opgave 1Samen bouwen en vormgeven
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 6
Op afbeelding 1 zie je een miniatuur die Jean Fouquet rond 1465 maakte
in opdracht van de hertog van Nemours. De voorstelling verwijst naar het
Bijbelverhaal over koning Salomo die in opdracht van God een
schitterende tempel in Jeruzalem liet bouwen. Volgens de verhalen werd
de tempel zo'n 500 jaar later totaal verwoest. Fouquet schilderde de
tempel van Salomo in de vorm van een gotische kerk, zoals de kathedraal
van Tours die je ziet op figuur 1.
figuur 1
Bekijk figuur 1.
De rijke versiering in de vorm van pinakels en beeldhouwwerken zijn
kenmerkend voor de gotische bouwstijl.
13pNoem nog drie andere kenmerken van de gotische bouwstijl die zijn af te
leiden uit figuur 1.
Bekijk afbeelding 1 en figuur 1.
Kunsthistorici nemen aan dat Fouquet de kathedraal uit zijn geboortestad
Tours als voorbeeld heeft genomen voor zijn 'tempel van Salomo'.
22pGeef twee redenen waarom Fouquet ervoor zou kiezen om de kathedraal
van Tours als voorbeeld te nemen voor zijn 'tempel'.
Bekijk afbeelding 1 en het detail op afbeelding 2.
In de middeleeuwen hadden schilders en beeldhouwers nog niet zo’n
voorname status als in de renaissance: beeldhouwers waren
ambachtsmannen. Op afbeelding 2 zie je links onderin een beeldhouwer
aan het werk.
32pGeef twee aspecten van de voorstelling waaruit je kunt afleiden dat de
status van de beeldhouwer die van ambachtsman was.
Bekijk afbeelding 1.
Links op afbeelding 1 is het paleis van koning Salomo afgebeeld. Fouquet
plaatste de bouwmeester naast de koning op het balkon van het paleis.
41pGeef aan waarom Fouquet de bouwmeester een plek gaf naast de koning
op het balkon.
De miniatuur van Fouquet is onderdeel van een uitgebreid manuscript met
religieuze, deels ook historische verhalen. Het manuscript is speciaal
gemaakt voor de hertog van Nemours. Opdrachtgevers van dergelijke rijk
geïllustreerde manuscripten hadden vaak zowel religieuze als
maatschappelijke redenen om zo'n opdracht te verstrekken.
52pGeef voor het verstrekken van een dergelijke opdracht
− een religieuze reden.
− een maatschappelijke reden.
Op afbeelding 3 zie je een houtsnede met een voorstelling van een
middeleeuwse kathedraal gemaakt door de kunstenaar Lyonel Feininger.
De houtsnede werd gebruikt voor het omslag van het manifest dat in 1919
verscheen bij de oprichting van het Bauhaus: de nieuwe opleiding voor
kunstenaars, vormgevers en architecten. Het manifest riep kunstenaars
op om niet langer kunst te maken, maar om samen het dagelijks leven
vorm te geven en te vernieuwen.
Bekijk afbeelding 3.
De middeleeuwse kathedraal staat onder meer voor de vernieuwing die
het Bauhaus in het onderwijs wilde realiseren.
62pGeef
− een voorbeeld van een onderwijsvernieuwing binnen het Bauhaus en
− geef aan op welke manier dit voorbeeld verwijst naar de (betekenis
van de) middeleeuwse kathedraal.
De Duitse kunstenaar Marianne Brandt begon haar opleiding aan het
Bauhaus in 1923. Als een van de eerste vrouwelijke studenten werd ze
toegelaten op de metaalwerkplaats. Op afbeelding 4 zie je een aluminium
plafondlamp die Brandt ontwierp tijdens haar studie aan het Bauhaus.
Bekijk afbeelding 4.
Het ontwerp van deze lamp was vernieuwend en paste bij het streven van
het Bauhaus om kwalitatief hoogwaardige en betaalbare producten op de
markt te brengen.
73pNoem twee aspecten van de plafondlamp die destijds vernieuwend waren.
Leg vervolgens uit dat het ontwerp paste bij het streven naar betaalbare
producten.
Naast haar werk op de metaalwerkplaats, experimenteerde Marianne
Brandt met fotografie en fotomontages. Op afbeelding 5 zie je een
zelfportret. De foto is gemaakt in haar studentenkamer in het Bauhaus-
gebouw in Dessau. Op figuur 2 zie je links het gedeelte van het gebouw
waarin de studentenflats zich bevonden.
figuur 2
Bekijk afbeelding 5.
Brandt presenteert zichzelf in dit portret als een vernieuwer, als een
kunstenaar met een nieuwe visie op vormgeving.
82pGeef met twee aspecten van de vormgeving aan waaruit je die
vernieuwing kunt afleiden.
Na haar opleiding kreeg Brandt een aanstelling als hoofd van de
ontwerpafdeling van de Duitse metaalwarenfabriek Ruppelwerke, waar
ook 'luxeartikelen' van gelakt blik werden gemaakt. In een brief aan haar
voormalige leermeester van het Bauhaus deed ze haar beklag over de in
haar ogen onsamenhangende collectie, veelal kitscherige ontwerpen en
de hiërarchische verhoudingen binnen het bedrijf.
Op afbeelding 6 zie je de fotomontage die Brandt rond 1930 maakte. De
titel is Met alle tien vingers. In Duitsland was dit een uitdrukking voor het
goed volbrengen van je taak, met inzet van al je talenten.
Stelling: Het werk op afbeelding 6 is te zien als een kritisch commentaar
op de positie van vrouwen op de arbeidsmarkt.
92pGeef een argument ter ondersteuning van deze stelling. Betrek de titel
van het werk in je argumentatie.
opgave 2Levensverhaal op wandtapijt
Vragen bij afbeelding 7 tot en met 14
Grayson Perry is een van de bekendste hedendaagse Britse kunstenaars.
Zijn oeuvre omvat onder andere werken in keramiek, wandkleden en
modeontwerpen. Daarnaast is hij actief als schrijver en filmmaker.
Op afbeelding 7 zie je The Walthamstow Tapestry (Het tapijt uit
Walthamstow), een zeven meter lang wandtapijt dat Perry maakte in
2009. Het tapijt is geweven. De titel verwijst naar de Londense wijk waar
Perry's atelier gevestigd was toen hij het tapijt ontwierp.
Bekijk afbeelding 7.
Het tapijt stelt de levensloop van een mens voor. Perry verbeeldt deze
levensloop op verschillende manieren. Zo is de gele lijn met 'trappetjes' te
zien als de ontwikkeling en maatschappelijke carrière van de mens.
102pBeschrijf nog twee manieren waarop de levensloop verbeeld wordt.
Bekijk afbeelding 7 en de details op afbeelding 8 en 9.
Perry stelt dat ons (westerse) bestaan niet los te zien is van de
consumptiemaatschappij waarin we leven.
112pBeschrijf twee manieren waarop Perry dit in het tapijt laat zien. Betrek in
je antwoorden steeds een of meer voorbeelden uit het tapijt.
figuur 3
Grayson Perry laat zich inspireren door mode, kunstnijverheid, volkskunst
en door de geschiedenis van tapijtkunst. Het middeleeuwse Tapijt van
Bayeux is een belangrijk voorbeeld uit die geschiedenis. Je ziet enkele
delen uit dit tapijt op figuur 3. Op afbeelding 10 en 11 zie je twee details.
Het ruim zeventig meter (!) lange, geborduurde tapijt is gemaakt in de
11e eeuw en verbeeldt een historische slag in Engeland. Tot op de dag
van vandaag hebben kunsthistorici nog niet kunnen achterhalen door wie
het tapijt gemaakt is, al duiden de verschillende borduurstijlen op
meerdere makers.
122pGeef twee redenen waarom het zo moeilijk te achterhalen is wie de
makers van dit middeleeuwse tapijt zijn.
Bekijk afbeelding 10 en 11.
De makers borduurden met dikke wol op een linnen ondergrond. Daarbij
gebruikten ze slechts acht kleuren. Ondanks het gebruik van dikke wol en
een beperkt kleurenpalet, lukte het de makers te zorgen voor een
levendige variatie in de vormgeving van de mens- en dierfiguren.
133pToon dit aan met drie voorbeelden uit afbeelding 10 en/of 11.
Bekijk afbeelding 10 en 11.
In de middeleeuwen konden de meeste mensen niet lezen. Om die reden
moest het verhaal zo helder en duidelijk mogelijk in beeld worden
gebracht.
142pBeschrijf twee manieren waarop de compositie bijdraagt aan de
leesbaarheid van het verhaal.
Bekijk afbeelding 7 tot en met 11 en figuur 3.
The Walthamstow Tapestry is (mede) gebaseerd op het tapijt van Bayeux.
153pBeschrijf drie aspecten van de vormgeving waarin Perry's tapijt
overeenkomt met het tapijt van Bayeux. Laat het materiaal buiten
beschouwing.
Dat Grayson Perry zo bekend is komt niet alleen door zijn werk, maar ook
door zijn kleurrijke persoonlijkheid. Regelmatig verkleedt de kunstenaar
zich als vrouw, zijn alter ego Claire, en rijdt hij op een opvallende motor
(zie afbeelding 12 en 13). De teddybeer die Perry kreeg toen hij als kind
de mazelen had, speelt ook een belangrijke rol in zijn leven (zie
afbeelding 14). Hij kent aan deze knuffel, die hij Alan Measles (Alan
Mazelen) noemt, goddelijke krachten toe, gebruikt hem als inspiratiebron
voor zijn werk en neemt hem mee in een 'reliekhouder' achterop zijn
motor.
Bekijk afbeelding 7 tot en met 9 en 12 tot en met 14.
Ofschoon Perry in zijn doen en laten vrij extreem is, wil hij dat zijn werk
toegankelijk is voor een breed publiek. Met The Walthamstow Tapestry
brak hij naar eigen zeggen door bij het grote publiek.
162pGeef een verklaring voor de populariteit van dit wandkleed
− gebaseerd op aspecten uit het leven van deze kunstenaar.
− gebaseerd op de kunstgeschiedenis.
Bekijk afbeelding 7 tot en met 9.
Perry streeft met zijn werk en zijn alter ego Claire ernaar de beschouwer
bewust te maken van vaste denkbeelden over gender en rolpatronen
(bijvoorbeeld tussen mannen en vrouwen).
172pLeg uit dat dit streven ook blijkt uit The Walthamstow Tapestry. Betrek in
je antwoord een relevant voorbeeld van het tapijt.
opgave 3Levende sculpturen
Vragen bij afbeelding 15 tot en met 19
Eind jaren zestig werden in verschillende musea tentoonstellingen over
moderne kunst georganiseerd waarin de verhouding tussen kunst en
leven aan de orde werd gesteld. In het Stedelijk Museum Amsterdam was
de tentoonstelling 'Op losse schroeven' (1969) te zien. Een criticus
constateerde destijds: "Een tentoonstelling niet van mooie schilderijen en
gave sculpturen, maar van houdingen, processen, ontwerpen, situaties.
Als er iets op losse schroeven wordt gezet, dan is het de traditionele
omgang met de kunst door musea, galeries, verzamelaars en het publiek."
De Nederlandse kunstenaar Marinus Boezem gaf museummedewerkers
de opdracht om uit alle ramen van het Stedelijk Museum beddengoed te
hangen. Op figuur 4 zie je een indruk van het beoogde resultaat.
figuur 4
Bekijk figuur 4.
Boezem wilde met dit project "een frisse wind" door het museum laten
waaien. Dat past bij wat de criticus opmerkte over het doorbreken van de
traditionele omgang met kunst.
182pGeef twee manieren waarop het project van Boezem de traditionele
omgang van het museum met kunst doorbreekt.
Tijdens de opening van de tentoonstelling in het Stedelijk Museum
Amsterdam kwam het Britse kunstenaarsduo Gilbert & George langs. Het
duo bestaat uit Gilbert Proesch (1943) en George Passmore (1942). Ze
leerden elkaar kennen op de kunstacademie in Londen en sinds 1969
leven en werken ze samen.
Gilbert & George – het duo was officieel geen deelnemer aan de
tentoonstelling – bleef tijdens de opening enkele uren bewegingsloos op
de trap van het museum staan. Op afbeelding 15 zie je een foto van het
duo op de trap.
Bekijk afbeelding 15.
Het werk kreeg de titel Living Sculpture (Levende sculptuur) en bevat
naast de titel nog enkele verwijzingen naar traditionele beeldhouwkunst.
193pNoem drie andere aspecten van dit kunstwerk die ook verwijzen naar
traditionele beeldhouwkunst.
201pDe gangbare kunsthistorische term voor een kunstwerk zoals dit van
Gilbert & George is
environment.
installatie.
performance.
ready-made.
figuur 5
Bekijk figuur 5.
Op figuur 5 zie je een ander aanzicht van Living Sculpture op de trap van
het museum. Net als het werk van Boezem, verbindt het kunstwerk van
Gilbert & George kunst met het leven.
212pBeschrijf twee manieren waarop het werk van Gilbert & George kunst en
leven met elkaar verbindt.
Kunst en leven vallen voor Gilbert & George samen. Scènes uit het
dagelijks leven van het kunstenaarsduo vormen dan ook de belangrijkste
onderwerpen van hun beeldende werk. Op afbeelding 16 zie een collage
van foto's uit de serie The drinking pieces (De drank stukken) uit 1972. De
opname werd gemaakt tijdens een 'avondje drinken'. Uit de afdrukken
stelden de kunstenaars de collage samen.
Bekijk afbeelding 16.
In eerste instantie wekt het werk de indruk dat het kunstenaarsduo zelf
dronken was bij het maken van de opname.
222pBeschrijf twee aspecten van de vormgeving waardoor de indruk van
dronkenschap (van de fotograaf) ontstaat.
Toch bestaat het werk op afbeelding 16 niet uit snapshots die gemaakt
zijn tijdens een 'avondje drinken'. Het werk bestaat uit verschillende
bewerkingen van een en dezelfde opname.
232pToon dit aan met twee voorbeelden.
In 1970 verkondigden Gilbert & George onder de noemer 'What our Art
Means' (Wat onze kunst betekent) dat ze Art for All (Kunst voor iedereen)
wilden maken:
"We willen dat onze kunst […] direct tot de mensen spreekt, over hun
leven gaat en niet over hun kennis van kunst. De twintigste eeuw is
vervloekt met onbegrijpelijke kunst. De decadente kunstenaars komen
alleen voor zichzelf op en voor een select gezelschap dat de gewone
buitenstaander uitlacht en verwerpt. Wij stellen dat raadselachtige,
obscure en op vorm gebaseerde kunst decadent is, en een wrede
ontkenning is van het leven van mensen."
Het kunstenaarsduo geeft in dit citaat kritiek op de abstracte en
conceptuele kunst van de twintigste eeuw die zij "decadent" noemen.
243pGeef aan de hand van het citaat drie van hun kritiekpunten op de
abstracte en conceptuele kunst.
Op afbeelding 17 zie je het werk Shitted (Bescheten) uit 1983. Dit werk
bestaat uit een samenstelling van zestien grote fotoprints, waarop enkele
uitwerpselen te zien zijn. De twee figuren onderin zijn Gilbert & George
zelf.
Shitted is in de visie van Gilbert & George een goed voorbeeld van wat zij
"kunst voor iedereen" noemen.
252pGeef aan de hand van Shitted
− een argument dat deze visie ondersteunt.
− een argument dat tegen de visie van Gilbert & George ingaat.
Tijdens de eerste lockdown als gevolg van COVID-19 in 2020 maakte
Gilbert & George elke dag een kort filmpje over hun dagelijkse routine:
over hoe zij samen eten, samen werken en samen zorgen voor voldoende
beweging. Deze filmpjes werden door hun galerie op Instagram gedeeld.
Op afbeelding 18 en 19 zie je twee stills uit deze filmpjes.
Bekijk afbeelding 17, 18 en 19.
Stelling: De Instagramfilmpjes van Gilbert & George sluiten beter aan bij
het principe van 'kunst voor iedereen', dan het werk Shitted.
261pGeef een argument ter ondersteuning van deze stelling.
opgave 4Tussen twee werelden
Vragen bij afbeelding 20 tot en met 24
Marjane Satrapi (1969) is een illustrator, striptekenaar en filmmaker van
Iraanse afkomst. Tussen 2001 en 2005 bracht ze de graphic novel
Persepolis uit: een roman in de vorm van een stripverhaal.
In het boek beschrijft ze hoe ze als jong meisje opgroeit in een tijd van
oorlog en revolutie, haar schooltijd in Europa (Oostenrijk) en haar
terugkeer naar Iran als jonge vrouw. Satrapi noemt het boek een
combinatie van persoonlijke ervaringen, (historische) feiten en fictie.
Op figuur 6 zie je het eerste hoofdstuk waarin ze beschrijft dat alle
meisjes sinds de Islamitische Revolutie in 1978 een hoofddoek moeten
dragen.
figuur 6
Op afbeelding 20 zie je een detail van de pagina op figuur 6. Boven in de
tekstbalk staat: "Ik wist niet wat ik van de hoofddoek moest denken. Ik
was erg gelovig, maar net als mijn ouders ook modern en progressief." Ze
ervaart dit als leven tussen twee werelden: de westerse en de Arabische.
Bekijk afbeelding 20.
Satrapi verbeeldt het leven tussen twee werelden: de westerse en de
Arabische.
272pBeschrijf aan de hand van de voorstelling het verschil tussen de twee
werelden die Satrapi verbeeldt.
Tijdens haar middelbare schooltijd in Oostenrijk ontdekt Satrapi dat er
veel vooroordelen over Iran bestaan. Zo menen haar vrienden dat Iran
qua ontwikkeling achterloopt bij Europa. Satrapi keert enkele jaren later
terug naar Iran voor een opleiding aan de kunstacademie. Daar merkt ze
dat de conservatieve regering in Iran sinds de revolutie grote invloed heeft
op het onderwijs – ook op de kunstacademie.
figuur 7
In de tekst in het kader links boven
staat:
"Om ons niet van het rechte pad af
te leiden waren onze ateliers
gescheiden van die van de
mannen."
En in de tekstballon van de docent
staat:
"Ik ben jullie anatomiedocent.
Vroeger tekenden we naakten maar
inmiddels zijn de tijden veranderd.
Jullie model zal bedekt zijn. Probeer
er wat moois van te maken."
Bekijk figuur 7.
Op figuur 7 zie je een pagina over een les modeltekenen. Satrapi geeft op
deze pagina commentaar op de les modeltekenen aan de academie in
Iran.
282pBeschrijf aan de hand van de voorstelling twee commentaren van Satrapi
op de les modeltekenen.
Satrapi's stijl past goed bij het verhaal dat ze wil vertellen in deze graphic
novel.
292pGeef hiervoor twee redenen.
Op afbeelding 21 en 22 zie je affiches die door de Iraanse grafisch
vormgever Reza Abedini ontworpen zijn. Sinds de Islamitische Revolutie
bestaat er in Iran een taboe op het weergeven van mensen en dieren.
Abedini verwijst in zijn werk regelmatig naar dat taboe en maakt het tot
onderwerp van zijn werk.
Bekijk afbeelding 21 en 22.
302pGeef twee manieren waarop Abedini het taboe op het afbeelden van
mensen tot onderwerp maakt van zijn werk.
Bekijk afbeelding 21 en 22.
Abedini past tekst niet alleen toe als informatie, hij gebruikt tekst ook als
middel om een voorstelling op te roepen en een illusie van ruimtelijkheid
te creëren.
312pGeef voor afbeelding 21 en/of afbeelding 22 aan op welke manier de tekst
− een voorstelling oproept.
− een illusie van ruimtelijkheid creëert.
Op afbeelding 23 zie je het affiche dat Abedini maakte voor een
tentoonstelling van zijn eigen werk in Iran. De titel van de tentoonstelling
was 'In the beginning …'. Hij verwees daarmee onder meer naar een zin
uit de Bijbel: "In het begin was het Woord" en naar Perzië, de oude
benaming voor Iran. Het affiche toont zijn zelfportret, met op zijn trui en
gezicht traditionele Perzische diagrammen en bloemmotieven.
Bekijk afbeeldingen 23 en het detail op afbeelding 24.
Over zijn ontwerpen zegt Abedini: "Mijn belangrijkste doel is een brug te
slaan tussen de Perzische traditie en onze hedendaagse cultuur."
322pGeef een interpretatie van het affiche / het zelfportret waarin je
− het doel van Abedini aantoont en
− de titel van de tentoonstelling uitlegt.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
