het bloed terechtkomen.
Met het bloed komen de bacteriën in de spieren. Die spieren kunnen dan als
besmet vlees door mensen gegeten worden.
Bij een onderzoek laat men een aantal varkens aan fitness doen. De
onderzoekers vermoeden dat bij getrainde varkens de kans kleiner is dat
Salmonellabacteriën door de darmwand heen in het bloed terechtkomen.
Maak een werkplan voor een onderzoek waarmee dit nagegaan kan worden.opgave 4Inspanning
52p
Wat moet bij P en bij Q ingevuld worden om het schema volledig te maken?
Bij inspanning neemt de verbranding in het lichaam toe.
Het schema hieronder stelt de verbranding voor.
zuurstof + brandstof 
energie + ……P…… + ……Q……..
energie + ……P…… + ……Q…….. Wat moet bij P en bij Q ingevuld worden om het schema volledig te maken?Schrijf je antwoord zó op:
P =...................................
Q =...................................
Bij inspanning is de hoeveelheid bloed die naar verschillende organen toestroomt anders dan bij rust (zie de afbeelding hieronder). bloedtoevoer bij inspanning botten spieren darmen nieren hersenen hartspier bloedtoevoer bij rust
61p
Hoe heten de bloeddeeltjes die zuurstof vervoeren?
Bij inspanning wordt meer bloed met zuurstof naar de spieren gevoerd.
Hoe heten de bloeddeeltjes die zuurstof vervoeren?71p
In de spieren is een voorraad brandstof opgeslagen, die bij inspanning kan
worden gebruikt.
In welke vorm is brandstof in spieren opgeslagen?
A in de vorm van glucose
B in de vorm van glycogeen
C in de vorm van zetmeel
81p
Welke letter in de afbeelding geeft de organen aan waarvan de bloedtoevoer in
percentages het meest afneemt bij inspanning?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
E letter T
F letter U
opgave 5Medicijnen
91p
Iemand neemt een medicijn in. Stoffen uit het medicijn worden in het bloed
opgenomen en komen uiteindelijk ook in de cellen van een ziek orgaan terecht.
In onderstaande afbeelding is schematisch weergegeven welke weg deze
stoffen afleggen vanuit een haarvat naar zo’n cel. De stoffen passeren op hun
weg de plaats die in de afbeelding is aangegeven met de letter P.
Wat bevindt zich op plaats P?
A bloed
B lymfe
C weefselvloeistof
101p
Leg uit wat het voordeel is dat stoffen uit een medicijn niet eerst de lever
Sommige medicijnen worden door een injectie, bijvoorbeeld in de arm,
rechtstreeks in het bloed gebracht. De stoffen uit dit medicijn passeren dan niet
eerst de lever, voordat ze verder door het lichaam gevoerd worden.
Leg uit wat het voordeel is dat stoffen uit een medicijn niet eerst de leverpasseren.
In een bijsluiter van medicijnen staat onder andere informatie over de manier waarop een medicijn ingenomen moet worden. Hieronder is een deel van zo’n bijsluiter weergegeven. Hoe moet ik dit middel gebruiken? Kijk voor de dosering altijd op het etiket van de apotheek. Neem de tablet of capsule in zonder kauwen. U mag de capsule eventueel wel openmaken, maar slik de korrels die erin zitten in hun geheel door met wat water. Als u de korrels uit de capsule stuk kauwt, gaat het laagje dat beschermt tegen de inwerking van zuur kapot. Het middel wordt dan afgebroken voordat het in de dunne darm aankomt.
111p
In de afbeelding hiernaast is het
verteringskanaal weergegeven.
Welke letter geeft de plaats aan waar
het middel volgens de bijsluiter wordt
afgebroken als het medicijn wordt stuk
gekauwd?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T
121p
Geef de naam van bloedvat P.
Een patiënt met hartklachten legt een tabletje onder de tong. De stoffen uit het
tabletje worden daar snel in het bloed opgenomen en onder andere naar de
hartspier gevoerd.
In de afbeelding is het hart weergegeven. Letter P geeft een bloedvat aan
waardoor bloed met opgeloste stoffen naar het hartspierweefsel wordt gevoerd.
Geef de naam van bloedvat P.De afbeelding hieronder laat verschillende plaatsen in het lichaam zien waar
medicijnen kunnen worden opgenomen.
132p
Welke letter geeft de plaats aan waar een medicijn rectaal wordt
In bovenstaande afbeelding is aangegeven, dat een medicijn rectaal of vaginaal
toegediend kan worden.
Hieronder is een deel van het onderlichaam van een vrouw weergegeven.
Welke letter geeft de plaats aan waar een medicijn rectaal wordttoegediend? Leg je antwoord uit.
141p
In de afbeelding hieronder staan tekeningen van drie soorten weefsel
weergegeven.
Welke tekening geeft het weefsel weer waarin het medicijn als eerste
terechtkomt als het intramusculair wordt toegediend?
A tekening R
B tekening S
C tekening T
opgave 6Nieren en transplantatie
Met één nier kan men leven. Wanneer beide nieren niet goed werken, wordt soms een niertransplantatie uitgevoerd. In het lichaam van een nierpatiënt wordt dan een gezonde nier geplaatst van iemand anders, de donor. Lichaamsvreemde stoffen in de donornier kunnen na zo’n transplantatie een afstotingsreactie in het lichaam van de ontvanger veroorzaken. Waaruit bestaat zo’n afstotingsreactie? A rode bloedcellen maken antigenen B rode bloedcellen maken antistoffen C witte bloedcellen maken antigenen D witte bloedcellen maken antistoffen
Anne is nierpatiënt. Haar man Joris biedt zich als nierdonor voor Anne aan. De weefseltypen van beiden komen voldoende overeen. Anne heeft bloedgroep B en Joris heeft bloedgroep A. Gelet op de bloedgroepen is Joris geen geschikte donor voor Anne. Wat is hiervoor de reden? A Het bloed van Anne bevat anti-A. B Het bloed van Anne bevat anti-B. C Het bloed van Anne bevat antigeen A. D Het bloed van Anne bevat antigeen B.
Sinds kort past men in een Nederlands ziekenhuis zogenaamde ‘ruiltransplantaties’ toe. Voor Anne en Joris wordt zo’n transplantatie met een ander stel overwogen. Van elk stel (een getrouwd paar, vrienden of familie) heeft de één zieke nieren, de ander gezonde nieren (zie de afbeelding hieronder). operaties wordt van elke donor een gezonde nier getransplanteerd Als gelet wordt op de weefseltypen komen drie paren voor een ruiltransplantatie met Joris en Anne in aanmerking. In de tabel hieronder staan de bloedgroepen van deze drie paren vermeld. bloedgroepen ontvanger P donor Q paar 1 bloedgroep A bloedgroep B paar 2 bloedgroep B bloedgroep A paar 3 bloedgroep 0 bloedgroep AB Als gelet wordt op de bloedgroepen, welk paar is dan geschikt om met Joris en Anne een ruiltransplantatie te ondergaan? A paar 1 B paar 2 C paar 3
opgave 7Zuurstof
In een biologieles wordt een proefopstelling gemaakt om aan te tonen, dat zaden zuurstof nodig hebben om te kunnen kiemen (zie de afbeelding). stof uit de lucht haalt Om de proefopstelling compleet te maken, moet nog een glazen kolf gebruikt worden. Hieronder staan drie kolven afgebeeld. Droge watten met Tuinkerszaden Lucht zonder zuurstof Vloeistof die alle zuur- Stof uit de lucht haalt Stof uit de lucht haalt Welke letter geeft de glazen kolf aan die gebruikt moet worden om de proefopstelling compleet te maken? A letter P B letter Q C letter R
opgave 8Een erfelijke ziekte
FH is een erfelijke ziekte die het gevolg is van een mutatie in een bepaald gen. FH-patiënten hebben te veel cholesterol in hun bloed. Cholesterol zet zich vast aan de wanden van de bloedvaten, die daardoor steeds nauwer worden. Deze patiënten hebben daardoor al op jonge leeftijd een grote kans op een hartinfarct. FH-patiënten hebben meestal van één van beide ouders het gemuteerde gen geërfd en zijn heterozygoot. De kans om van beide ouders een gemuteerd gen te erven, is zeer klein. Deze kinderen sterven zeer jong.
201p
Wat is een mutatie?
211p
Peter is heterozygoot voor het FH-gen. Hana heeft de ziekte niet en is
homozygoot recessief.
Hoe groot is de kans dat een kind van Peter en Hana de ziekte FH krijgt?
A 0%
B 25%
C 50%
D 75%
E 100%
221p
Noem de naam van een techniek waarmee men cellen van een embryo kan
Door cellen van een embryo te onderzoeken, kan soms vastgesteld worden of
het embryo een gen voor FH heeft.
Noem de naam van een techniek waarmee men cellen van een embryo kanwegnemen voor onderzoek.
opgave 9Gonorroe
Gonorroe is een geslachtsziekte die wordt veroorzaakt door bacteriën. Bij een gonorroe-infectie wordt er bij mannen soms pus (etter) afgescheiden uit de urinebuis en bij vrouwen uit de schede. Een infectie kan onder andere ontstekingen tot gevolg hebben in de bijballen, in de prostaat en in de eileiders.
232p
Welke letter geeft een bijbal aan? En welke letter geeft de prostaat aan?
In de tekst hierboven wordt een aantal organen genoemd.
In de afbeelding is onder andere het voortplantingsstelsel van de man
weergegeven.
Welke letter geeft een bijbal aan? En welke letter geeft de prostaat aan?Schijf je antwoord zó op:
bijbal =.............................
prostaat =.........................
241p
Leg uit waardoor een vrouw onvruchtbaar kan worden als beide eileiders
Bij een vrouw kan een gonorroe-infectie leiden tot ontstekingen in de eileiders.
Door zulke ontstekingen kunnen de eileiders afgesloten raken.
Leg uit waardoor een vrouw onvruchtbaar kan worden als beide eileidersafgesloten raken.
opgave 10Menstruatiecyclus
In een leerboek staat de volgende informatie over de menstruatiecyclus.
Slechts eenmaal in de menstruatiecyclus komt een eicel vrij uit een eierstok. Bij het vrijkomen van een eicel stijgt de lichaamstemperatuur meer dan op andere dagen. Een eicel blijft ongeveer een dag in leven. Spermacellen kunnen in het lichaam van een vrouw ongeveer twee tot drie dagen blijven leven.
252p
Op welke dag in het diagram is er volgens de informatie een ovulatie? Leg
Suzanne heeft gedurende een aantal weken dagelijks om 7 uur haar
lichaamstemperatuur opgenomen.
De resultaten staan weergegeven in het diagram.
Op welke dag in het diagram is er volgens de informatie een ovulatie? Leguit waaraan dat te zien is in het diagram.
opgave 11Ziekte van Huntington
261p
De ziekte van Huntington is een erfelijke aandoening die bepaalde delen van de
hersenen aantast.
Hieronder is van twee verschillende personen een chromosomenpaar afgebeeld.
De genen die bepalen of iemand de ziekte van Huntington wel of niet heeft, zijn
aangegeven met letters.
Is het gen voor de ziekte van Huntington dominant of recessief? Of is dit niet uit
de gegevens op te maken?
A Het gen is dominant.
B Het gen is recessief.
C Dit is niet uit de gegevens op te maken.
opgave 12Tetanus
271p
Is zo’n injectie actieve of passieve immunisatie? Leg je antwoord uit.
Tetanus is een ziekte die wordt veroorzaakt door een bacterie die na een
verwonding in het lichaam terecht kan komen.
De kans dat iemand met de tetanusbacterie besmet wordt, is vooral groot bij een
wond waarin aarde of straatvuil terechtgekomen is. De bacterie maakt een
giftige stof die al in kleine hoeveelheden dodelijk kan zijn.
Als men vermoedt dat iemand besmet is met de bacterie, moet hij zo snel
mogelijk behandeld worden. Er worden dan antibiotica toegediend. Ook wordt
een injectie gegeven met antistoffen tegen het tetanusgif.
Is zo’n injectie actieve of passieve immunisatie? Leg je antwoord uit.281p
Waarom krijgt een tetanuspatiënt antibiotica toegediend?
A om de tetanusbacteriën te bestrijden
B om het tetanusgif onschadelijk te maken
C om de vorming van antistoffen te bevorderen
291p
Leg uit waarvoor een anti-tetanusdonor eerst wordt ingeënt met zo’n vaccin.
Antistoffen tegen tetanus worden uit bloed gehaald van een zogenaamde anti-
tetanusdonor. Zo’n donor wordt eerst ingeënt met een vaccin dat een zeer
kleine, onschadelijke hoeveelheid tetanusgif bevat. Enkele weken later wordt
dan bloed afgenomen.
Leg uit waarvoor een anti-tetanusdonor eerst wordt ingeënt met zo’n vaccin.opgave 13Zilvermeeuwen
302p
Schrijf twee conclusies op naar aanleiding van de resultaten met de beide
Zilvermeeuwen hebben een rode vlek op hun snavel. Wanneer een zilvermeeuw
bij het nest komt, pikken de jongen tegen de snavel. De ouder geeft dan voedsel
aan de jongen.
Een wetenschapper onderzoekt welke prikkels een rol spelen bij dit pikgedrag.
Hij biedt meeuwenjongen in een nest verschillende modellen aan en noteert hoe
vaak er naar de snavel wordt gepikt (zie de afbeelding).
Twee series modellen worden aan de jongen aangeboden (zie de afbeeldingen).
Bij ieder model staat genoteerd hoe vaak er naar werd gepikt.
Schrijf twee conclusies op naar aanleiding van de resultaten met de beideseries modellen.
opgave 14Eendengedrag
Drie leerlingen onderzoeken het gedrag van eenden in een vijver. In deze vijver
zwemmen zes volwassen vrouwtjeseenden. De leerlingen kiezen ieder een
andere eend uit voor het onderzoek: eend P, eend Q en eend R. Iedere twee
minuten noteren ze welk gedrag die eend vertoont.
Ze verzamelen de resultaten in een tabel.
De onderzoekers zijn:
Nils: met eend P
Raymond: met eend Q
Coen: met eend R
Welk gedrag vertoont een eend? Tijdstip Baden Baltsen Eten Invetten van veren Poetsen van veren Rusten Zwem- men 09.00 – 09.02 Q R P 09.02 – 09.04 Q R P 09.04 – 09.06 P Q + R 09.06 – 09.08 P Q + R 09.08 – 09.10 R P Q 09.10 – 09.12 R P Q 09.12 – 09.14 Q + R P 09.14 – 09.16 Q R P 09.16 – 09.18 Q R P 09.18 – 09.20 Q P + R
311p
Geef hiervoor een verklaring.
Uit de resultaten blijkt dat de eenden geen baltsgedrag vertonen tijdens het
onderzoek.
Geef hiervoor een verklaring.321p
Noem drie verschillende gedragingen uit de tabel die elkaar bij elke eend
De leerlingen leiden uit hun resultaten af, dat bij elke eend bepaalde
gedragingen elkaar opvolgen tijdens het onderzoek.
Noem drie verschillende gedragingen uit de tabel die elkaar bij elke eendopvolgen. Schrijf ze in de juiste volgorde op.
opgave 15Kikkerconcert
Op een internetsite (www.nshd.nl) is de volgende informatie te vinden.
In maart worden de meeste kikkers wakker uit hun winterslaap en komen ze te voorschijn uit hun schuilplaatsen waar ze zich gedurende de winter verstopt hadden. Zodra de avond valt, begeven de mannetjes zich naar het water om daar in groepen samen een groot kwaakconcert te beginnen. In maart en april zijn de kikkerkoren het luidst en soms wel tot op een kilometer afstand te horen. Het gekwaak van de groene kikker, het kek-kek-geluid van de boomkikker, het blub- blub-geluid van de heikikker en het zacht brommende geluid van de bruine kikker zijn bedoeld om vrouwtjes te lokken.
331p
Twee soorten gedrag zijn: baltsgedrag en territoriumgedrag.
Tot welk soort gedrag behoort het kwaken van de kikkers zoals in de tekst
beschreven wordt?
A alleen tot baltsgedrag
B alleen tot territoriumgedrag
C zowel tot baltsgedrag als tot territoriumgedrag
341p
Leg uit wat de functie is van deze verschillen in geluid.
Uit de tekst blijkt dat elke soort kikker een ander geluid maakt.
Leg uit wat de functie is van deze verschillen in geluid.opgave 16Gele koorts
Gele koorts is een ziekte die veroorzaakt wordt door een virus. Het wordt van besmette personen overgedragen door een muggensoort die alleen in bepaalde delen van Afrika en Zuid-Amerika voorkomt. Na een infectie met het gele koorts virus duurt het ongeveer een week voordat het lichaam antistoffen tegen het virus gaat maken. Als de patiënt geneest, levert dat een levenslange immuniteit op.
351p
In het onderstaande diagram geeft lijn R de vorming van antistoffen tegen het
virus weer na een allereerste infectie van een bepaald persoon. Deze persoon
geneest en wordt een jaar later opnieuw besmet.
Welke lijn geeft de vorming van antistoffen weer na deze tweede infectie?
A lijn P
B lijn Q
C lijn S
361p
Moeten er maatregelen genomen worden om te voorkomen dat Indra daar
Indra heeft in Afrika gele koorts opgelopen en komt in een ziekenhuis in
Nederland terecht.
Moeten er maatregelen genomen worden om te voorkomen dat Indra daarandere mensen besmet met het virus? Leg je antwoord uit.
opgave 17Paarden
Lees eerst informatie 1 tot en met 9 en beantwoord dan vraag 37 tot en met 48.
Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.
371p
Geef de namen van de twee perioden waarin volgens de afbeelding
In informatie 1 staat weergegeven hoe het moderne paard (Equus) zich volgens
de evolutietheorie heeft ontwikkeld.
Geef de namen van de twee perioden waarin volgens de afbeeldingpaardachtigen geleefd hebben in Zuid-Amerika.
382p
Geef de namen van bot P en van bot Q uit de afbeelding.
In informatie 2 staat het skelet van een paard afgebeeld.
Geef de namen van bot P en van bot Q uit de afbeelding.Schrijf je antwoord zó op:
P =...................................
Q =...................................
391p
In de afbeelding van informatie 2 staat onder andere het spronggewricht
aangegeven.
Met welk gewricht bij de mens komt het spronggewricht overeen?
A met het ellebooggewricht
B met het enkelgewricht
C met het kniegewricht
D met het polsgewricht
402p
Welke twee cijfers geven delen aan waarin volgens de informatie veel micro-
In informatie 3 is het verteringskanaal van een paard afgebeeld.
Welke twee cijfers geven delen aan waarin volgens de informatie veel micro-organismen leven?
411p
Door micro-organismen afgebroken koolhydraten worden in het bloed
opgenomen en naar de lever gevoerd.
Hoe heet het bloedvat waardoor deze stoffen vanuit het verteringsstelsel naar
de lever worden gevoerd? (zie informatie 4)
A darmslagader
B leverslagader
C poortader
422p
Geef de namen van de bloedvaten die aangegeven zijn met R en met S.
In informatie 4 staat schematisch de bloedsomloop van een paard weergegeven.
Geef de namen van de bloedvaten die aangegeven zijn met R en met S.Schrijf je antwoord zó op:
R =...................................
S =...................................
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
431p
In een periode van hengstigheid is een merrie bereid tot paren (informatie 6).
Wanneer is de kans op een bevruchting van een eicel in die periode het grootst?
A aan het begin van de periode
B halverwege de periode
C aan het eind van de periode
441p
Wat is de inwendige prikkel voor hengstigheid bij een merrie?
Wat is de inwendige prikkel voor hengstigheid bij een merrie?451p
In welke maand moet de fokker dan volgens de informatie uiterlijk beginnen
Een paardenfokker wil met een lichtbehandeling het optreden van ovulaties
vervroegen naar de tweede week van februari.
In welke maand moet de fokker dan volgens de informatie uiterlijk beginnenmet die behandeling? (zie informatie 5)
461p
Leg met behulp van informatie 7 uit waardoor bij een normale geboorte de
Als tijdens de geboorte van een veulen de navelstreng breekt, bestaat de kans
op zuurstofgebrek. Deze kans is bij een normale geboorte minder groot dan bij
een stuitligging.
Leg met behulp van informatie 7 uit waardoor bij een normale geboorte dekans op zuurstofgebrek minder groot is als de navelstreng breekt.
471p
Zijn dit de chromosomen van een hengst of van een merrie? Leg uit waaraan
In informatie 8 zijn de chromosomen van een paard afgebeeld.
Zijn dit de chromosomen van een hengst of van een merrie? Leg uit waaraanje dat in de afbeelding kunt zien.
482p
Wat zijn de genotypen van de ouders?
Twee gevlekte Tobiano-paarden worden met elkaar gekruist.
Ze krijgen een veulen zonder vlekken.
Wat zijn de genotypen van de ouders?Schijf je antwoord zó op:
ouder 1 =..........................
ouder 2 =..........................
Bij dit examen hoort geen uitwerkbijlage.
11p
A
21p
A
31p
B
42p
52p
61p
71p
B
81p
A
91p
C
101p
111p
C
121p
132p
141p
C
151p
C
161p
D
171p
A
181p
A
191p
B
201p
211p
C
221p
232p
241p
252p
261p
A
271p
281p
A
291p
302p
311p
321p
331p
A
341p
351p
A
361p
371p
382p
391p
B
402p
411p
C
422p
431p
C
441p
451p
461p
471p
482p
