Eindexamen biologie vmbo kb 2018 tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen

Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde

organismen.

opgave 1Eilandjes-transplantatie

De getransplanteerde eilandjes blijven steken in de poortader. Daar produceren ze hormonen, die met het bloed worden meegevoerd. Door welk orgaan stroomt dit bloed als eerste vanuit de poortader? A door de alvleesklier B door de dunne darm C door de lever D door de maag

Als het glucosegehalte van het bloed stijgt, maken de eilandjes van Langerhans meer van een bepaald hormoon. Onder invloed van dit hormoon daalt het glucosegehalte van het bloed. Dit wordt weergegeven in het volgende schema: glucose- de eilandjes gehalte van → maken meer → …2… het bloed …1… stijgt Wat moet worden ingevuld bij 1 en bij 2? bij 1 bij 2 A glucagon glucose wordt omgezet in glycogeen B glucagon glycogeen wordt omgezet in glucose C insuline glucose wordt omgezet in glycogeen D insuline glycogeen wordt omgezet in glucose

opgave 2De waterteunisbloem

De waterteunisbloem is een drijvende waterplant met grote, gele bloemen. Deze plant is afkomstig uit Zuid-Amerika en is in Nederland in de handel als vijverplant.

41p

Vindt bestuiving bij deze plant plaats door insecten of door de wind? Leg

je antwoord uit met behulp van de tekst.

52p

De waterteunisbloem kan dichte matten vormen op het water, waardoor

geen licht meer kan doordringen in het water. Hierdoor kan het water

zuurstofarm worden.

Leg uit dat het water zuurstofarm wordt als er, door dichte matten van

waterteunisbloemen, geen licht kan doordringen.

opgave 3Het hart

In de afbeelding is het hart met een aantal bloedvaten schematisch weergegeven.

61p

Welke letters in de afbeelding geven bloedvaten aan die behoren tot de

kleine bloedsomloop?

de letters P en Q

de letters P en R

de letters P en S

de letters Q en R

de letters Q en S

de letters R en S

71p

Welke letter geeft het bloedvat aan waarin de bloeddruk het hoogst is?

de letter P

de letter Q

de letter R

de letter S

81p

Naomi heeft een hartafwijking. Er is bij haar een opening tussen de

hartkamers op plaats T in de afbeelding. Hierdoor stroomt bloed van haar

linkerkamer naar haar rechterkamer, als de kamers zich samentrekken.

In welk bloedvat zal de hoeveelheid zuurstof in het bloed bij Naomi hoger

zijn dan bij iemand zonder deze afwijking?

in de aorta

in de holle ader

in de longader

in de longslagader

opgave 4Ontstoken amandelen

De amandelen zijn een onderdeel van het lymfevatenstelsel. Ze hebben een functie bij de afweer tegen ziekteverwekkers. Amandelen kunnen ontstoken raken en daardoor opzwellen. Hierdoor krijg je keelpijn en pijn in de hals.

91p

Opgezwollen amandelen maken het slikken moeilijker. Het deel dat in de

afbeelding is aangegeven met de letter P, sluit dan niet goed.

Hoe heet dit deel?

101p

De bacteriën die de ontsteking van de amandelen veroorzaken, kunnen

vanuit de keelholte in de trommelholte terechtkomen. Dit kan leiden tot

een middenoorontsteking.

Langs welke weg kunnen deze bacteriën in de trommelholte

terechtkomen?

via de buis van Eustachius

via de gehoorgang

via het slakkenhuis

111p

Bij een ernstige amandelontsteking ontstaat etter. Etter bestaat uit dode

bacteriën en bloeddeeltjes die betrokken zijn bij de bestrijding van

ziekteverwekkers.

Welke bloedddeeltjes zijn dit?

bloedplaatjes

rode bloedcellen

witte bloedcellen

opgave 5Kattenogen

Katten kunnen bij weinig licht nog goed zien. Door een aangepaste bouw van de ogen kunnen zij hun pupilgrootte meer variëren dan de mens. In de afbeelding zie je een deel van een kattenoog met daarin een pupil bij weinig licht.

121p

In de afbeelding geeft P het deel van het oog aan dat rondom de pupil ligt.

In dit deel bevinden zich de spieren die betrokken zijn bij de pupilreflex.

Geef de naam van P.

Als de ogen worden beschenen met een felle lamp worden de pupillen kleiner, doordat de spieren rondom de pupil samentrekken. Dit wordt de pupilreflex genoemd.

131p

Hieronder staan drie verschillende vormen van een pupil.

Welk cijfer geeft de vorm van de pupil van de kat in fel licht juist weer?

cijfer 1

cijfer 2

cijfer 3

Bij de pupilreflex gaan er impulsen vanuit het oog via het centraal zenuwstelsel naar de spieren rondom de pupil.

141p

Door welk deel van het centraal zenuwstelsel worden de impulsen geleid

om de pupilreflex te laten optreden?

door de grote hersenen

door de hersenstam

door de kleine hersenen

door het ruggenmerg

151p

Door welk soort zenuwcellen worden de impulsen vanuit het centraal

zenuwstelsel naar de spieren rondom de pupil geleid?

door bewegingszenuwcellen

door gevoelszenuwcellen

door schakelcellen

161p

Om een prooi te kunnen vangen moet een kat goed afstanden kunnen

schatten. De afstand kan het best geschat worden als de prooi met beide

ogen tegelijk wordt gezien. Door de plaats van de ogen in de schedel

kunnen katten een groot deel van hun gezichtsveld met beide ogen

tegelijk zien (zie de afbeelding).

0° 350° 10° 340° 20° 330° 30° 320° 40° 310° 50° 300° 60° 290° 70° 280° 80° 90° 260° 100° 250° 110° 240° 120° 230° 130° 220° 140° 210° 150° 200° 160° 190° 180° 170°

Hoeveel graden is het gezichtsveld dat een kat met beide ogen tegelijk

kan zien volgens de afbeelding?

opgave 6Voedingsadvies

In Nederland wordt al sinds 1953 voedingsadvies gegeven met behulp

van een afbeelding met verschillende groepen voedingsmiddelen. Bij de

indeling van deze groepen wordt gekeken naar de voedingsstoffen die

deze voedingsmiddelen leveren. Hieronder zie je hoe deze afbeelding in

de loop van de jaren veranderd is.

171p

In de afbeelding van 1953 staan aardappels in dezelfde groep als groente

en fruit. Vanaf 1981 zijn aardappels verplaatst naar de groep met brood

en pasta, omdat deze voedingsmiddelen veel van dezelfde voedingsstof

leveren.

Welke stof is dit?

eiwit

vet

zetmeel

181p

Vergelijk de afbeelding van 1981 met die van 2004.

In 1981 bestond de afbeelding uit vier groepen. In 2004 is er een vijfde

groep bijgekomen.

Welke voedingsstof levert deze vijfde groep vooral?

eiwitten

koolhydraten

mineralen

vetten

vitamines

water

191p

Rond 1953 hadden veel kinderen een tekort aan kalkzouten. Omdat

zuivelproducten veel kalkzouten bevatten, is voor deze producten toen

een aparte groep gemaakt.

Gebruikt het lichaam deze zouten vooral als bouwstoffen, als brandstoffen

of als reservestoffen?

vooral als bouwstoffen

vooral als brandstoffen

vooral als reservestoffen

202p

Eén van de adviezen uit de Schijf van Vijf van 2004 luidt: “Niet te veel”.

Niet alleen te veel eten, maar ook weinig bewegen kan leiden tot

overgewicht.

Leg uit dat ook weinig bewegen kan leiden tot overgewicht.

opgave 7Maretak

De maretak, ook wel mistletoe genoemd, is een plant die op takken van bepaalde bomen groeit (zie de afbeelding hieronder). Hij heeft het hele jaar door groene bladeren. In het voorjaar heeft de maretak geelgroene bloemen.

211p

De maretak neemt water en zouten op uit de vaatbundels van de boom.

Uit welke vaten van de boom neemt de maretak zowel water als zouten

op?

alleen uit bastvaten

alleen uit houtvaten

zowel uit bastvaten als uit houtvaten

221p

De boom in de afbeelding kan in de winter geen energierijke

voedingsstoffen maken. De maretak kan dit wel.

Leg uit waardoor de maretak in de winter wel energierijke

voedingsstoffen kan maken.

232p

In de maretak vindt zowel verbranding als fotosynthese plaats. Over deze

processen bij de maretak worden vier beweringen gedaan.

1 Fotosynthese kan in alle levende cellen van de maretak plaatsvinden.

2 Verbranding kan in alle levende cellen van de maretak plaatsvinden.

3 Fotosynthese kan alleen plaatsvinden in het licht.

4 Verbranding kan alleen plaatsvinden in het donker.

Noteer de nummers 1 tot en met 4 op je antwoordblad en geef achter

elk nummer aan of de bijbehorende bewering juist of onjuist is.

241p

De maretak heeft kleine, geelgroene bloemen die mannelijk of vrouwelijk

zijn. Uit een vrouwelijke bloem kan een vrucht met een zaad gevormd

worden.

In de afbeelding is schematisch een vrouwelijke bloem van de maretak te

zien.

Welke letter geeft het deel van de bloem aan waaruit een vrucht kan

ontstaan?

opgave 8Intensief sporten

In Nederland overlijden jaarlijks ongeveer 200 mensen tijdens of vlak na intensief sporten. Vaak is een hartinfarct de oorzaak. Een hartinfarct kan het gevolg zijn van een verstopping van een kransslagader. Een deel van de hartspier krijgt dan onvoldoende zuurstof aangevoerd en sterft af.

251p

De verstopping van een kransslagader kan ontstaan door erfelijke aanleg

of door ongezond gedrag.

Geef een voorbeeld van ongezond gedrag dat een oorzaak kan zijn

van een hartinfarct.

261p

Zuurstof is nodig voor de verbranding. De spiercellen van het hart

verbruiken behalve zuurstof nog een stof bij de verbranding.

Geef de naam van deze brandstof.

271p

Een verstopping van een kransslagader kan het gevolg zijn van een

ophoping van bloedstolsels.

Welke bloeddeeltjes laten zulke stolsels ontstaan?

bloedplaatjes

rode bloedcellen

witte bloedcellen

opgave 9Endometriose

Endometriose is een afwijking waarbij het baarmoederslijmvlies niet alleen in de baarmoeder zit, maar ook op andere plekken in de buikholte aanwezig is. Tijdens de menstruatiecyclus verandert de dikte van het baarmoederslijmvlies buiten de baarmoeder ook.

281p

Op welk moment in de menstruatiecyclus is het baarmoederslijmvlies het

dikst?

tijdens de menstruatie

tijdens de ovulatie

vlak na de menstruatie

vlak voor de menstruatie

291p

Het slikken van de anticonceptiepil vermindert de buikpijn door

endometriose. Hormonen uit deze pil remmen de opbouw van het

slijmvlies in en buiten de baarmoeder.

Via welk orgaanstelsel bereiken hormonen het baarmoederslijmvlies in de

buikholte?

via het bloedvatenstelsel

via het voortplantingsstelsel

via het zenuwstelsel

301p

Endometriose kan op veel plekken in de buikholte voorkomen,

bijvoorbeeld tussen de baarmoeder en de endeldarm. In de afbeelding

worden drie plekken met een letter aangegeven.

Welke van deze drie letters geeft de plek tussen baarmoeder en

endeldarm aan?

311p

Volgens een krantenartikel heeft 12,5% van alle vruchtbare vrouwen last

van endometriose. Er zijn op een bepaald moment 3.360.000 vruchtbare

vrouwen in Nederland.

Hoeveel vruchtbare vrouwen in Nederland hebben dan last van

endometriose?

321p

Endometriose kan ook in de eileiders voorkomen. Als gevolg daarvan

kunnen de eileiders verstopt raken, waardoor een vrouw onvruchtbaar kan

worden.

Leg uit waardoor een vrouw onvruchtbaar is als de eileiders geheel

verstopt zijn.

opgave 10Planten kruisen

Een bloemenkweekster brengt met een kwastje stuifmeel over van een bloem naar een andere bloem van dezelfde plantensoort. Ze heeft hiervoor planten met bepaalde eigenschappen geselecteerd om die met elkaar te kruisen.

331p

Over de beschreven manier van voortplanting worden twee uitspraken

gedaan.

1 De kweekster wil er met het overbrengen van stuifmeel voor zorgen

dat de plant zaden gaat maken.

2 Deze manier van voortplanting is ongeslachtelijke voortplanting.

Welke uitspraak is of welke uitspraken zijn juist?

geen van beide

alleen 1

alleen 2

zowel 1 als 2

341p

Hoe heet het overbrengen van stuifmeel op de stempel van een andere

bloem van dezelfde plantensoort?

bestuiving

bevruchting

ontwikkeling

351p

Hoe heet het deel van de bloem waaruit het stuifmeel afkomstig is?

helmknop

stempel

zaadbeginsel

opgave 11De pimpelmees

De pimpelmees is een vogel die veel te zien is in bossen en tuinen. Onderzoekers hebben ontdekt dat pimpelmezen steeds vroeger in het jaar beginnen met broeden. In 2006 was dat op 10 april, terwijl dat in 1986 nog op 20 april was. Biologen denken dat dit te maken heeft met het warmer worden van de aarde. Daardoor zijn er vroeger in het seizoen al veel insecten. Pimpelmezen gebruiken vooral insecten als voedsel voor hun jongen. Fruittelers van appels en peren zien graag pimpelmezen in hun boomgaarden. De vogels eten daar bladluizen die de bladeren van appel- en perenbomen aantasten.

361p

Schrijf een biotische factor op die volgens de informatie invloed heeft op

het starten van het broedseizoen van pimpelmezen.

372p

Schrijf een voedselketen op met drie schakels die in de informatie worden

genoemd.

381p

Een pimpelmees eet vooral insecten.

In de afbeelding zie je vier snaveltypen van vogels.

Welke letter geeft een snavel aan die is aangepast aan het eten van

insecten?

letter P

letter Q

letter R

letter S

opgave 12Allemaal schimmels

Veel schimmels zijn saprofyten. Zijn saprofyten consumenten, producenten of reducenten? A consumenten B producenten C reducenten

Heeft een gistcel een celwand? En heeft een gistcel een celkern? A alleen een celkern B alleen een celwand C zowel een celkern als een celwand

Is bij het maken van de foto van gist een hulpmiddel zoals een loep of een microscoop gebruikt? A nee B ja, een loep C ja, een microscoop

In een krant stond een bericht dat een hert dronken in een bos was aangetroffen. De schrijver beweerde dat dit hert veel rottend fruit had gegeten. De suikers van het fruit waren afgebroken door gisten. • Leg uit dat een dier dronken kan worden als het veel rottend fruit eet.

Sofie en Ilias doen een experiment met gist. In de afbeelding zie je de proefopstelling. De gist in de suikeroplossing maakt koolstofdioxide. Deze koolstofdioxide komt via een buis in een maatcilinder terecht. Sofie en Ilias onderzoeken welke invloed de hoeveelheid suiker in de oplossing heeft op de productie van koolstofdioxide. Ze doen vier metingen, steeds met een verschillende hoeveelheid suiker: − meting 1: 1 gram per 20 mL − meting 2: 2 gram per 20 mL − meting 3: 3 gram per 20 mL − meting 4: 4 gram Vijf minuten na het begin van elke meting, noteren Sofie en Ilias hoeveel millimeter het waterpeil in de maatcilinder is gedaald. Dit is een maat voor de hoeveelheid koolstofdioxide die daar steeds terechtkomt. De resultaten staan in het diagram.

Sofie en Ilias doen een vijfde meting met een buis met evenveel gist als tijdens de eerste vier metingen, maar met een onbekende hoeveelheid suiker in de oplossing. Na vijf minuten meten ze dat het waterpeil 9,5 millimeter is gedaald. • Hoeveel gram suiker bevond zich in de oplossing volgens het diagram?

Schimmels planten zich voort door middel van sporen. Als zo’n spore op een gunstige plek terechtkomt, groeit daaruit een netwerk van draden. Zo’n netwerk heet een zwamvlok. Bij veel schimmelsoorten vormen zich bolletjes op die zwamvlok. Uit zo’n bolletje groeit een paddenstoel die weer miljoenen sporen loslaat. Sommige paddenstoelen worden als voedingsmiddel gebruikt, bijvoorbeeld champignons. Champignons worden in donkere ruimtes geteeld op een voedingsbodem van mest en stro (zie de afbeelding hieronder).

In de 17e eeuw werd ontdekt dat champignons op een mengsel van mest en stro groeien. Als de mest werd begoten met water waarin champignons waren gewassen, groeiden er meer champignons dan na het begieten met schoon water. • Leg uit, met behulp van de informatie, waardoor er meer champignons groeiden na het begieten met het waswater van champignons. Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

Champignons worden in het donker geteeld. • Leg uit dat voor het telen van champignons geen licht nodig is.

Hoeveel gram champignons levert evenveel eiwit als 100 gram rundvlees? Leg je antwoord uit met een berekening.

In de laatste kolom van de tabel is te zien dat 100 gram varkensvlees meer energie levert dan 100 gram champignons. • Leg uit waardoor 100 gram varkensvlees meer energie levert dan 100 gram champignons.

Hoe heet de laag van de opperhuid die wordt aangetast door de schimmel Tinea pedis ?

Noem een abiotische factor uit de informatie die van invloed is op het ontstaan van zwemmerseczeem.