Eindexamen nederlands vmbo bb 2019, tijdvak 1

De giraffe, een ‘foutje in de evolutie’ op de Rode Lijst (1) In Afrika wordt de giraffe de engel van de savanne genoemd. Maar het gaat niet goed met het dier. Het aantal giraffen is in korte tijd bijna gehalveerd, werd onlangs bekend. Tijd voor een ode aan de imposante langnek. (2) “Die lange wimpers en gracieuze tong. Die donkere ogen, waarmee ze mijlenver kijken.” Giraffen laten Marjo Hoedemakers, hoofdverzorger van dierenpark Amersfoort, zwijmelen. “Ze stralen rust uit. Het zijn een soort reusachtige bambi’s. Giraffen zijn de langste dieren op land. Ze imponeren met hun lange nek. Ze tonen geen agressie. Kijk eens hoe de moeder zich over een pasgeboren veulen ontfermt. Hoe een jonge giraffe achter zijn moeder aanloopt. Een en al liefde en zorg. Het past perfect bij de oorspronkelijke betekenis van de naam giraffe: charmant en zacht.” (3) Onlangs maakte de IUCN (International Union for Conservation of Nature) bekend dat het aantal giraffen in het wild drastisch is gedaald. De internationale natuurorganisatie heeft de soort daarom op de zogenoemde Rode Lijst van beschermde diersoorten gezet. In dertig jaar tijd slonk het aantal giraffen met bijna 40 procent, van zo'n 160.000 giraffen in 1985 tot iets meer dan 97.000 vorig jaar. De dieren raken steeds meer in de verdrukking door grootschalige jacht om hun vlees en verlies van leefgebied door landbouw en mijnbouw. Er zijn nu vier keer meer olifanten op aarde dan giraffen. “Mensen zijn zich er niet van bewust dat ze stilletjes uitsterven”, schrijft de IUCN. (4) Giraffen komen in de natuur alleen voor in Afrika. “Ze verdienen het om met rust gelaten te worden”, vindt bioloog Midas Dekkers. “Maar laten we niet met ons vingertje zwaaien. Wij knallen hier ganzen van het weiland, omdat ze voor een tientje schade aanrichten.” Dekkers noemt de giraffe ‘een toverbeest’. “Neem alleen al de bloedsomloop van het dier. Hij moet al dat bloed door die enorme nek naar boven persen. Een enorme prestatie, waarvoor hij zijn hartje heeft moeten opvoeren. Alsof het een brommer is. Nadeel daarvan is wel dat giraffen in gevangenschap vaak overlijden aan hartfalen.” (5) Toch heeft vrijwel elke dierentuin een paar giraffen. Het zijn geheide publiekstrekkers. “Dierentuinen hebben soms zelfs zoveel giraffen dat ze aan de leeuwen worden gevoerd”, merkt Dekkers venijnig op. De eerste exemplaren werden aan het begin van de 19de eeuw naar Europa gehaald, zegt Dekkers. “Het was een regelrechte sensatie. Opeens liepen overal mensen rond met mutsen en jassen met giraffenprint. Tegenwoordig is het mode dat dierentuinen enorme savannes nabouwen. Je ziet nauwelijks nog een dier, maar die giraffe blijft dankzij zijn hoge lijf makkelijk te spotten.”

(6) In het wild heeft de giraffe nogal pech met die lange nek van hem, vervolgt Dekkers. “Jagers hebben hem onmiddellijk in de smiezen. Als hij wat wil drinken, ligt hij daar met die nek te hannesen. Eigenlijk is het bezopen zo lang als de giraffe is. Het dier heeft een foutje gemaakt in de evolutie 1) . Hij heeft al zijn kaarten gezet op het knabbelen aan de allerhoogste boomblaadjes. Terwijl iedere aap de giraffe had kunnen vertellen dat je helemaal geen lange nek nodig hebt om bovenin de boom te komen. Je kan ook klimmen. Het is de tragiek van de specialisten. Als de giraffe niet oppast, kunnen niet alleen de jagers, de landbouw of de stad de ondergang voor de giraffe betekenen, maar ook die nek van hem.” naar een artikel van Gerben van ’t Hof, de Gelderlander, 9 december 2016 noot 1 Evolutie is de ontwikkeling van het leven op aarde.

Het moeten geen watjes worden, maar om ze nou te laten sporten in een herfststorm… (1) Buiten sporten is gezond, ook al komt de regen met bakken uit de hemel. Of mogen ze best een training overslaan? De eerste – flinke – herfstbuien leiden ook weer tot de eerste bezorgde vragen in de groepsapp. Gaat de training door? Allemaal duimpjes als de boel wordt afgelast. Maar dat beetje regen! Ze zijn toch niet van suiker? En buiten sporten is toch heel gezond? Of is doorweekt raken en nat op de fiets terug naar huis niet zo verstandig voor lijf en motivatie van een kind? (2) Misschien geen vraag om voor te leggen aan een sportarts en sportpsycholoog. Die vinden dat je onder heel veel weersomstandigheden naar buiten kunt, zelfs als het sneeuwt of vriest. Guido Vroemen begeleidt topsporters en doet zelf ook fanatiek aan wielrennen, hardlopen en triatlons. “Als er net een plensbui losbreekt, zou ik die even afwachten, maar regen tijdens een training is juist heel lekker.” (3) Buiten is niet per se gezonder en na regen zit er niet meer zuurstof in de lucht, zegt de sportarts. “Het gehalte zuurstof is altijd 21 procent, ook in een gymzaal. Turners zien er toch niet ongezonder uit? Buiten fietsen, rennen en voetballen voelt gewoon fijn,” zegt hij. Als je maar zorgt voor goede kleding. Kinderen die zo in hun natte pakkie op de fiets stappen: dat is niet handig. “Zijn ze doorweekt, dan kunnen ze die kleding beter uittrekken, anders verliezen ze snel veel warmte.” (4) “Het lichaam functioneert het best binnen bepaalde grenzen”, legt hij uit, “tussen 35 en 39 graden. Koel je heel erg af, dan is de doorbloeding minder en worden alle functies minder. En bij kinderen gaat dat nog wat sneller, omdat ze een relatief groot lichaamsoppervlak hebben en een kleine inhoud. Ze beseffen ook minder snel dat ze het koud hebben. Sporten levert altijd wel wat spierschade op”, zegt hij. “Een rustige cooling down helpt om afvalstoffen kwijt te raken. Gaat de afkoeling te snel, dan duurt het herstel wat langer. Dus droge kleren in de tas, zodat ze zich kunnen omkleden. Of een goede regenjas die de warmte vasthoudt. Maar van één keer met de auto worden het vast geen watjes”, nuanceert Vroemen. Hij zet zijn meisjes weleens bij de atletiekbaan af. “Een Spartaanse opvoeding is meer iets voor het leger.” (5) Thuisblijven, met de auto brengen, sportpsycholoog Ivo Spanjersberg zou het een verkeerd signaal vinden. Tuurlijk, een herfststorm met hoosbuien en windkracht tien, dan kan die fiets wel even in de achterbak. “Maar ik zou er echt een uitzondering van maken. Kinderen zijn in principe lui. Als ze gebracht kunnen worden, zullen ze geen nee zeggen. En in Nederland regent het nogal eens.”

(6) Spanjersberg begeleidt zowel volwassen topsporters als talentvolle kinderen. Hij hoort de discussies over een nieuwe generatie die niet met tegenslagen kan omgaan, hij ziet soms overbezorgde ouders. Maar hij zal nooit in algemeenheden spreken. Fietsen en sporten in weer en wind vormt ze wel. “Motivatie moet van binnenuit komen, maar op deze momenten leren ze doorzetten. Omgaan met tegenslag geeft mentale weerbaarheid.” (7) Er zijn zaken die de motivatie helpen, zoals talent en succes. Dat maakt het leuk om te sporten en minder leuk om een training te missen. Belangrijkste stimulans volgens de sportpsycholoog is echter autonomie. Met een aantal collega’s schreef Spanjersberg het boek ‘Slagen’. Het bevat tips voor tennisouders én interviews met Nederlandse toptennissers. Paul Haarhuis geeft daarin letterlijk aan dat het hem heeft geholpen dat hij zelf voor tennis had gekozen, ook al moest hij daar dagelijks een eind voor fietsen. “Zijn ouders stimuleerden hem om hard te werken, maar het bleef zijn keuze.” Je zou zeggen, dat een kind dan ook zelf kan bepalen dat-ie een training overslaat, maar dat bedoelt Spanjersberg niet. “Ik zou die discussie helemaal niet aangaan. Je kind wilde zelf graag sporten, koos zelf voor een buitensport. Dan maakt het weer niet uit.” (8) Er is nog een belangrijke bron van motivatie, zegt Spanjersberg. Verbondenheid, vrienden in een team. “Die maken dat je graag sport. Ook met slecht weer. Je laat je team en de trainer niet in de steek. Je gaat gewoon.” Spanjersberg was als kind keeper. “Dat is echt geen pretje in de striemende regen: een natte broek en lang stilstaan. Maar het betekende ook buikschuiven over een nat veld.” Achteraf is een natte training heel vaak leuk, wil hij maar zeggen. “En thuis is de warme douche dan extra lekker.” Sportarts Guido Vroemen benoemt nog de voldoening. “Dan loop je daar in de regen. Bijna niemand meer op straat, en jij doet dat toch maar mooi.” naar een artikel van Maaike Bezemer, Trouw, 20 september 2017