Eind 2007 werd één van de meest toeristische eilanden van Indonesi ё , Bali, uitgekozen voor een bijeenkomst van vele politici uit de hele wereld. Het belangrijkste agendapunt was het terugdringen van de wereldwijde CO2-uitstoot. De cartoon (bron 1) drijft de spot met dit agendapunt. → Wat wil de tekenaar met deze spotprent aangeven?
Indonesi ё heeft op veel vakantiegangers een enorme aantrekkingkracht. Eén van de redenen voor deze aantrekkingskracht is het landschap. De foto’s P, Q, R en S van bron 3 tonen enkele landschappen. Welke foto is het meest kenmerkend voor het landschap op Java en Bali? A foto P B foto Q C foto R D foto S
De tabel van bron 4 geeft onder andere informatie over het aantal lange en het aantal korte vakanties van Nederlanders in Nederland en in het buitenland. Hieronder staan drie uitspraken over bron 4. 1 Er is een groot verschil tussen de gemiddelde verblijfsduur van korte vakanties in Nederland en korte vakanties in het buitenland. 2 Het aantal korte vakanties naar het buitenland is het grootst in de winterperiode. 3 Het aantal lange vakanties naar het buitenland is het grootst in de zomerperiode. → Neem de cijfers 1, 2 en 3 over op het antwoordblad en zet erachter of deze uitspraak juist is of onjuist.
Hieronder staan twee uitspraken naar aanleiding van bron 6. 1 Binnen de provincies Noord-Holland en Zuid-Holland worden veel meer dagtochten gemaakt dan binnen de provincies Friesland en Flevoland. 2 Nederlanders die een dagtocht naar het buitenland maken, doen dat vooral om te zonnen, te zwemmen en te picknicken. → Neem de cijfers 1 en 2 over op het antwoordblad en zet erachter of deze uitspraak juist is of onjuist.
Er zijn in Nederland verschillende organisaties die geheel verzorgde werkvakanties naar bijvoorbeeld Sri Lanka (zie bron 8) aanbieden. Werkvakanties worden steeds populairder. Bij dit soort vakanties bezoekt men niet alleen een land of gebied, maar men werkt er ook één of enkele weken aan een bepaald project. Dat kan het opknappen van een school zijn (zie bron 8), de aanleg van een weg of het graven van greppels voor een nieuw irrigatiesysteem. All-inclusive vakanties zijn geheel anders dan deze zogenaamde werkvakanties. → Noem twee verschillen tussen de hierboven beschreven werkvakantie en een all-inclusive vakantie.
bron 9 Es viva Espa ň a ! Dominique en Xavier , 17 en 18 jaar oud, zeggen een te gekke reis gemaakt te hebben door Spanje. Een verslag van hun reis. Een maand lang reisden wij door Spanje met een interrailkaart. We sliepen in jeugdherbergen. Het was een reis om nooit te vergeten. Xavier : “Onze reis begon in Eindhoven. Daar namen we de trein naar Barcelona, waar we vijf dagen bleven. Een geweldige stad met veel prachtige oude gebouwen. Vanuit Barcelona maakten we vervolgens een reis met de trein door Spanje. Als eerste gingen we naar Sevilla.” Dominique : “Een te gekke stad. Veel disco’s, lekkere eettentjes en leuke boetiekjes. Ook hebben we de grote kermis een paar keer bezocht.” Xavier : “Na vijf dagen zijn we vanuit Sevilla verder gereisd naar Granada. We kwamen daar ook veel oudere vakantiegangers tegen, vaak lopend op bergschoenen. Maar ja, die heb je ook wel nodig met al die bergen. En natuurlijk hebben we in Granada een bezoek gebracht aan het Alhambra, een oud Moors paleis.” Dominique : “Na een weekje Granada zijn we verder getrokken naar Torremolinos. In de vele reisfolders die we hadden ingekeken, werd dit als een soort paradijs beschreven. Voortdurend mooi weer en prachtige stranden. En dat hebben we geweten. Overdag lekker luieren aan het strand en s’ avonds stappen in de vele discotheken. We kwamen er erg veel Nederlanders tegen.” Xavier : “Na tien dagen Torremolinos zijn we naar Malaga gereisd, waarvandaan we het vliegtuig namen naar Schiphol. Onze vakantie zat er op. Al met al een fantastische reis.”
Het zuidelijk Caribisch gebied is één van de populairste cruisegebieden ter wereld. Het cruiseschip de “Carnival Destiny” deed op zijn route ook altijd het eiland Aruba aan. Maar sinds januari 2008 is Aruba geschrapt als bestemming op de route door het zuidelijke gedeelte van de Caribische Zee. Om een rondvaart met de “Carnival Destiny” aantrekkelijk te houden moest namelijk de prijs omlaag. Vandaar de nieuwe route. → Noem een reden met behulp van de kaart van bron 12 waarom de eigenaar van de “Carnival Destiny” van alle eilanden uitgerekend Aruba geschrapt zal hebben als bestemming. bron 13
De toeristische ontwikkeling van een gebied verloopt in het algemeen volgens een aantal stadia. In welk stadium van ontwikkeling zit Aruba volgens bron 13? A Aruba is bezig aan een herstel als toeristengebied. B Aruba is duidelijk in opkomst als toeristengebied. C Aruba maakt een grote bloei door als toeristengebied. D Aruba staat op het punt om in verval te raken als toeristengebied.
De zusjes Iris en Jamie hebben in de aardrijkskundeles geleerd dat informatie in reisgidsen en reisfolders soms onjuist of onvolledig is. Ze willen een rondreis door Thailand maken. Ze kijken dan ook extra kritisch naar de gidsen en de folders. Zo ziet Iris in één van de reisgidsen een klimaatgrafiek van Thailand (zie bron 14). “Deze klimaatgrafiek geeft een onvolledig beeld”, zegt zij. → Welk gegeven ontbreekt in deze grafiek?
bron 16 Folder 1: Vliegtarieven Bangkok Vliegtarieven EVA AIR - Toeristen Bangkok klasse 1 januari 2007 tot 28 februari 2007 1 maart 2007 tot 31 maart 2007 1 april 2007 tot 19 juni 2007 20 juni tot 29 juni 2007 30 juni 2007 tot 20 augustus 2007 21 augustus 2007 tot 30 september 2007 € 535 1 oktober 2007 tot 14 december 2007 € 615 15 december 2007 tot 3 januari 2008 4 januari 2008 tot 31 januari 2008 1 februari 2008 tot 31 maart 2008 Inclusief 1 overnachting in het Eastin Hotel in Bangkok Geldigheid 1 maand. Minimum verblijf 1 week. Eva Air vliegt iedere dinsdag, woensdag, vrijdag en zondag. Vertrek vanaf Schiphol. In de zomer niet op dinsdag. KLM 1 januari 2007 tot 31 maart 2007 1 april 2007 tot 28 juni 2007 29 juni 2007 tot 19 augustus 2007 20 augustus 2007 tot 1 oktober 2007 Inclusief 2 overnachtingen in het Eastin Hotel Bangkok en transfer vliegveld / hotel enkele reis. Dagelijks vertrek. LTU 27 december 2006 tot 8 april 2007 9 april 2007 tot 30 april 2007 1 mei 2007 tot 21 juni 2007 22 juni 2007 tot 2 september 2007 € 615 3 september tot 20 september 2007 € 529 21 september tot 31 oktober 2007 4 x per week vertrek vanuit Düsseldorf. Al deze airlines vliegen non-stop op Bangkok. Alle tarieven zijn exclusief airport tax en reserveringskosten en onder voorbehoud van wijziging.
De zusjes zien de vliegtarieven in twee folders (bron 16 en 17). Naar aanleiding van deze folders komen zij tot een drietal conclusies: 1 De genoemde vluchten bij bron 16 zijn allemaal speciale groepsvluchten. 2 Uit de tarieven van de maand april kun je afleiden dat deze maand bij alle drie de maatschappijen tot het hoo gseizoen gerekend wordt. 3 Uit bron 17 en 18 blijkt dat hoe groter de afstand van een vlucht is hoe duurder de vlucht is. Welke conclusie is juist? A conclusie 1 B conclusie 2 C conclusie 3
Bangkok lijkt Iris en Jamie wel wat. Ze besluiten te kiezen voor een vlucht met Royal Brunei, omdat die maatschappij met 455 euro als goedkoopste uit de bus komt. Hun vader is het niet met hen eens en wijst hen op een aantal zaken in bron 16 en 17 waardoor ze toch op een andere manier naar deze prijs kijken. → Noem eerst uit bron 16 en daarna uit bron 17 een aspect waarop de vader van Iris en Jamie hen gewezen zal hebben.
In bron 19 is de kringloop van het water weergegeven. In totaal is er op aarde ongeveer 1385 miljoen kubieke kilometer water. In de figuur zijn op 4 plaatsen hoeveelheden weggevallen en vervangen door de letters P, Q, R en S. Het betreft hier de volgende percentages: − 0,01% − 0,63% − 1,81% − 97,54% Welk percentage hoort bij R? A 0,01% B 0,63% C 1,81% D 97,54%
De totale hoeveelheid beschikbaar zoet water verandert niet of nauwelijks. In het jaar 2000 was er op aarde per persoon zo’n 7800 m³ per jaar beschikbaar. Deze hoeveelheid zal echter afnemen. De voorspelling is dat in het jaar 2025 nog maar 5100 m³ per persoon per jaar beschikbaar zal zijn. → Geef de reden voor deze afname.
In grote delen van met name het Midden-Oosten is zeer weinig water beschikbaar, namelijk minder dan 200 m³ per persoon per jaar. Toch komt men in bijvoorbeeld Saudi-Arabië niet om van de dorst. → Noem twee manieren waarop Saudi-Arabië er voor kan zorgen dat er toch voldoende water is voor de bevolking.
bron 21 Nederland, waterverbruik per persoon per dag in liters, periode 1995 - 2007 1995 1998 2001 2004 2007 Bad 9,0 6,7 3,7 2,8 2,5 Douche 38,3 39,7 42,0 43,7 49,8 Wastafel 4,2 5,1 5,2 5,1 5,3 Toiletspoeling 42,0 40,2 39,3 35,8 37,1 Kleding wassen, hand 2,1 2,1 1,8 1,5 1,7 Kleding wassen, machine 25,5 23,2 22,8 18,0 15,5 Afwassen, hand 4,9 3,8 3,6 3,9 3,8 Afwassen, machine 0,9 1,9 2,4 3,0 3,0 Voedselbereiding 2,0 1,7 1,6 1,8 1,7 Koffie en thee 1,5 1,1 1,0 1,0 1,2 Water drinken * 0,5 0,5 0,6 0,6 Overig keukenkraan 6,7 6,1 6,7 6,4 5,3 Totaal 137,1 132,1 130,6 123,6 127,5
In bron 21 staat het waterverbruik per persoon in liters per dag voor de periode 1995 - 2007 weergegeven. Naar aanleiding van bron 21 staan hieronder drie uitspraken. 1 Het waterverbruik voor zowel bad als douche neemt vanaf 2001 toe. 2 Tussen 1995 en 2004 is het waterverbruik per persoon vooral afgenomen door de steeds verdergaande invoering in woningen van zuinige toiletten en wasmachines. 3 Het waterverbruik voor het bad is afgenomen doordat men meer gebruik is gaan maken van de douche. → Neem de cijfers 1, 2 en 3 over op het antwoordblad en zet erachter of deze uitspraak juist is of onjuist.
Gideon en Veerle bestuderen bron 21. Gideon zegt: “Wanneer in alle huishoudens behalve drinkwater ook grijs water gebruikt zou worden, dan zou dat een drinkwaterbesparing van ongeveer de helft per persoon per dag opleveren.” Veerle zegt dat dat niet waar is. → Wie heeft er gelijk, Gideon of Veerle, en toon met behulp van gegevens uit bron 21 aan waarom hij of zij gelijk heeft.
In 2007 kostte één m 3 drinkwater in Nederland gemiddeld € 1,43. Maar tussen de verschillende waterleidingbedrijven bestaan prijsverschillen. In Amsterdam bedroeg de prijs € 1,75. Wie in overig Noord-Holland woonde, was € 1,62 kwijt. De inwoners van Drenthe betalen € 1,28 en Brabanders € 1,31. → Wat is de belangrijkste reden dat men in Brabant en Drenthe het leidingwater goedkoper kan leveren dan in Noord-Holland?
In Europa is de waterafvoer via de rivieren in de afgelopen eeuw toegenomen. Een groot probleem is dat bij regenval het waterpeil in de rivieren sneller stijgt. De oorzaken hiervan zijn onder meer menselijke activiteiten. → Noem een voorbeeld van menselijke activiteiten waardoor de rivieren meer water krijgen te verwerken.
bron 25 foto 1 foto 2 De foto’s 1 en 2 van bron 25 tonen twee projecten van organisaties voor ontwikkelingssamenwerking in de Derde Wereld. Op foto 1 zijn vrouwen in Darfur (Afrika) te zien die met behulp van klei, water en ezelmest een oventje gemaakt hebben. Deze oventjes gebruiken de helft minder hout dan het traditionele houtvuur. Foto 2 is genomen in Nepal (Azië). Een Nederlandse organisatie heeft hier een aantal zonnekokers uitgedeeld onder vluchtelingen. Met deze zonnekokers wordt door middel van zonlicht warmte opgewekt om eten te koken.
Hieronder staan 6 stellingen die betrekking hebben op de foto’s 1 en 2. 1 Het is een kleinschalig project. 2 Het kooktoestel kan onder bijna alle (weers)omstandigheden gebruikt worden. 3 De energiebron bestaat uit biomassa. 4 Er is gebruik gemaakt van lokale hulpmiddelen. 5 Er wordt bespaard op energie. 6 Er vindt geen uitstoot van CO2 plaats.
Hieronder staan drie uitspraken naar aanleiding van bron 26. 1 Per hoofd van de bevolking neemt het energieverbruik sinds 1960 toe. 2 Alleen het verbruik van fossiele brandstoffen wordt aangegeven. 3 Kernenergie is evenals waterkracht een duurzame energiebron. → Neem de cijfers 1, 2 en 3 over op het antwoordblad en zet erachter of deze uitspraak juist is of onjuist.
bron 27 Ruwe olie in metrische tonnen (1 Mt = ruim 10 miljard kilo) tabel 3 tabel 1 tabel 2 Mt Saudi-Arabië 507 Rusland 477 VS 310 Iran 216 China 184 Mexico 183 Canada 151 Venezuela 151 Koeweit 139 VAE* 134 Rest van de wereld 1484 wereld 3936 Mt Saudi-Arabië 364 Rusland 253 Iran 132 Nigeria 119 Noorwegen 115 Mexico 100 Venezuela 97 VAE* 97 Koeweit 84 Canada 84 Rest van de wereld 733 wereld 2178 Mt VS 582 Japan 213 China 127 Korea 115 Duitsland 112 India 99 Italië 95 Frankrijk 84 Nederland 62 Spanje 60 Rest van de wereld 709 wereld 2258 2006 data 2005 data * VAE = Verenigde Arabische Emiraten
De tabellen 1, 2 en 3 van bron 27 hebben in willekeurige volgorde betrekking op de tien belangrijkste producenten van ruwe olie, de tien belangrijkste exporteurs van ruwe olie en de tien belangrijkste importeurs van ruwe olie. Wat is de juiste combinatie van titel en tabel. → Noteer de nummers van de tabellen 1, 2 en 3 op je antwoordblad en schrijf er bij elk nummer achter of het hier om de exporteurs, de importeurs of de producenten gaat.
In 1997 besloot een groot aantal landen dat de uitstoot van CO2 wereldwijd met ongeveer 5% moet afnemen. Dit werd vastgelegd in het verdrag van Kyoto. In 2012 moet dit bereikt zijn. Ontwikkelingslanden hoeven de strenge doelen nog niet te bereiken. → Leg uit waarom ontwikkelingslanden nog niet gehouden worden aan strengere normen voor CO2-uitstoot.
De overheid wil het gebruik van biobrandstoffen (bio-ethanol en biodiesel) stimuleren om zodoende het gebruik van fossiele brandstoffen te verminderen. In 2007 werd in Nederland al voor 2% op biobrandstof gereden en in 2010 zal dat percentage oplopen tot 5,75% (zie bron 28). De CO2-uitstoot zal hierdoor worden teruggedrongen. De productie van biobrandstof heeft echter ook negatieve effecten. → Noem een dergelijk negatief effect. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
Bij dit examen hoort geen uitwerkbijlage.
B
C
C
B
D
B
D
C
D
F
C
