Eindexamen biologie vmbo kb 2023 tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen

Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde

organismen.

opgave 1Een bionisch oor

Vincent is doof geboren. Als hij 11 maanden oud is, krijgt hij een bionisch oor. Het bionische oor vangt geluidstrillingen op en zet deze geluidstrillingen om in elektronische signalen. Een kabeltje zet deze signalen weer om in trillingen, zodat Vincent iets kan horen. In de afbeelding zie je hoe een bionisch oor met een kabeltje verbonden is met het natuurlijke oor van Vincent.

11p

Hoe heet de levensfase waarin Vincent zijn bionische oor krijgt?

baby

kleuter

peuter

puber

22p

Het kabeltje van het bionische oor eindigt in een bepaald deel van het

natuurlijke oor.

Geef de naam en de functie van dit deel.

Schrijf je antwoord zo op:

Naam:..................................................................

Functie:................................................................

31p

In een natuurlijk oor geven de gehoorbeentjes trillingen door.

Welk deel van het oor laat de gehoorbeentjes trillen?

deel P

deel Q

deel R

deel S

41p

Na de plaatsing van het bionische oor kan Vincent voor het eerst geluiden

horen.

In welk deel van het centraal zenuwstelsel wordt hij zich bewust van het

geluid?

in de grote hersenen

in de hersenstam

in de kleine hersenen

in het ruggenmerg

opgave 2Galstenen

Soms ontstaan er vaste deeltjes in de gal die is opgeslagen in de galblaas. Deze deeltjes worden galstenen genoemd. Als een galsteen in de afvoerbuis van de galblaas terechtkomt, kan de gal niet goed doorstromen. De spijsvertering werkt dan minder goed.

51p

Geef de naam van het orgaan dat gal maakt.

61p

In welk deel van het verteringsstelsel komt de gal bij het voedsel?

in de dikke darm

in de maag

in de slokdarm

in de twaalfvingerige darm

72p

Je ziet de Schijf van Vijf. De Schijf van Vijf bestaat uit vijf groepen

voedingsmiddelen.

Als er weinig gal is, worden bepaalde voedingsstoffen minder goed

verteerd.

Welke voedingsstoffen worden dan minder goed verteerd? Noteer ook

het nummer van de groep waarin voedingsmiddelen met vooral die

voedingsstoffen zitten.

Schrijf je antwoord zo op:

Naam voedingsstoffen:.........................................

Zitten vooral in groep:..........................................

opgave 3Oedeem

Een oedeem is een ophoping van vloeistof in een weefsel. Klachten die hierbij kunnen ontstaan, zijn zwellingen en pijn. Een oedeem kan allerlei oorzaken hebben en kan in verschillende weefsels van het lichaam voorkomen.

Een patiënt heeft een oedeem. Bij de patiënt wordt eerst de lymfe

onderzocht. Met een naald wordt er wat lymfe opgezogen.

Je ziet een schematische afbeelding van een deel van het lichaam met de

weefsels P, Q en R.

81p

In P, Q en R tref je vloeistoffen aan.

Waar bevindt zich de lymfe?

in P

in Q

in R

91p

Bij de patiënt is uit de weefsels P, Q en R vloeistof opgezogen. De

laboratoriummedewerker onderzoekt de drie soorten vloeistof met een

microscoop.

In de afbeelding hieronder zie je een schematische tekening van wat zij

bij een van de vloeistoffen ziet.

Kan deze vloeistof lymfe zijn? Leg je antwoord uit.

102puitwerkbijlage

Er wordt een stukje lymfevat onderzocht. Het lymfevat heeft kleppen en

de wand is ongespierd. Deze kenmerken worden vergeleken met de

kenmerken van de bloedvaten.

Op de uitwerkbijlage staat een tabel met kenmerken van bloedvaten.

Geef voor elk kenmerk met een kruisje aan bij welk type bloedvat het

voorkomt.

opgave 4Wormen

Wormen leven in de bovenste laag van de bodem. Wormen eten de

bladeren die van de bomen afgevallen zijn, om er voedingsstoffen uit te

halen.

Biologen onderzochten de invloed van milieufactoren op de aanwezigheid

van wormen. In gebieden met verschillende milieus deden zij

waarnemingen. In elk gebied bepaalden zij:

− het aantal verschillende soorten wormen;

− het aantal wormen per liter bodem;

− het gewicht van de wormen per liter bodem.

In de afbeelding zie je de invloed van milieufactoren op de aanwezigheid

van wormen. Hoe groter de cirkel is, hoe belangrijker die milieufactor is.

111p

Welke milieufactor is een biotische factor?

begroeiing

grondsoort

neerslag

temperatuur

121p

Welke milieufactor is het minst belangrijk voor het aantal soorten

wormen?

begroeiing

grondsoort

neerslag

temperatuur

131puitwerkbijlage

De milieufactoren temperatuur en hoeveelheid begroeiing hebben

invloed op de aanwezigheid van wormen in de bodem.

Op de uitwerkbijlage staat een tabel over deze invloed.

Zet in elke rij één kruisje in het juiste vak.

141p

De activiteit van wormen is ook gunstig voor planten, omdat wormen

schimmels door de bodem verspreiden.

Leg uit dat de aanwezigheid van schimmels gunstig is voor planten.

In de afbeelding hieronder zie je twee kenmerken van wormen en een

deel van een determineertabel waarmee soorten wormen kunnen worden

onderscheiden.

Wormen-determineertabel stap kenmerk ja ga door naar stap 2 1 Heeft de worm een zadel? nee de worm is niet volwassen Is het hele lichaam aan de ja ga door naar stap 4 2 bovenkant gestreept? nee ga door naar stap 3 ja groene worm 3 Is de worm groenig? nee ga door naar stap 5 ja compostworm 4 Is de worm lang en dik? nee mestpier Is het eerste deel van de ja ga door naar stap 7 5 worm donker gekleurd? nee ga door naar stap 6 Zijn de laatste segmenten ja gewone geelstaartworm 6 geel? nee ga door naar stap 8 Is de worm als hij stil ligt 8 ja ga door naar stap 9 7 cm of langer? nee ga door naar stap 15 Heeft de worm een gele ring ja groene regenworm 8 bij de kop? nee ga door naar stap 13 Zijn er uitstulpingen ja ga door naar stap 10 9 zichtbaar? nee rode regenworm Is de worm lang en dunner ja grote regenworm 10 dan een potlood? nee gewone regenworm

151puitwerkbijlage

In een tabel op de uitwerkbijlage staan twee stellingen over wormen en

hun kenmerken.

Geef bij elke stelling met een kruisje aan of deze juist of onjuist is

opgave 5Samenwerking tussen planten en bacteriën

Sommige planten werken samen met bepaalde bacteriën die in hun wortels leven. De bacteriën gebruiken stikstofgas uit de lucht om stikstofhoudende mineralen te maken. De mineralen geven ze aan de plant. De plant heeft deze mineralen nodig om te kunnen groeien. In ruil daarvoor krijgen de bacteriën suikers van de plant. De plaatsen waar veel van deze bacteriën leven, zijn zichtbaar en worden wortelknolletjes genoemd.

161p

Stofwisseling, waaronder voeden en uitscheiden, zijn levenskenmerken

van een plant.

Geef nog een ander levenskenmerk van een plant uit de informatie.

172puitwerkbijlage

Bacteriën en de cellen van de wortelharen van de plant hebben

overeenkomstige en verschillende kenmerken.

Geef in de tabel op de uitwerkbijlage met een kruisje aan welke

kenmerken de bacteriën en welke kenmerken de wortelcellen hebben.

181p

Een plant die gebruikmaakt van deze bacteriën groeit beter als er

voldoende lucht in de bodem zit.

Leg dat uit.

191puitwerkbijlage

De mineralen worden gemaakt door de bacteriën in de wortels en gaan

naar de bladeren en de vruchten. De suikers worden gemaakt in de

bladeren en gaan naar de bacteriën in de wortels.

Geef in de tabel op de uitwerkbijlage met een kruisje aan via welke

vaten deze stoffen worden getransporteerd.

opgave 6Een nieuwe nier

Dex is nierpatiënt. Zijn eigen nieren werkten niet goed en daarom heeft hij een donornier gekregen. Zijn eigen nieren zijn bij de operatie niet weggehaald. In de afbeelding hieronder zie je hoe de situatie na de operatie is.

201p

Hoe heet het orgaanstelsel waar de nier bij hoort?

het bloedvatenstelsel

het uitscheidingsstelsel

het verteringsstelsel

het voortplantingsstelsel

het zenuwstelsel

211p

De nieuwe nier van Dex is verbonden met een slagader en een ader. Ook

is de nier via deel P verbonden met orgaan Q.

Geef de naam van deel P en van orgaan Q.

Schrijf je antwoord zo op:

Naam P:.......................................................

Naam Q:......................................................

222puitwerkbijlage

Op de uitwerkbijlage staat een tabel met drie uitspraken over de functie

van de nieren.

Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist of onjuist is.

231p

Het bloed dat in de nierader komt, gaat terug naar het hart.

Via welk bloedvat stroomt het bloed terug naar het hart?

via de aorta

via de poortader

via een holle ader

via een kransader

opgave 7Doe-het-zelf-zaadtest

Marieke en Wesley willen graag een kind. Ze hebben vaak seks, maar het lukt niet om zwanger te worden. Wesley koopt een apparaat waarmee hij zijn sperma kan testen. Het apparaat werkt zo: Wesley doet wat sperma op een teststaafje. Via een app op zijn telefoon ziet hij het resultaat. Zie ook onderstaande afbeelding.

241p

Sperma bestaat uit zaadcellen en veel vocht met voedingsstoffen. Tijdens

de zaadlozing wordt het vocht toegevoegd aan de zaadcellen.

Geef de naam van een orgaan dat het vocht toevoegt.

eikel

bijballen

zaadblaasjes

zwellichamen

251p

Wesley leest op zijn smartphone dat er weinig zaadcellen in zijn sperma

aanwezig zijn.

In welk deel van het mannelijk voortplantingsstelsel worden zaadcellen

geproduceerd?

in de bijballen

in de teelballen

in de prostaat

in de zaadleiders

261p

Het apparaatje meet ook de beweeglijkheid van de zaadcellen.

Leg uit waarvoor het belangrijk is dat de zaadcellen goed kunnen

bewegen.

272p

De huisarts raadt aan om kunstmatige inseminatie te proberen. Daarbij

worden in een laboratorium de meest beweeglijke zaadcellen

geselecteerd en in een vloeistof gedaan. Deze vloeistof wordt op een

gunstig moment in de baarmoeder van Marieke gebracht.

Op welk moment in de menstruatiecyclus is de kans op bevruchting na

kunstmatige inseminatie het grootst? Leg je antwoord uit.

opgave 8Rimpelige huid

Als je lang in het water bent, wordt de huid van je voeten en handen rimpelig (zie de afbeelding). Uit onderzoek blijkt dat die rimpels ervoor zorgen dat je beter grip hebt op voorwerpen in het water. Een wetenschapper beweert dat dit een aanwijzing is voor de theorie dat de mens vroeger in het water leefde. Andere aanwijzingen voor deze theorie zijn: Mensen kunnen blijven drijven in water. Mensen hebben een duikreflex. Mensen kunnen makkelijk zout uitscheiden.

281p

Mensen kunnen blijven drijven in water doordat ze veel vetcellen hebben.

In welke laag van de huid komen de meeste vetcellen voor?

in de hoornlaag

in de kiemlaag

in de lederhuid

in het onderhuids bindweefsel

291p

De vetlaag helpt bij het blijven drijven, maar de vetlaag heeft ook andere

functies.

Noem zo’n functie.

301p

Mensen hebben net als waterzoogdieren een duikreflex. Als het hoofd

onder water komt, stopt de ademhaling door de duikreflex. Deze reflex is

een onbewuste beweging die wordt geregeld door de hersenstam.

Je ziet de weg van de impuls bij deze reflex.

bewegingszenuwcel

ademhaling stopt

Wat moet er staan op de plaats van het lege vakje?

grote hersenen

kleine hersenen

ruggenmerg

schakelcellen

311p

Door de duikreflex stopt de ademhaling, waardoor de hoeveelheid

zuurstof in het bloed afneemt.

Wat gebeurt er met de hoeveelheid koolstofdioxide in het bloed wanneer

de ademhaling stopt?

Die blijft gelijk.

Die neemt af.

Die neemt toe.

321p

De ademhaling wordt geregeld door het ademhalingscentrum in de

hersenstam.

Je ziet een schematische tekening van een deel van het centraal

zenuwstelsel.

Welke letter wijst naar de hersenstam?

letter P

letter Q

letter R

letter S

331p

Zweten is een manier om zouten uit te scheiden. Zoogdieren die in het

water leven, kunnen niet zweten. Mensen en sommige zoogdieren die op

het land leven, zweten wel.

Welke andere functie heeft zweten voor mensen en dieren die op het

land leven?

opgave 9Luchtverontreiniging

Je ziet hier een afbeelding van een baarmoeder met een foetus. Met welke letter is de placenta aangegeven? A met letter P B met letter Q C met letter R D met letter S E met letter T

Fijnstof wordt door een zwangere vrouw ingeademd. Langs welke weg komt een fijnstofdeeltje in het lichaam van de foetus? A longader • hart • aorta • placenta • navelstrengader B longader • hart • aorta • placenta • navelstrengslagader C longslagader • hart • aorta • placenta • navelstrengader D longslagader • hart • aorta • placenta • navelstrengslagader

Niet alleen fijnstofdeeltjes, maar ook andere schadelijke stoffen kunnen via het bloed van de moeder de groei van de foetus beïnvloeden. • Noem een andere schadelijke stof die de groei van de foetus kan beïnvloeden.

Linda is zwanger. Tijdens haar zwangerschap wordt er regelmatig gekeken of haar kindje goed groeit. Dit wordt gedaan door een apparaat op de buik van Linda te houden. Dit apparaat zendt geluidsgolven uit en vangt de teruggekaatste geluidsgolven meteen weer op. Het teruggekaatste geluid wordt omgezet in een beeld op een scherm (zie de afbeelding). • Hoe wordt deze manier van prenataal onderzoek genoemd?

Linda maakt op de kalender aantekeningen over haar menstruaties en zwangerschap. Je ziet hier haar aantekeningen in onderstaande afbeelding. Zwangerschapstest gedaan; ik ben zwanger! Geen menstruatie … menstruatie menstruatie Zou ik zwanger zijn? Om te bepalen wanneer een bevalling zal plaatsvinden, wordt er gerekend met deze formule: datum bevalling = eerste dag van laatste menstruatie + 40 weken Linda berekent met deze formule de datum van de bevalling. In welke week wordt haar baby volgens de berekening geboren? A in week 42 B in week 46

Bij de baby van Linda is de bloeddruk te hoog. Van welk bloedvat wordt de bloeddruk bepaald? A van een ader B van een haarvat C van een slagader

De baby van Linda blijft de komende jaren onder controle van een arts. Ze willen namelijk in de gaten houden of de bloeddruk hoog blijft. Een hoge bloeddruk is een gezondheidsprobleem, maar verhoogt ook de kans op andere gezondheidsproblemen. • Noem zo’n ander gezondheidsprobleem.

opgave 10Een sloot

Een leerling maakt dit voedselweb van organismen in en om een sloot.

421p

Uit hoeveel schakels bestaat de voedselketen waarin de kikker voorkomt?

uit 1 schakel

uit 2 schakels

uit 4 schakels

uit 5 schakels

uit 6 schakels

431p

Hoeveel natuurlijke vijanden heeft de watervlo volgens dit voedselweb?

441p

In de afbeelding zie je een piramide van biomassa.

Op welke plaats in deze piramide moeten de algen staan?

op plaats P

op plaats Q

op plaats R

op plaats S

452puitwerkbijlage

De kikker is een amfibie.

Geef in de tabel op de uitwerkbijlage met een kruisje aan hoe de

gaswisseling bij een kikkervisje plaatsvindt. Geef ook aan hoe de

gaswisseling bij een volwassen kikker plaatsvindt.

461p

Het bootsmannetje is een insect. In de afbeelding zie je hoe het

bootsmannetje een luchtbel op zijn lichaam meeneemt onder water.

Via welke organen vindt bij insecten gaswisseling plaats?

opgave 11Hardlopen

Sven traint om mee te doen aan een hardloopwedstrijd. In de week voor de wedstrijd eet hij veel koolhydraten. Volgens zijn trainer is dat belangrijk, omdat hij dan voldoende glycogeen in zijn beenspieren opgeslagen heeft.

471p

De beenspieren slaan glycogeen op.

Welk ander orgaan slaat ook glycogeen op?

de alvleesklier