Eindexamen biologie vmbo kb 2008 tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen

Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde

organismen.

opgave 1Een reageerbuisbevruchting

Uit een onderzoek blijkt dat bij Christa de rijping van eicellen niet goed verloopt. Ze kan wel zwanger worden na een reageerbuisbevruchting. Ze krijgt hiervoor eerst hormonen toegediend om de rijping van eicellen te stimuleren.

11p

Waar treedt de rijping van eicellen op?

A in de baarmoeder

B in de eierstokken

C in de eileiders

Vervolgens worden er ongeveer tien rijpe eicellen bij Christa weggenomen om in het laboratorium bevrucht te worden door zaadcellen van haar man. Na de bevruchting beginnen de eicellen zich te delen. Als na ongeveer drie dagen elk embryo uit acht cellen bestaat, worden er twee embryo’s in haar lichaam gebracht om zich daar in te nestelen. Beide embryo’s ontwikkelen zich tot een baby.

21p

In de afbeelding zijn de voortplantingsorganen van een vrouw schematisch

weergegeven.

Welke letter geeft het orgaan aan waarin een embryo zich innestelt?

A letter P

B letter Q

C letter R

D letter S

31p

Aan het eind van de zwangerschap van Christa wordt een tweeling geboren.

Is dit een eeneiige of een twee-eiige tweeling? Leg je antwoord uit.

opgave 2Het syndroom van Sjögren

Het syndroom van Sjögren is een ziekte waarbij vooral de traan- en speekselklieren langdurig ontstoken zijn. Daardoor werken deze minder goed.

41p

Leg uit dat door zo’n ontsteking de ogen geïrriteerd raken en branderig

aanvoelen.

51p

Hoe heet het vlies aan de voorkant van het oog dat bij deze ziekte is geïrriteerd?

A het hoornvlies

B het netvlies

C het vaatvlies

61p

Hoewel het syndroom van Sjögren niet door schimmels wordt veroorzaakt,

treden als gevolg van de ziekte vaak schimmelinfecties op in de mond.

Leg uit dat de verminderde speekselproductie de patiënt vatbaar maakt voor

schimmelinfecties in de mond.

opgave 3Stuifmeel

Stuifmeel is een oorzaak van hooikoorts. Meestal gaat het daarbij om stuifmeelkorrels die door de wind worden verspreid.

71p

Is een stuifmeelkorrel een mannelijke of een vrouwelijke voortplantingscel?

En wordt een stuifmeelkorrel gemaakt in een stamper of in een meeldraad?

Een stuifmeelkorrel is:

A een mannelijke voortplantingscel die gemaakt wordt in een meeldraad.

B een mannelijke voortplantingscel die gemaakt wordt in een stamper.

C een vrouwelijke voortplantingscel die gemaakt wordt in een meeldraad.

D een vrouwelijke voortplantingscel die gemaakt wordt in een stamper.

82p

In de afbeelding is een pollenkalender weergegeven: pollen is een ander woord

voor stuifmeel. In deze kalender is te zien in welke maanden verschillende

planten stuifmeelkorrels maken die hooikoorts kunnen veroorzaken.

hhaazzeellaaaarr els ccyypprreesssseennffaammiilliiee iep ppooppuulliieerr es berk wilg eik ddeennnneennffaammiilliiee zzuurriinngg ggrraasssseennffaammiilliiee wweeeeggbbrreeee bbrraannddnneetteell bbiijjvvooeett dec jan febr mrt apr mei jun jul aug sept okt nov

Met behulp van de determineerlijst kan van enkele soorten stuifmeelkorrels

bepaald worden van welke plant ze afkomstig zijn.

Determineerlijst stuifmeelkorrels 1A stuifmeelkorrel heeft de vorm van een driehoek.....................................4 1B stuifmeelkorrel heeft een andere vorm...................................................2 2A stuifmeelkorrel heeft de vorm van een peer................................... zegge 2B stuifmeelkorrel heeft een andere vorm...................................................3 3A stuifmeelkorrel heeft een bolvorm..........................................................5 3B stuifmeelkorrel heeft een langwerpige vorm...........................................7 4A stuifmeelkorrel heeft een glad oppervlak .......................................acacia 4B stuifmeelkorrel heeft stekels............................................................distel 5A stuifmeelkorrel heeft een glad oppervlak ....................................... zuring 5B stuifmeelkorrel heeft geen glad oppervlak .............................................6 6A stuifmeelkorrel heeft deuken en richels ............................................berk 6B stuifmeelkorrel heeft stekels.................................................zonnebloem 7A stuifmeelkorrel heeft een glad oppervlak ...................

Op 5 augustus heeft Sacha last van hooikoorts.

In de afbeelding is een stuifmeelkorrel van een bepaalde plant weergegeven.

Kan de hooikoorts van Sacha veroorzaakt worden door stuifmeel van deze

plant? Leg je antwoord uit met behulp van de determineerlijst en de

pollenkalender, en noem daarbij de naam van de plant.

92p

Sommige planten maken tegenwoordig meer stuifmeel dan vijftig jaar geleden.

Men vermoedt dat dit onder andere veroorzaakt wordt door toename van de

hoeveelheid koolstofdioxide in de lucht.

Beschrijf een werkplan voor een onderzoek waarmee dit nagegaan kan

worden.

opgave 4Vernauwing van het halswervelkanaal

In de wervelkolom bevindt zich het wervelkanaal met het ruggenmerg. Soms groeien er verdikkingen aan het botweefsel van halswervels. Dit wordt een vernauwing van het halswervelkanaal genoemd.

101p

Bij een patiënt is door een verdikking aan een halswervel een armzenuw

bekneld geraakt. De beknelling heeft verlamming en gevoelloosheid tot gevolg.

In de afbeelding hieronder is van een gezond persoon een halswervel met

ruggenmerg en zenuwen weergegeven.

Op welke van de plaatsen P, Q of R kan een beknelling van de zenuw zowel

verlamming als gevoelloosheid tot gevolg hebben?

A op plaats P

B op plaats Q

C op plaats R

111p

Een verdikking aan een wervel kan ook tot gevolg hebben dat bloedvaten

dichtgedrukt worden, waardoor het ruggenmerg beschadigd raakt.

Leg uit waardoor het ruggenmerg beschadigd raakt als er niet genoeg bloed

naar toe wordt gevoerd.

121p

De afbeelding hieronder is een MRI-scan van een deel van de hals van een

patiënt met een vernauwing van het halswervelkanaal. Op de foto is te zien dat

bij de vijfde en zesde halswervel (C5 en C6) het ruggenmerg is bekneld door

verdikkingen aan de wervels.

De patiënt heeft onder andere verlammingsverschijnselen in de benen.

Leg uit waardoor beknelling van het ruggenmerg in de hals kan leiden tot

verlamming van beenspieren.

opgave 5Een erwtenplant

In de afbeelding is een erwtenplant weergegeven. De vruchten van een erwtenplant worden ‘peulen’ genoemd. rest van de bloem peul

131p

Op de peul is nog een rest van de bloem aangegeven.

Hoe heet het deel van de bloem waarvan deze rest afkomstig is?

141p

In de afbeelding is een doorsnede van een peul getekend.

Naar aanleiding van deze afbeelding worden twee uitspraken gedaan. Deze

twee uitspraken staan op de uitwerkbijlage.

Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist is of onjuist.

opgave 6Fotosynthese

Marja doet een proefje om te onderzoeken of koolstofdioxide nodig is voor fotosynthese. Ze wil het aantal belletjes tellen dat een waterplantje produceert in een buisje met water waarin koolstofdioxide is opgelost (zie de afbeelding). Om de proefopstelling compleet te maken, is nog een tweede buisje nodig. In de afbeelding hieronder zijn drie buisjes weergegeven. P Q R in het licht in het donker in het donker water zonder water met water zonder koolstofdioxide koolstofdioxide koolstofdioxide

Welk buisje moet Marja kiezen voor haar proefje? A buisje P B buisje Q C buisje R

opgave 7Saprofyten

Stofzaad (zie de afbeelding) is een plant die geen bladgroenkorrels heeft en leeft van dood materiaal. Zulke planten worden saprofyten genoemd.

161p

Treedt er in de cellen van saprofyten fotosynthese op? En treedt daar

verbranding op?

A alleen fotosynthese

B alleen verbranding

C zowel fotosynthese als verbranding

172puitwerkbijlage

Saprofyten leven meestal samen met schimmels die het dode materiaal

afbreken, waardoor de planten de voedingsstoffen beter kunnen opnemen.

Een cel van een schimmel wordt vergeleken met een cel van een saprofyt.

Een schimmelcel heeft net als een cel van een saprofyt, geen bladgroenkorrels.

Twee andere delen in en om een cel kunnen zijn: celkern en celwand.

Op de uitwerkbijlage staat een tabel.

Geef met kruisjes in de tabel aan of een saprofyt beschikt over een celkern

en een celwand. Kruis ook aan of een schimmel beschikt over een celkern

en een celwand.

opgave 8Roken

Kunnen bij inademing van rook tussenribspieren samengetrokken worden? En kunnen dan middenrifspieren samengetrokken worden? A alleen tussenribspieren B alleen middenrifspieren C zowel tussenribspieren als middenrifspieren

Heeft teer in de longen invloed op de afgifte van koolstofdioxide uit het bloed? En heeft het invloed op de opname van zuurstof in het bloed? A alleen op de afgifte van koolstofdioxide B alleen op de opname van zuurstof C zowel op de afgifte van koolstofdioxide als op de opname van zuurstof In het diagram staat weergegeven hoe oud rokende en niet-rokende mensen in Nederland gemiddeld worden. gemiddelde leeftijd (jaren)

Hoeveel jaar worden niet-rokende vrouwen gemiddeld ouder dan vrouwen die wél roken volgens de gegevens in het diagram?

Naar aanleiding van de gegevens in het diagram worden twee uitspraken gedaan. Deze twee uitspraken staan op de uitwerkbijlage . → Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist is of onjuist.

opgave 9Te dik? Korter leven!

Het is verstandig om op je gewicht te letten. Mensen met overgewicht leven

gemiddeld minder lang dan mensen die niet te dik zijn.

In de tabel staat hoe oud mannen met een normaal gewicht gemiddeld worden.

Dit wordt de levensverwachting genoemd. Ook staat aangegeven met hoeveel

jaar de levensverwachting gemiddeld afneemt bij overgewicht.

levens- verwachting van mannen met vermindering van de levensverwachting (jaren) normaal gewicht (jaren) 10% overgewicht 20% overgewicht 30% overgewicht 80 7 14 21

221p

Hoe oud worden mannen met 25% overgewicht gemiddeld volgens de gegevens

in de tabel?

A minder dan 60 jaar

B tussen de 60 en 70 jaar

C tussen de 70 en 80 jaar

D meer dan 80 jaar

opgave 10De medicinale bloedzuiger

In Nederland komen verschillende soorten bloedzuigers voor. Eén van deze soorten is de ‘medicinale bloedzuiger’, die vooral leeft in ondiepe meertjes. Jonge bloedzuigers voeden zich eerst met slakken, daarna vooral met bloed van zoogdieren. Als het water van het meertje in beweging komt, bijvoorbeeld als een dier of een mens het water instapt, zwemt de bloedzuiger razendsnel die richting uit. Als hij zich vastbijt in de huid van bijvoorbeeld het dier, spuit hij een verdovende stof én een stof die de bloedstolling remt in de wond.

231p

Leg uit wat voor de bloedzuiger het voordeel is van de verdovende stof die hij in

de wond spuit.

In een artikel over bloedzuigers staat het volgende.

De medicinale bloedzuiger is zeer zeldzaam geworden in Nederland. Als oorzaak wordt onder andere de verzuring en vermesting van meertjes genoemd. Hierdoor verdwijnen de slakken waar de jonge bloedzuigers zich mee voeden. Bovendien zijn er bijna geen kuddes koeien en schapen meer die uit de meertjes drinken zoals vroeger.

241p

In het artikel worden biotische en abiotische factoren genoemd als oorzaak voor

het zeldzaam worden van de medicinale bloedzuiger.

Noem zo’n biotische factor uit het artikel.

251p

In hetzelfde artikel staat een interview te lezen met een wetenschapper die het

verdwijnen van de bloedzuiger in Nederland onderzoekt. Hij beweert:

“Wat een grote bedreiging vormt voor die dieren zijn de bordjes ‘Verboden te

zwemmen’ die Staatsbosbeheer neerzet bij vennen en meertjes. Dat is pas

slecht voor bloedzuigers.”

Leg uit waardoor zo’n zwemverbod bijdraagt

aan het zeldzaam worden van bloedzuigers.

opgave 11Een hoefijzernier

Ongeveer één op de vijfhonderd mensen wordt geboren met een hoefijzernier.

Vroeg in de ontwikkeling van het embryo is er dan iets misgegaan, waardoor de

twee nieren aan elkaar zijn vastgegroeid in de vorm van een hoefijzer (zie de

afbeelding).

261p

In de afbeelding geeft Q een plaats aan waar de nieren aan elkaar zijn

vastgegroeid.

Hoe heet het deel van een nier dat is aangegeven met Q?

A nierbekken

B niermerg

C nierschors

272p

Meestal werkt een hoefijzernier net zo goed als twee aparte nieren. Maar soms

heeft iemand met zo’n nier een grotere kans op nierstenen of infecties. Zulke

problemen kunnen ontstaan als door de afwijkende vorm van het orgaan de

urine niet goed wordt afgevoerd.

In de afbeelding zijn twee delen met R en S aangegeven.

Geef de namen van R en van S.

Schrijf je antwoord zó op:

R =..........................

S =..........................

281p

In de afbeelding zijn ook enkele bloedvaten weergegeven. Pijlen geven de

stroomrichting van het bloed aan.

Geef de naam van bloedvat P.

opgave 12Een onvruchtbare muis

Bij een onderzoek naar de voortplanting van muizen, werd een muis ontdekt die onvruchtbaar was. Wetenschappers stelden vast dat de productie van de zaadcellen bij deze muis niet goed verliep. Als gevolg hiervan waren de zaadcellen rond en misten een zweepstaart.

291p

Waar worden zaadcellen geproduceerd?

A in de bijballen

B in de teelballen

C in de zaadblaasjes

301p

Leg uit waardoor zaadcellen zonder zweepstaart onvruchtbaarheid tot gevolg

hebben.

opgave 13Weefselvloeistof

In de afbeelding is schematisch onder andere een deel van de bloedsomloop weergegeven. haarvat Bloedplasma wordt door de wand van de haarvaten heen de weefsels in geperst en wordt daar weefselvloeistof genoemd.

311p

Welke bloeddeeltjes komen in weefselvloeistof voor?

A bloedplaatjes

B rode bloedcellen

C witte bloedcellen

321p

Een deel van de weefselvloeistof wordt door deel P in de afbeelding uit het

weefsel opgenomen en afgevoerd.

Wat wordt door P in de afbeelding aangegeven?

A een ader

B een lymfevat

C een slagader

opgave 14Kauwen en slikken

331p

Bij het kauwen wordt het voedsel fijngemalen door kiezen. De buitenkant van

een kies bestaat uit een hard laagje dat de kies beschermt tegen beschadiging.

Hoe heet het buitenste harde laagje van een kies?

341p

In de afbeelding is een röntgen-opname van een deel van een kaak

weergegeven.

Kan deze röntgen-opname gemaakt zijn bij een mens? Leg uit hoe je dat

aan de kiezen kunt zien.

351p

Na het kauwen wordt het voedsel doorgeslikt. Bij het slikken spelen de huig en

het strotklepje een rol. Hieronder staan drie afbeeldingen.

In welke afbeelding wordt het slikken juist weergegeven?

A in afbeelding P

B in afbeelding Q

C in afbeelding R

opgave 15Schapen

Lees eerst informatie 1 tot en met 5 en beantwoord dan vraag 36 tot en met 49.

Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.

362p

Enkele organen van een schaap zijn: alvleesklier, hart, lever, longen, maag,

slokdarm.

Welke drie van deze organen kunnen zich bevinden in de holte die is

aangegeven met S in de afbeelding van informatie 1?

372p

In het onderstaande diagram staan namen van enkele schapenrassen die

zeldzaam zijn.

Als het aantal schapen kleiner wordt dan een bepaald aantal, loopt het ras

gevaar om uit te sterven.

Dit aantal is in het diagram aangegeven met P.

sDhcreheiadnaetsp Ks√(hcmehpiadiasepc)eh sVhceehluiadwaeps smFchreiaelkasp M√(cleahrnagdaepl)s- S√(bchehokaoeanrp)sce-Zswcahratbaipes

Geef de namen van de drie schapenrassen uit informatie 1 die gevaar lopen

uit te sterven volgens de gegevens in het diagram.

381p

Een schapenmaag bestaat uit vier delen.

In welk deel van een schapenmaag bevinden zich verteringsklieren?

A in de pens

B in de netmaag

C in de boekmaag

D in de lebmaag

391p

In de afbeelding zijn schematische tekeningen van verteringskanalen van

verschillende dieren weergegeven.

legenda:

is in werkelijkheid veel langer

Welke tekening stelt het beste het verteringskanaal van een schaap voor?

A tekening P

B tekening Q

C tekening R

401p

De tabel van informatie 3 geeft onder andere de samenstelling van

schapenmelk. Er worden vier groepen voedingsstoffen genoemd die zich in de

melk bevinden.

Uit welke stof bestaat het overige deel van schapenmelk vooral?

412puitwerkbijlage

Op de uitwerkbijlage staat een onvolledig staafdiagram.

Maak dit staafdiagram af met behulp van de gegevens uit de tabel van

informatie 3.

422p

In de afbeelding is een tekening van de doorsnede van de huid weergegeven.

Wolvet bestaat uit stoffen die afgegeven worden door twee soorten klieren in de

huid.

Met welke twee letters worden die klieren aangegeven?

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

431p

Als schapen een dag voor het scheren niets eten, kan scheerziekte worden

voorkomen.

Leg uit waardoor de kans op scheerziekte dan kleiner wordt.

441p

Bij dikkopziekte ontstaan de ontstekingen in de huidbloedvaten onder andere

door de inwerking van licht (zie informatie 5.1).

Leg met behulp van informatie 1 uit waardoor deze ontstekingen vooral in de

kop ontstaan.

451p

Dikkopziekte ontstaat alleen als de lever van een schaap niet goed werkt.

Leg uit waardoor dikkopziekte juist dan kan ontstaan.

461p

De afbeelding is een tekening van een doorsnede

van een blad, gezien door een microscoop.

Enkele cellen zijn met een letter aangegeven.

Welke letter geeft een cel aan waaruit na afbraak

in de pens phyllo-erythrine ontstaat?

A letter P

B letter Q

C letter R

471p

481p

491p

In de afbeelding is schematisch de bloedsomloop van

een schaap weergegeven.

Bij een schaap met dikkopziekte wordt bloed met

phyllo-erythrine van het verteringskanaal naar de kop

gevoerd.

Gaat het bloed met phyllo-erythrine dan door de grote

bloedsomloop? En gaat het dan door de kleine

bloedsomloop?

A alleen door de grote bloedsomloop

B alleen door de kleine bloedsomloop

C zowel door de grote als door de kleine

bloedsomloop

Bij een uierontsteking is een uierhelft opgezwollen en

roodachtig, doordat er veel bloed naartoe stroomt.

Welke bloeddeeltjes spelen een belangrijke rol bij de

bestrijding van een uierontsteking?